Commentariorum in Hierarchiam Coelestem S. Dionysii Areopagitae

«Reliquus nobis in contemplationem ornatus, angelicas concludens hierarchias a deiformibus principibus archangelis, et angelis dispositas.» Plana sunt verba. Ornatus, inquit, concludens angelicas hierarchias, dispositas a deiformibus principibus archangelis, et angelis, est nobis reliquus, id est reliquum nobis est nunc hoc, ut contemplemur sive consideremus ornatum, id est pulchram dispositionem angelicae hierarchiae, quae quasi conclusio est duarum praecedentium, et finis, in qua dispositi sunt tres ordines, id est principatus, angeli et archangeli.

Sequitur: «Et primo quidem dicere necessarium existimo secundum quod mihi possibile, sanctarum earum cognominationum manifestationes.» Ego, inquit, existimo necessarium esse, ut primum dicam manifestationes cognominationum earum, ut per interpretationem cognominationum manifestentur proprietates earum. Hoc igitur primum existimat exponendum, quare in hac ultima hierarchia alii principes, alii archangeli, alii angeli nominantur, quia ex ipsa discreta cognominatione proprietates singulorum manifestantur. Hoc est, quod subdit: «Manifestat enim ipsa quidem coelestium principum illud deiformiter principale eductivum cum ordine sacro et principalibus decentissimis virtutibus et ad super principale principium eas universaliter converti, et alias hierarchice ducere; et ad illud ipsum, quantum possibile formari princificum principium, manifestareque superessentialem eius ordinationem, ornatumque principalium virtutum.» Exponit quid singulares cognominationes in hac hierarchia ultima significent: et primum de cognominatione principatuum tractat, ostendens quod ipsa scilicet cognominatio manifestat illud principale eductivum, hoc est, illum principalem ducatum, quem habent, deiformiter, hoc est similitudinem Dei; quia sicut Deus unus, et summus princeps est omnium, ita ipsi principes, et duces sunt subiectorum angelorum et hominum. Hunc itaque ducatum ipsa cognominatio manifestat cum ordine sacro, et principalibus decentissimis virtutibus, quia ipsum ducatum et ex ordine sacro, habent, et ex principalibus virtutibus. Quia quod duces et principes aliorum sunt, et ex eo habent, quod ad hoc ex officio ordinati sunt, et ex hoc, quod principalibus virtutibus caeteris excellentiores existunt.

Sequitur: «Et ad super principale principium eas universaliter converti;» hoc, inquit, etiam manifestat cognominatio principum, eas scilicet virtutes, quas ipsi habent: universaliter converti ad superprincipale principium, hoc est, Deum. Et significat etiam ipsa eorum cognominatio, alias scilicet virtutes, vel aliorum virtutes ducere ad illud ipsum princificum principium, quantum possibile est, eas scilicet virtutes formari ad illud, vel conformari illi: ducere, dico, hierarchice, id est secundum modum et mensuram praelationis suae. Suae enim virtutes ad principium suum ducunt, universaliter convertendo; aliorum virtutes ad principium suum ducunt hierarchice praecedendo; quia in tantum ducere habent, in quantum praecedere, vel praeesse debent. Ideo hierarchice ducunt, quia in eo, in quo praelati non sunt, recte duces esse non possunt. Hoc itaque manifestat eorum cognominatio, quod scilicet principatum habent ad similitudinem Dei ex officio, et virtute: et quod ad principium suum et suas virtutes convertunt, et aliorum virtutes ducunt. Manifestat etiam eorum cognominatio ornatum ipsarum principalium virtutum, hoc est ipsorum principatuum dispositionem, manifestare superessentialem ordinationem eius principii primi. Ex ipsa quippe cognominatione principatuum innuitur, quod in eorum praelatione primus principatus manifestatur, quia ipsum principando et imitantur, et manifestant.

Sequitur: «Ipsa autem sanctorum archangelorum aequipotens quidem est coelestibus principatibus. Est enim et eorum, et angelorum, ut dixi, hierarchia una et dispositio.» Ipsa (subauditur) cognominatio «sanctorum archangelorum, aequipotens est,» id est aequam potentiam, vel aequalem potentiam, significat, «coelestibus principatibus;» quia una hierarchia est, et una dispositio trium ordinum, hoc est, et angelorum, et eorum scilicet archangelorum, et principatuum. Et licet ex eo, quod una est hierarchia, una est et aequalis potestas trium: tamen quia nulla hierarchia est, quae non habeat et primos, et medios, et ultimos ordines, ideo archangeli inter principatus, qui primi sunt, et angelos qui ultimi sunt, medio loco constituti, utrorumque participant proprietatem. Hoc est, quod dicit: «Verumtamen quoniam quidem non est hierarchia, non et primas, et medias et ultimas virtutes habens, archangelorum sanctus ordo communicative hierarchiae medietati extremorum recipitur.» Quoniam, inquit, non est hierarchia aliqua quae non habeat et primas, et medias, et ultimas virtutes: ideo «sanctus ordo archangelorum recipitur communicative medietati hierarchiae extremorum:» hoc est, recipitur ut in medietate sit extremorum communicans hierarchiae, id est sacrae potestati illorum, vel hierarchicae medietati recipitur, hoc est ad possidendam hierarchicam medietatem, quae communicativa est extremorum, hoc est, quod sequitur: «Et enim sacratissimis principatibus communicat, et sanctis angelis.» In quo autem utriusque communicet, subsequenter ostendit, dicens: «Ipsis quidem, quia ad superessentiale principium principaliter convertitur, et ad ipsum, ut possibile, reformatur; et angelos unificat secundum bene ornatos, eius, et ordinatos, et invisibiles ducatus.» In hoc, inquit, participat archangelorum ordo cum principatibus in eadem virtute, quia «convertitur ad superessentiale principium suum, et reformatur ad ipsum,» quantum possibile est sibi: et quia etiam unificat, hoc est, ad unitatem eiusdem principii colligit, angelos post se ducendo secundum ducatus invisibiles, et ordinatos, quibus illos subiectos et sequentes ducere habet. In hoc ergo archangelorum ordo virtuti principatuum communicat, quod ad similitudinem, sive imitationem illorum ad primum principium suum et se convertit, et sequentes se colligit. Et non solum principatibus supra positis, sed etiam angelis infra constitutis communicat ipse ordo archangelorum. Hoc est, quod subdit: «Istis vero, quod et eis prophetico est ordini divinas illuminationes hierarchice per primas virtutes suscipiens: et eas angelis deiformiter annuntians: et per angelos nobis manifestans secundum sacram uniuscuiusque divinitus illuminatorum analogiam.» Illis, inquit, id est principatibus communicat, sicut supra diximus, ordo archangelorum. Istis vero, id est, angelis in hoc communicat, quod eis et prophetico est ordini, id est, ordo propheticus, et ad prophetandum ordinatus, prophetans eis utpote inferioribus divina secreta, divinas quidem illuminationes suscipiens per primas virtutes, hoc est, per principatus, qui priores, et superiores sunt: ipse suscipiens, dico, «hierarchice,» hoc est, secundum quod ordo, et dispositio hierarchica exposcit, ut scilicet inferiores a superioribus suas illuminationes suscipiant. «Suscipiens,» dico, «et annuntians eas,» scilicet illuminationes, quas a superioribus suscipit, angelis inferioribus: annuntians autem deiformiter, ut in hoc, quod a superioribus suscipit, hierarchicam dispositionem custodiat; in hoc vero, quod inferioribus tribuit, a Dei conformitate non recedat, qui summus omnium universis subiectis sua dona participanda largitur. Illuminationem quippe a superiori suscipere hierarchicum est, inferiori autem dare divinum. Ac per hoc ordo archangelicus medio constitutus secundum dispositionem hierarchiae et superioribus et inferioribus participat, divinas illuminationes a superioribus suscipiens principatibus, et angelis inferioribus eas annuntians: et per angelos nobis quasi postremis et infimis easdem divinas illuminationes annuntians secundum sacram uniuscuiusque divinitus illuminatorum analogiam, hoc est secundum modum et mensuram capacitatis uniuscuiusque nostrum ad eamdem divinam illuminationem percipiendam; vel annuntians nobis per angelos secundum sacram analogiam uniuscuiusque illorum, scilicet angelorum, divinitus illuminatorum, id est in tantum per unumquemque divinam illuminationem annuntiant, in quantum unusquisque aptus est ad eam capiendam in se, et annuntiandam aliis per se.

Sequitur: «Ipsi enim angeli, sicut praediximus, completive consummant omnes coelestium animorum dispositiones, secundum quod consummandum est.» Ac si diceret: Congrue nobis ordo archangelicus per angelos divinas illuminationes annuntiat, quia ipsi angeli in coelesti dispositione ultimi sunt, et hominibus proximi, et in eis complentur, sive terminantur et consummantur omnes dispositiones sive ordines coelestium animorum, hoc est, angelorum. Ita ergo angeli omnes coelestes ordines consummant, secundum quod consummandum est, ut subaudiatur de eis; vel, ut expressius dicatur, secundum quod consummandi sunt ipsi scilicet ordines angelorum. Quomodo autem perficiant, aut consumment ipsi angeli coelestes ordines, subiungit, dicens: «Quippe in coelestibus essentiis habentes angelicam proprietatem, et magis apud nos angeli quam priores aptius nominati, quantum circa id quod manifestius est ipsis est hierarchia, et magis circumornatus.» Non, inquit, mirum est si in eis coelestes ordines terminantur, quia inter omnes coelestes essentias eorum proprium est nobis divina secreta nuntiare; et in hoc habent angelicam proprietatem, quod eorum proprium est nuntios esse nobis; et idcirco apud non aptius angeli nominati sunt magis quam priores sive superiores, in quantum videlicet ipsis est hierarchia, id est potestas, vel officium circa id quod manifestius est nobis, et in quantum etiam ipsorum ornatus, sive dispositio, vel ordo magis circum, id est, circumscriptibilis est, et intelligibilis nobis propter ministerium visibilibus appropinquans. Ideo eis magis est circumornatus, hoc est, cognoscibilis vel comprehensibilis ordo, quia nobis proximus.

Sequitur: «Excellentissimam quidem enim, ut dictum est, dispositionem tanquam ipsi occulto primitus ordinare proximantem clam formans [forma] existimandum ordinare secundam. Secundam vero, quae completur a sanctis dominationibus, et virtutibus, et potestatibus, ei quae est principibus et archangelis, et angelis, hierarchiae praeesse. Primam quidam hierarchiam manifestius, eam vero quae post eam, occultius. Principatuum autem, et archangelorum, et angelorum manifestativam dispositionem, humanis hierarchiis, per consequentia praecipere, ut sit per ordinem ad Deum ascensus, et conversio, et communicatio, et unitas.» Existimandum est, inquit, excellentissimam dispositionem, hoc est, supremam hierarchiam tanquam primitus, id est, principaliter approximantem ipsi occulto, id est Deo, ordinare secundam, clam, id est, occulte, vel incomprehensibiliter formans eam. Secundam vero hierarchiam, quae completur a sanctis dominationibus, et virtutibus, et potestatibus, existimandum est praeesse ei, scilicet hierarchiae, quae ex principatibus, et archangelis, et angelis, et existimandum est primam quidem hierarchiam, hoc est, supremam, percipere manifestius divinas illuminationes, vel manifestius praeesse tertiae; eam vero, quae post eam est, hoc est, secundam, occultius scilicet praeesse. Dispositionem autem, id est, hierarchiam principatuum, et archangelorum, et angelorum, manifestativam, id est, notam, et notificantem existimandum est praecipere humanis hierarchiis per consequentia, hoc est, consequenter postquam ei a superioribus praeceptum fuerit: ut sic sit per ordinem ad Deum ascensus, et conversio, et communicatio, et unitas, id est, ut humanae mentes per inferiorem hierarchiam ad mediam, et de media ad supremam conversae, ascendant ad illum unum communicandum quod Deus est.

Sequitur: «Et quidem necnon a Deo omnibus hierarchicis optime indita, et communicative superveniens, et cum ornatu sacratissimo processio.» Tali, inquit, ordine unum bonum ab omnibus communicatur, a Deo procedens in omnes hierarchicos ordines, ut eos ornet superveniens eis et inditum per communicationem. Hoc est, quod ait: Et quidem necnon, id est, etiam, processio fit a Deo illius summi videlicet boni, omnibus hierarchicis, subauditur, ordinibus, optime indita: eis «superveniens communicative,» hoc est, ad communicandum, et cum ornatu sacratissimo. In hoc enim magnum est ornatus divinae dispositionis, quod cum unum bonum omnes participent, non uno tamen modo communicandum provenit, sed per alios alii illud percipiunt, et rursum aliis post se communicandum praebent. Quemadmodum in illis spiritibus prima hierarchia secundae, secunda tertiae, tertia nostrae, id est, humanae, divinas illuminationes communicandas praebet. Hoc est, quod subsequenter adiungit, dicens: «Inde theologia nostram hierarchiam angelis distribuit, principem populi Iudaeorum Michaelem nominans, et alios gentium diversos.» Inde, ait, hoc est, propterea, quia inferiores a superioribus reguntur, theologia, id est, divina Scriptura, distribuit nostram hierarchiam angelis regendam, nominans Michaelem principem populi Iudaeorum, et alios angelos diversos principes gentium scilicet nominans: sicut in Daniele principem Persarum, et principem Graecorum nominatum legimus. Et non solum in illis testimoniis probatur angelos principari hominibus, sed etiam alibi testatur Scriptura, dicens: «Statuit excelsus terminos gentium secundum numerum angelorum Dei (Dan. X).» Terminos, hoc est, divisiones, sive distributiones gentium statuit Altissimus iuxta numerum angelorum Dei: quia numero angelorum numerum gentium aptavit, ut singulis gentibus singuli angeli praeessent; quamvis quia secundum aliam translationem ibi non angeli, sed filii Dei, nominantur, aliud aliquid significatum videatur.

Sequitur: «Si autem quis dixerit: Et quomodo Hebraeorum populus reductus est solus in divinas illuminationes? Respondendum quod non angelorum rectas dominationes accusari oportet, aliarum gentium in non existentes deos errore, sed illos ipsos propriis inflexionibus ex ea quae est in divinum recta reductione recidentes amore proprio, et superbia, ipsis visorum divinitus et corrationabiliter cultui.» Ac si diceret Mirum quidem videtur. Si quis, ait, miratur cur boni angeli illas gentes quibus praefuerunt a cognitione veri Dei recidere passi sunt, respondendum hoc culpa angelorum factum non esse, et quod non oportet accusari rectas dominationes angelorum pro errore gentium aliarum, quae non fuerunt ex Israel, in deos non existentes, id est, quia errando illos coluerunt qui non erant dii; sed illos ipsos propriis inflectionibus, id est, propria voluntate, recidentes a recta reductione, id est, cognitione, per quam homo reducitur in divinum, ut crederent deos, qui non erant dii; illos, inquam, ipsos accusandos, qui propria voluntate, in quantum liberi arbitrii erant, a veritate in errorem lapsi sunt, et hoc ex amore proprio, quia seipsos amaverunt plusquam Deum, et suam gloriam quaerebant, et ideo superbi erant; et ex superbia visorum ipsis divinitus, id est, eorum quae ipsis revelata sunt divinitus, et quae revelata sunt eis etiam corrationabiliter cultui scilicet divino, id est, ex quibus rationabiliter vel probabiliter intellexisse potuissent quemadmodum Deum colere deberent. Quia sicut dicit Apostolus: «Cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis. Dicentes enim se esse sapientes [ecce superbia] stulti facti sunt, et obscuratum est insipiens cor eorum [ecce error in non existentes deos], quia servierunt potius creaturae quam Creatori, qui est benedictus in saecula (Rom. I).» Vel divinitus et corrationabiliter retribuente, subauditur eis, Deo: hoc est, sapienter et condigne cultui; hoc est, sicut decebat cultores falsorum, scilicet deorum, visorum ipsis, hoc est, qui ipsis videbantur dii, et non erant. In hoc enim sapienter et rationabiliter retribuit eis Deus, quod, sicut dicit Apostolus, quia Deum non probaverunt habere in notitia, tradidit eos Deus in reprobum sensum, ut faciant quae non oportet in semetipsis. In semetipsis enim puniendi fuerant, qui in semetipsis peccaverant.

Sequitur: «Hoc perhibetur et ipse Hebraeorum populus perpessus esse, hoc scilicet, quod a cultu Dei recessit, sicut et aliae nationes recesserant in culturam idolorum; vel hoc, id est, vindictam divinam consimilem, quia similiter a cultu Dei recessit, et cognitionem Dei abiecit. Ait enim divina vox ipsi Israel. «Cognitionem Dei repulisti: et post cor tuum existi.» Relicto scilicet Deo, qui intus pura mente colitur. Existi foras per amorem visibilium, quo te cor tuum, id est, desiderium et voluntas prava distrahebat. In quibus omnibus liberi arbitrii potestas apparet, quia sine coactione homo, sive ad bonum adiutus, sive ad malum permissus, propria voluntate inclinatur. Hoc est quod sequitur: «Neque enim coactam habemus vitam.» Voluntas enim rationali creaturae dari potest libera, sed cogi omnino non potest. Et sicut in nostra potestate non est ut divinae illuminationis donum nobis offeratur, ita nonnisi in nostra potestate est ut oblatum suscipiatur. Nam aliquando et cum nolumus offertur. sed nunquam suscipitur, nisi cum volumus. Et cum volumus, quidem a Deo volumus, quia donum Dei est voluntas bona. Cum autem nolumus, a nobis nolumus, quia nolle nihil aliud est quam non velle: quod desertio boni est ad non esse, et nihil, quod sine ipso factum est. Itaque «divina lumina providae illuminationis,» quia per ea Deus provide illuminat, illa quidem non «revelantur per propriam potestatem providentiam:» id est, eorum qui ex eis acceptis providentes fiunt; vel provisorum, id est, eorum qui provisi sunt, vel praedestinati a Deo ad illa accipienda. Notandum, quod ubi nos revelantur habemus, alia littera habet obcaecantur; quae licet diversa sint, ad eamdem tamen veritatem astruendam pertinent: ut scilicet ostendatur quod utrum divina lumina revelentur, id est, manifestentur, an obcaecentur, id est, abscondantur et occultentur, non in potestate accipientium, sed in arbitrio dantis constat. Sed tamen quamvis ipsa manifestatio vel occultatio in eorum potestate non sit, susceptio tamen nunquam fit, nisi cum eorum voluntate, quia rationale bonum est quod non potest nisi a cognoscente et volente percipi. Igitur aut prava voluntate fit ut omnino repellantur, aut differentia bonae voluntatis, ut dissimiliter participentur. Hoc est quod dicit: «Sed intellectualium visionum,» hoc est, spiritualium oculorum, rationalium scilicet mentium, «dissimilitudo facit donationem lucis,» venientem scilicet «de superplena,» hoc est, de valde plena et excellenter plena paterna bonitate; illam, inquam, donationem facit ipsa dissimilitudo, aut omnino non participantem, et non distributam ad earum scilicet visionum reformationem: «aut facit participationes differentes, hoc est, parvas aut magnas, obscuras aut claras, unius fontalis radii, et simplicis, et semper eodem modo se habentis, et superexpansi.» Radius enim divinae illuminationis a fonte boni descendens in se unus et simplex, et semper eodem modo se habens, cunctis rationalibus mentibus superexpanditur, et ab eis non secundum suam simplicitatem, sed secundum illarum diversitatem differenter participatur. Aut enim pravae sunt, et omnino illam repellunt, et faciunt ut nullo modo participetur, neque distribuatur ad earum reformationem; aut dissimiliter bonae sunt, et differenter eum suscipiunt.

Sequitur: «Deinde quia et aliis gentibus, ex quibus et nos respeximus in illud, omnibus paratum in traditionem et apertum divini luminis, et magnum, et copiosum pelagus; non alienigenae quidem imperabant dii, unum autem omnium principium; et ad ipsum reduxerunt sequentes secundum unamquamque gentem sacerdotio fungentes angeli.» Ac si diceret: Quod gentibus boni angeli praelati fuerint, non solum ex eo probari potest, quod Altissimus terminos populorum constituisse dicitur iuxta numerum angelorum Dei, sed ex eo etiam, quod ipsis gentibus non alienigenae dii ab initio imperabant, sed unus Deus. Probabile enim est omnino quod bonus Dominus in republica sua bonos sub se ministros constituerit: quorum ministerio et hoc postea factum est, quod nos, qui ex gentibus credidimus, respeximus per fidem ad Deum, et ad plenitudinem illuminationis eius, reducti per eos: quod utique non fecissent, si boni non fuissent. Hoc est quod dicit. Deinde etiam ex hoc probari potest, quod boni angeli praelati fuerunt gentibus, quia scilicet ipsis aliis gentibus, quae non fuerunt ex Israel, ex quibus gentibus et nos, qui postea credimus, respeximus, conversi per fidem in id magnum et copiosum pelagus divini luminis, quod paratum est et apertum omnibus in traditionem, sive largitionem, quia largitur se et tradit omnibus volentibus et desiderantibus illud accipere. Illis videlicet gentibus non imperabant alienigenae quidam dii, quamvis hoc videri posset, quia idola coluerunt, et falsos deos adoraverunt. Sed unus Deus illis imperabat, et dominabatur, quia sicut est unum principium omnium, a quo sunt omnia, ita est unus Dominus, et rector, sub cuius potestate constituta sunt universa. Qui sicut in seipso bonus est, ita ministros bonos sub se rectores et duces angelos constituit, et illi angeli reduxerunt nos sequentes per fidem ad ipsum principium nostrum. Reduxerunt, dico, secundum quod erant sacerdotio, id est sacra praelatione, fungentes secundum unamquamque gentem, hoc est, unusquisque ex ea gente in qua sacerdotio, id est sacra potestate, fungebatur, ad fidem convertit eos, qui crediderunt, et ad principium suum respexerunt.

Sequitur: «Melchisedech, intelligendum, summum sacerdotem existentem Domino amicissimum existentium, non existentium, sed vere existentis excelsi Dei.» De angelorum ministerio et officio tractans, subito de Melchisedech narrationem inducit: non quia, ut quidam putaverunt, angelum ipsum fuisse, aut per hoc eius sacerdotium inter ministeria angelorum commemorandum existimet, sed ut ostendat quod non solum angelorum, sed etiam sanctorum et Deo placentium hominum, aliisque hominibus in iis quae divina fuerunt praepositorum, opere et ministerio factum sit quod increduli ex gentibus ad fidem et cultum veri Dei conversi sunt. Secundum hunc itaque modum, quo angeli ex officio praelationis suae sacerdotio functi sunt in gentibus, ad fidem veri Dei convertentes, intelligendum est Melchisedech summum sacerdotem fuisse existentem Domino amicissimum omnium existentium, imo potius non existentium, sed vere existentis excelsi Dei. Littera perplexa est. Sensus autem hic est. Quia dixerat Melchisedech Domino fuisse amicissimum omnium existentium, quasi corrigens dictum suum, quia eos qui vere non sunt existentes dixerat, subiungit, non existentium, secundum quod scriptum est: «Omnes gentes quasi non sint, sic sunt coram eo (Isa. XL).» Et quasi quaereretur quis ergo existat, subiungit: «Solus excelsus Deus, qui veram habet existentiam.» Quod autem non ait vere existens excelsus Deus, «sed vere existentis excelsi Dei, propter similitudinem praecedentis vocis factum est, ut per eumdem casum responderet non existentium, «si vere existentis excelsi Dei.» Vel sic legi potest. Melchisedech existentem Domino amicissimum omnium existentium intelligendum est fuisse sacerdotem non quorumlibet existentium, sed excelsi Dei vere existentis, sicut scriptum est: «Erat enim sacerdos Dei altissimi (Gen. XIV).»

Et sequitur: «Etenim sic simpliciter Melchisedech ipsi theosophi non amicum Dei, sed et sacerdotem vocaverunt.» Bene, inquit, dixi Melchisedech sacerdotem intelligendum quia theosophi, id est divina scribentes non sic simpliciter amicum tantummodo Dei. sed etiam sacerdotem vocaverunt. Et quare sacerdotem vocaverunt subiungit, dicens: «An ut sapientibus significarent aperte quod non solum ex eis in ipsum qui vere est Deum convertit? Adhuc autem et aliis ut summus sacerdos educet ea quae est ad veram et solam divinitatem reductione.» Quod, inquit, Melchisedech, qui de Iudaeis non erat, non solum amicum Dei, sed etiam sacerdotem Dei vocaverunt; an ideo hoc fecerunt? utique sic ideo hoc fecerunt, ut sapientibus aperte significarent quod non solum ex eis, id est ex Israel, qui soli tunc ad cognitionem divinam reducti et conversi videbantur, convertit in ipsum Deum, hoc est, ad fidem et cognitionem ipsius Dei, qui vere est, sed etiam ex aliis gentibus multos educet de tenebris ignorantiae, videlicet ea reductione quae est ad veram et solam divinitatem, hoc est, ad cognitionem Dei. Non quod ipse Melchisedech aliquos ex Israel convertisse legatur, qui necdum populus erat: nisi forte Israel in patribus superioribus accipiamus, ex quibus aliqui fortassis per ipsum Melchisedech tempore ipsius ad notitiam Dei ducti sunt. Vel ut sic legatur, quod scilicet idcirco non solum amicus Dei, sed et sacerdos vocatus sit, quia convertit, subauditur, ignaros et nescios, ad ipsum Deum, cui vere est credendum. Et quasi aliquis obiiceret, quod ipse Melchisedech, qui de Israel non erat, sed alienigena, nullum ad fidem Dei convertit, quia solus Israel Deum cognovit, respondet quod non solum ex Israel ad fidem Dei conversi sunt, sed etiam ex aliis gentibus: quae scilicet conversio aliorum per ipsum Melchisedech facta est. Qui tunc quidem, id est quando Abraham benedixit, sacerdos Dei altissimi vocatus est, cum non esset ex Israel, ut ostenderetur quod educturus esset ad Deum multos, et quod Deus non solum in Israel, sed etiam in gentibus et sacerdotem haberet et populum. Propterea non ait eduxit, sed «educet,» inquit. Ad illud quidem tempus, quando haec dicta sunt, futurum significans, quando vel ipse Melchisedech postea per se ex gentibus ad Deum convertit: vel Christus, cuius ille typus erat, non solum ex Israel. sed etiam ex omnibus gentibus per fidem multos ad Ecclesiam suam de tenebris infidelitatis eduxit.

Sequitur: «Et hoc autem, tuam, summe sacerdotalem intelligentiam admonebimus quod et Pharaoni apud ipsos Aegyptios imperante angelo et Babyloniorum principi praeside proprio, omni providentia, et dominationis providum, et potestativum secundum divisiones distributum: et gentibus illis veri Dei ministri duces statuti sunt formationum ab angelis visionis manifestatione, angelis continuo sacris viris Ioseph et Danieli ex Deo per angelos revelatae.» Adhuc aliam subiungit auctoritatem, ex qua probare vult gentibus bonis angelos a Deo praelatos, quod videlicet apud Aegyptios Pharaoni angelus visionem demonstrat, et per eam illi de futura sterilitate cautelam imperat: manifestata deinde eadem visione per Ioseph, et similiter Babyloniorum principi, scilicet Nabuchodonosor, proprius praeses, id est proprius praepositus suus, videlicet proprius angelus visionem format, eademque postea per Danielem reserando manifestat. In quibus omnibus apparet quod Deus omnium rerum et providentiam habet, et dominationem, et potestatem, secundum quod per illas visiones discretum, vel distinctum, vel distributum est: quae visiones primum angelis revelatae sunt a Deo, et deinde continuo per angelos sacris viris Ioseph et Danieli, hoc est quod dicit: O Timothee, non solum superiora, sed etiam hoc admonebimus tuam, summe, sacerdotalem intelligentiam, id est intelligentiam tuam, qui summus sacerdos es, admonebimus hoc, quod angelo imperante Pharaoni apud Aegyptios, et Babyloniorum principi imperante praeside proprio, id est, angelo, qui ei praelatus erat; per hoc, inquam, quod angeli illis imperasse leguntur, distributum est providum et potestativum divinae providentiae et dominationis secundum illas, scilicet visiones, id est ostensum est quod Deus providentiam suam et potestatem singulis gentibus gubernandis distribuit; et ostensum est etiam quod gentibus illis veri Dei ministri duces statuti sunt; et quomodo ostensum sit, hoc subiungit: manifestatione, scilicet visionis formationum ab angelis, hoc est, visionis in qua demonstratae sunt formationes, sive figurae ab angelis factae in mentibus prophetarum, ad significanda futura, quales fuerunt vaccae, et spicae, quas vidit Pharao (Gen. XLI), et arbor, et statua, quam vidit Nabuchodonosor (Dan. II). Talis itaque visionis manifestatione demonstrata est divina providentia et potestas, per angelos gentes disponens; visionis, dico, primum revelatae angelis a Deo, et deinde continuo per angelos revelatae sacris viris, Ioseph scilicet et Danieli ex Deo.

Sequitur: «Unum enim est omnium principium et providentia: et nullo modo existimandum Iudaeos quidem pleniter duxisse divinitatem: angelos autem specialiter, aut aeque honorabiliter, aut oppositis, aut deos quosdam alteros imperare aliis gentibus.» Repetitio probat, quod supra dixit, quod unum est principium et providentia omnium, id est, unus Deus, a quo sunt omnia, et per quem reguntur universa; et idcirco nullo modo existimandum est divinitatem duxisse Iudaeos, hoc est, ducatum praebuisse Iudaeis pleniter, vel absolute, hoc est, per semetipsam, scilicet sine mediante angelorum ministerio: aliis autem gentibus imperare angelos specialiter, hoc est, particulariter, sive minus excellenti potestate, aut aeque honorabiliter, hoc est potestate aequali et consimili divinae dominationi, aut oppositis (subauditur imperiis), quemadmodum apostata angelus dixisse legitur sedem se ad aquilonem positurum et Altissimo potestate futurum consimilem (Isa. XIV). Aut etiam non est existimandum alteros quosdam deos imperare aliis gentibus, quasi unius et veri Dei potestati et dominationi omnia subiecta non sint. Non est, inquit, ita existimandum quasi in solis Iudaeis verus Deus potestatem habeat, et aliis gentibus sive angeli, sive alteri quidam dii, sive aequali, sive inaequali, contraria tamen et extranea divinae dominationi imperent potestate. Vel sic legatur: Nullo modo existimandum Divinitatem per se ipsam sine interposita subiecta potestate angelica, Iudaeis ducatum praebuisse: angelos autem aliis gentibus imperasse specialiter, hoc est, particulariter, scilicet in gentibus potestate et dignitate inferioribus quam ipsi Iudaei fuerunt; aut aeque honorabiliter, hoc est, in gentibus scilicet aeque potentibus et honorabilibus: aut etiam in oppositis gentibus, quae ipsis scilicet Iudaeis oppositae et contrariae fuerunt, oppugnantes et opprimentes eos. Non est, inquit, ita existimandum, quod scilicet Deus idcirco Iudaeos per semetipsum duxerit, quasi ipsi caeteris gentibus omnibus honorabiliores fuerint, alias autem gentes quasi inferiores et viliores dominationi angelicae reliquerit, cum in aliis nationibus plures non solum aeque honorabiles, sed etiam fortiores et potentiores, ipsosque Iudaeos, sua potentia et fortitudine opprimentes fuisse non dubitentur. Nam quod dictum est: «Quando dividebat Altissimus gentes, statuit terminos populorum iuxta numerum angelorum Dei: pars autem Domini populus eius, Iacob funiculus haereditatis eius;» non ita intelligendum est, quasi caeteras gentes angelis regendas dederit, solo Israel sibi, hoc est, suae providentiae et gubernationi retento: ut videlicet vel ipse Israel sine angelis vel angeli reliquas gentes sine ipso disponerent, quia et Israel Michael praelatus legitur, et Deus omnes gentes in sacro eloquio possidere et gubernare memoratur. Non itaque sic intelligendum est quod scriptum est: «Sed eloquium illud,» in quod videlicet hoc dicitur accipiendum: «est secundum ipsam sacram intelligentiam,» hoc est, secundum talem intelligentiam, quae a sacro, hoc est a veritate, non discordet. Haec autem est sacra intelligentia, ut intelligamus hoc dictum non ita ut, hoc est, quasi, partiente Deo ducatum nostrum, id est humani generis cum alteris quibusdam diis aut angelis: partiente, dico, in principatum Israel, et in ducatum gentis, contento scilicet Deo Israel, id est, principatu in Israel, aut retento sibi, ita ut illi soli princeps et dux esset. Non, inquam, ita intelligendum est. Sed ita ut, hoc est, quasi, ipsa quidem excelsa, vel Excelsi providentia, quae est una simul omnium, quia omnibus providet; illa, inquam, providentia salutariter distribuente omnes homines restitutoriis manuductionibus propriorum angelorum, id est ducatibus, quibus quasi caeci in tenebris ignorantiae manuducerentur, et ad lumen veritatis restituerentur, et solo Israel converso in illuminationem et cognitionem veri Dei fere ultra omnes gentes. Propterea enim solus Israel a Deo in portionem aceeptus, et ductus legitur; quia solus tunc ex omnibus gentibus ad cognitionem Dei revocatus est, et ad cultum divinum institutus. «Unde, inquit, theologia significans ipsum,» hoc est Deum, «possedisse Israel in veri Dei famulatum,» ait: «Facta est portio Domini,» ipse scilicet Israel. Sic itaque portio eius fuit Israel, qui sic ab ipso possidebatur, ut ipsum possideret et haberet.

Sequitur: «Ostendens autem et eum viritim caeteris gentibus distribuisse, cuidam sanctorum angelorum in cognoscendum per eum unum omnium principium Michaelem dixit Iudaicum duxisse populum.» In hoc, inquit, quod sacra Scriptura dixit Michaelem duxisse Iudaicum populum, ostendit plane eum, id est Deum distribuisse etiam in caeteris gentibus scilicet ducatum viritim, hoc est sigillatim, cuidam, hoc est, alicui sanctorum angelorum, vel, ut expressius dicatur, unam uni, vel unamquamque unicuique vel singula singulis: distribuisse, dico, in cognoscendum per eum scilicet angelum, hoc est, ut unaquaeque gens per suum angelum cognosceret unum omnium principium, a quo sunt omnia, et sub quo reguntur universi, ut hoc, inquit, ostenderet sacra Scriptura, dixit Michaelem ducem Iudaici populi, quem specialiter Deus sua sub providentia, et gubernatione tuendum susceperat. Nam, hoc dicens, aperte nos edocuit unam esse providentiam, quae omnibus gubernando praesidet. sub qua per singulas gentes imperantes angeli easdem gentes sequentes ipsos voluntate essentiali, hoc est, libero arbitrio naturaliter insito, extendunt vel promovent in ipsum proprium principium, scilicet suggerendo et adiuvando, Scriptura, inquit, dixit Michaelem Iudaicum duxisse populum, cuius ducem ipsum Dei alibi commemoraverat. In hoc «aperte nos edocens unam esse omnium providentiam superessentialiter supercollocatam,» hoc est, non solum potentialiter, sed etiam naturaliter praesidentem simul omnibus invisibilibus et visibilibus virtutibus, angelorum scilicet et hominum. Hoc est enim, quod in utrisque bonum constat. Ostendens etiam «omnes angelos sub illa providentia per singulas gentes imperantes extendere quasque,» sive singulas virtutes illarum videlicet gentium in ipsum subauditur Deum, «ut in proprium principium:» virtutes, dico, «sequentes voluntate essentiali,» hoc est arbitrio libero naturali. Angeli enim humanas mentes ad Deum amandum virtutes suggerendo excitant, non coactas necessitate, sed «sequentes voluntate.»