Commentariorum in Hierarchiam Coelestem S. Dionysii Areopagitae

Decimi capitis titulus est: Synagogae angelicae ordinationis repetitio. Hic enim breviter repetitur, quod supra dictum est, scilicet, ordinata Synagoga, id est congregatio, vel multitudo angelica in omnibus suis primis, et secundis, et tertiis. Caput autem sic incipit:

«Connexa est itaque sic ipsa quidem honorabilissima circa Deum animorum dispositio, ex perfectiva illuminatione ordinata, in eam immediate ascendendo, occultior et manifestior divinitatis illuminatione purgatur, et illuminatur, et perficitur.» De prima hierarchia dicit, quae in tribus constat ordinibus, seraphim, cherubim et thronis. Haec itaque dispositio, sive ordinatio animorum, hoc est spirituum honorabilissima vel excellentissima omnium: connexa est circa Deum, hoc est, et inter se concorditer iuncta, et Deo immediate sociata; sic ordinata ex perfectiva illuminatione, id est divina, quae sola perfecte lucet et illuminat. Quicunque enim ab ipsa illuminantur, lucendo quidem ei assimilantur, et illuminando alios eam imitantur. Sed tamen nec in eo quod lucent, ei coaequantur, nec in eo quod illuminant, comparantur. Propterea hierarchia ista, quae sola ab ipsa illuminatur immediate, singulariter ex perfectiva illuminatione ordinatur. Alii quippe, qui inferiores illuminationes mediate suscipiunt, convenienter etiam inferius dispositi et ordinati sunt. Ista vero hierarchia, quae ex perfectiva, sive teletarchica, et divina illuminatione, quae princeps est sanctificationis, id est prima, et maxima, ac singularis causa sanctificationis ordinatur, vel, ut expressius dicatur, pontificatur, hoc est in pontificalem ordinem, sive dignitatem sublimatur: convenienter cunctis dignitate superponitur, in eam videlicet illuminationem immediate ascendendo, occultior existens, et manifestior ex eadem divinitatis illuminatione purgatur, et illuminatur, et perficitur. Quomodo autem prima hierarchia, ex eo quod divinam illuminationem immediate suscipit, et occultior, et manifestior sit, verbis subsequentibus exponit, dicens: «Occultior quidem tanquam invisibilior, et magis simplificata et vivificata. Manifestior vero ut quae ante data lucet, et primo lucet, et universalior est, et magis in eam ut oportet, forma effusa.» Occultior, inquit, est in eo quod invisibilior est, et magis simplificata, et unificata. In eo occultior est quod magis invisibilis est, et propinquior simplicitati, et unitati Deitatis. Manifestior autem est, utpote quae lucens ex luce data sibi ante, id est priusquam aliis: ideo primo lucet, et excellentius. Manifestior est etiam, quia universalior est, in qua una similitudo in pluribus constat, quia magis notum est quod magis commune est, et pluribus convenit. Unde autem universalior sit et magis consimilis, adinvicem consequenter ostendit, quia scilicet forma, id est divina illuminatio, ex qua formatur ut luceat, magis, id est expressius, vel abundantius effusa est in eam, quam in alias hierarchias subditas. Sensus autem hic est: Quia scilicet divina illuminatio in istam hierarchiam primo effunditur, idcirco ipsa perfectius illuminatur. Quanto autem perfectius ii, qui in ea sunt, spiritus unam illuminationem suscipiunt, tanto perfectius et clarius lucentes in ipsa una forma unius luminis unum fiunt: et quod in ipsis diversum ex natura multipliciter distinguitur, una claritatis forma superveniente cunctis dissimile non videtur. Ita ergo ista hierarchia, quia prius lucet, perfectius lucet; et quia perfectius lucet, universalius, vel similius, vel expressius lucet, quia expressius lucet, manifestius lucet. Quae ergo essentialiter occultior est, formaliter est manifestior; et quae subtilior est ex natura, clarior est ex gratia.

Sequitur: «Ab ipsa autem iterum proportionaliter secunda, et a secunda tertia, et ex tertia secundum nos hierarchia, secundum ipsam bene ornantis ordinationis legem in harmonia divina, et analogia ad simul omnis boni ornatus super principale principium et consummationem hierarchice reducitur.» Ab ipsa, inquit, hierarchia prima reducitur vel convertitur a secunda et a secunda tertia convertitur, et a tertia convertitur illa scilicet hierarchia, quae est secundum nos. Prima enim hierarchia angelica convertit secundam, secunda tertiam, tertia angelica convertit humanam. Quomodo autem convertat ostendit, dicens: Ad super principale principium, et consummationem simul omnis bonus ornatus, id est ad Deum, qui principium est et perfectio omnis bonae et pulchrae dispositionis. Reducit autem hierarchice, hoc est secundum officium, vel ordinationem, sive legem hierarchiarum in quibus ordinatum est, ut superiores secundum modum et virtutem suam inferiores illuminando et suggerendo ad principium suum convertant. Convertunt autem secundum ipsam legem bene ornantis ordinationis, id est divinae ordinationis, quae ornat omnia: cuius lex est et institutio, ut alii ab aliis illuminentur, et convertantur in harmonia et analogia divina, hoc est, in concordia et proportione a Deo universitati collata. In eo enim quod boni participatio per alios aliis proportionaliter transfunditur, concordia in universitate perficitur et consummatur. Quod autem ait, iterum reducitur, sic intelligendum est quasi secunda reductione. Prima enim reductio est, quando primi ab ipso Deo illuminati in ipsum Deum convertuntur. Secunda quando a primis secundi, vel a secundis tertii. «Manifestatores autem sunt omnes, et angeli eorum, qui ante ipsos sunt.» Omnes, inquit, spiritus coelestes manifestatores sunt, et angeli, hoc est, nuntii eorum qui sunt ante ipsos. Quod enim a praecedentibus accipiunt sequentibus post se nuntiant et manifestant.

Sequitur: «Ipsi quidem honorabilissimi Dei moventis, proportionaliter autem caeteri ex Deo motorum.» Dixerat omnes nuntios esse praecedentium ad sequentes: nunc subdistinguit, quod ipsi quidem honorabilissimi, id est, excellentissimi spiritus, qui solum Deum ante se habent, nuntii sunt ipsius Dei moventis eos per inspirationem, ut per eos secreta sua sequentibus revelet. Caeteri eidem, qui post ipsos sequuntur, nuntii sunt ipsorum motorum ex Deo. Nuntii, inquam, sunt proportionaliter, id est, secundi primorum, et Dei per primos; tertii secundorum, et primorum per secundos; Dei autem per secundos et primos; atque in hunc modum caeteri post hoc sequentes. Quomodo autem proportionaliter singuli divina secreta revelent, subsequentibus verbis exponit, ostendens quod unicuique tantum posse datum est, quantum competit ordini et loco in quo positus est. Hoc est, quod dicit: «Tantum enim omnium superessentialis harmonia unicuique rationalium et intellectualium sacro ornatu et ordinata ductione praevidit, quantum ipse hierarchiarum unusquisque ordo sacre et decenter positus est.» Superessentialis, inquit, harmonia, id est, divina providentia, quae omnia concorditer disposuit tantum praevidit, scilicet virtutis vel potentiae, unicuique rationalium vel intellectualium, cum sacro ornatu, et ordinata ductione, scilicet sacre ornans, et ordinate ducens; tantum, inquam, praevidit, quantum est sacre et decenter positus unusquisque ordo hierarchiarum, hoc, quantum decet sanctitatem et decentiam ordinis uniuscuiusque. De quo ordine in unaquaque hierarchia distinctiones subiungit, dicens: «Et omnem hierarchiam videmus in primas, et medias, et ultimas virtutes sive ordines divisam.» Et non solum unamquamque hierarchiam, sed etiam unumquemque ordinem per singulas hierarchias. Hoc est, quod sequitur: «Sed et ipsam, per singulas specialiter dicendum, dispositionem ipsis divinis harmoniis discrevit.» Ipsa, inquit, divina providentia discrevit, vel distinxit, ipsam scilicet unamquamque dispositionem, hoc est ordinem, divinis harmoniis, ut scilicet distinctio esset, et discrepantia non esset. Et hoc dicendum est specialiter per singulas hierarchias: singuli ordines speciales habent discretiones.

Sequitur: «Propter quod et ipsos divinissimos seraphim ipsi theologi aiunt alterum ad alterum clamare: aperte, ut aperte existimo, declarantes quod theologicas sententias ipsi primi secundis tradunt.» Propter quod, quia scilicet singuli ordines in semet discreti sunt, idcirco ipsi theologi aiunt ipsos seraphim, qui divinissimi sunt, id est, divinitatis propinquissimi, clamare alterum ad alterum, sicut in Isaia legitur (Isai. VI). In hoc scilicet quod alterum ad alterum clamare dicunt, aperte declarantes quod theologicas, id est divinas sententias, ipsi qui primi sunt in illo ordine tradunt iis qui secundi in eodem ordine constituti sunt. In quo claret unum eumdemque ordinem primos et secundos habere. Quod si de primo et de supremo ordine veraciter accipitur, de sequentibus nullo modo dubitari potest.

Sequitur: «Addiderim autem fortassis et hoc non incongrue, quod et secundum seipsum unusquisque et coelestis et humanus animus speciales habet et primas, et medias, et ultimas ordinationes et virtutes, addictas per unumquemque hierarchicarum illuminationum proprias anagogas proportionaliter manifestatas: per quas unumquodque in participatione fit, sicut idipsum et fas est, et possibile, superincognitissimae purgationis, et plenissimi luminis, et ante perfectae perfectionis.» Sensus hic est: quod non solum universalis hierarchia in primam, et mediam, et ultimam hierarchiam, et singulae hierarchiae in primos, et medios, et ultimos ordines, et singuli ordines in primos, et medios, et ultimos spiritus dividuntur; sed etiam ipsi singuli spiritus angelici, si humani in semetipsis virtualiter discreti sunt; primas, et medias, et ultimas virtutes continentes: per quas propriis anagogis, id est, sursum ductionibus, sive ascensionibus, ab infimis ad medias, et a mediis ad supremas, secundum hierarchicas illuminationes proportionaliter ascendentes, participes fiunt, quantum eis possibile, divinae purgationis, quae est incognitissima, vel occultissima, quia intime purgat, et divini luminis, quod est plenissimum, quia omnes tenebras fugat, et divinae perfectionis, quae est anteperfecta, quia cunctis et prior est aeternitate, et superior dignitate, et plenior veritate. Hierarchicas autem illuminationes idcirco proportionales dicit, quia in sacris potestatibus, ubi alii superiores, alii inferiores constituti sunt, divinas illuminationes non omnes uno modo percipiunt. Superioribus enim et capacioribus in donis gratiae amplius tribuitur, inferioribus secundum modum capacitatis suae minus participandum praebetur. Secundum hunc itaque modum, quo vel in singulis hierarchiis diversis ordinibus et diversis animis differenter divinae illuminationes tribuuntur, unusquisque etiam animus in semetipso in eisdem illuminationibus rationabili differentia a minoribus ad maiora excrescens provehitur. Hoc est quod dicit: «Addiderim autem et hoc non incongrue,» ac si diceret: Non solum de singulis hierarchiis sive ordinibus congrue dicere possum quod habeant et primos, et medios, et ultimos ordines, vel spiritus; sed etiam hoc fortassis non incongrue supradictis addere possum, quod unusquisque et coelestis et humanus animus secundum seipsum, vel in seipso, habet speciales, hoc est, proprias et primas, et medias, et ultimas ordinationes et virtutes, hoc est, virtutes in ipso primo, et medio, et ultimo loco ordinatas. Ad quid autem virtutes habeat differentes, subiungit, scilicet ad proprias anagogas, ut habeat videlicet ascensiones suas unusquisque proprias, et promotiones in melius, sicut scriptum est: «Ascensiones in corde suo disposuit (Psal. LXXXIII);» et iterum: «Ascendunt de virtute in virtutem: et videbitur Deus deorum in Sion.» Ad has autem anagogas, id est ascensiones, dispositae sunt virtutes aliae inferiores, aliae superiores, ut ab inferioribus ad superiora ascendendo participes tandem fiant summi boni, quod est Deus deorum in Sion. Habet, inquit, unusquisque spiritus proprias virtutes, primas, et medias, et ultimas, ad proprias anagogas, id est, ascensiones faciendas. Anagogas dico, dictas iam, id est, quas supra iam diximus, per unumquemque scilicet ordinem hierarchicarum illuminationum: quia cum ostendimus qualiter in distributione hierarchiarum distincti ordines differentes illuminationes percipiunt, demonstravimus etiam quemadmodum in eis inferiores proportionaliter, id est, rationabili differentia promotionis per superiores ad suprema ascendunt. Propterea dixit anagogas hierarchicarum illuminationum proportionaliter manifestatas, sive in proportionibus manifestatas, sive ex praecedenti tractatione, in qua hoc demonstratum est quod ascensiones istae proportionaliter fiunt vel in hoc proportionaliter manifestatas, quia quanto magis crescit ascensio, tanto magis crescit cognitio. Propter has igitur ascensiones gradus virtutum dispositi sunt, per quas videlicet ascensiones unumquodque, id est, unusquisque animus ascendens per eas fit in participatione, id est, fit particeps superincognitissimae purgationis, et plenissimi luminis, et anteperfectae perfectionis. Particeps, dico, fit sicut idipsum, id est ut particeps fiat, fas est et possibile: fas, quantum ad participandi boni dignitatem; possibile, quantum ad suam capacitatem.

Sequitur: «Etenim nihil per se perfectum indigens universalis perfectionis, nisi vere perfectissimum, et ante perfectum.» Bene, inquit, dixi divinam perfectionem anteperfectam; quia omnia, quae perfecta sunt, ex ipsa perfecta sunt; quia nihil est per se perfectum, et nihil quod non sit per se imperfectum, et quod non sit indigens per se invisibilis, vel omnis perfectionis, nisi illud bonum summum: quod est et vere perfectissimum quia nihil ei deest; et anteperfectum, quia eius plenitudo aeterna est.