Commentariorum in Hierarchiam Coelestem S. Dionysii Areopagitae

Expositio in reliquam partem capitis septimi divi Dionysii Areopagitae de coelesti hierarchia, cuius littera praemissa est

Otia longa novum exordium poscunt. Paulo superius ingressi fuimus sermonem de cognominatione angelorum, ubi auctor demonstrat quare singulis ordinibus angelorum tales sunt cognominationes, sive appellationes attributae. Et de primo quidem, atque supremo ordine, qui seraphim cognominatur, eiusdem appellationis rationem, quae a theologia data est, secundum capacitatem nostram prosecuti sumus. Nunc superest ut eam quoque, quam de sequentis ordinis cognominatione rationem reddit, consideremus. Prius dixerat, quod cognominatio, sive manifestatio seraphim docet « mobile illorum, et incessabile, et calidum, et acutum, et superfervidum, » quae post haec adiuncta sunt: nunc vero infert et dicit, quod ipsa cognominatio, sive manifestatio cherubim docet « cognoscibile eorum, et deividum, » etc. Ait enim: « Ipsa vera cherubim. » Duo a superiori repetenda sunt, cognominatio et docet. Ac si diceret: Ipsa cognominatio cherubim docet, id est in eo quod cherubim, quod interpretatur plenitudo scientiae, cognominantur, docetur et significatur « cognoscibile eorum, » id est cognitio sive notitia et scientia, quam habent; et significatur etiam hoc nomine « deividum eorum, » id est visio Dei, quae est in eis, quia per lumen sapientiae inditum sibi maiestatem Creatoris sui clare contemplantur. Significatur etiam « acceptivum altissimae donationis luminum: » hoc est, significatur, quod lumina divinitus data altissime et perfectissime acceperunt. In eo enim quod plenitudinem scientiae ex ipsa sua cognominatione habere significantur, profecto eiusdem sapientiae lumen aliunde accepisse docentur; quia secundum Apostoli dictum: « Si non accepissent, omnino habere non potuissent (I Cor. IV). » In eo vero, quod habent, notatur acceptio; in eo, quod plenitudinem habent, notatur profectio. Est autem ordo, quod primum lumen sapientiae divinitus datum accipiunt, et postea eodem lumine illustrati auctorem luminis Deum vident et cognoscunt. Bene ergo illuminantur, qui sic illuminantur, ut eum videant et cognoscant, a quo illuminantur. Multi illuminantur ut caetera videant, et ipsum, per quem vident, non videant. Sed non est magnum, opus videre, si artificem ignores. Species facta beatificare non potest, si ad operatricem pulchritudinem non pertingas. Propterea ergo cherubim cognominatio docet « cognoscibile eorum, et deividum, et altissima luminundationis acceptivum. » Nota inusitatas compositiones in eo, quod ait deividum, et luminundationis. Docet etiam cognominatio cherubim contemplativum scilicet eorum in prima operatrice virtute divinae pulchritudinis, et sapientifice traditionis repletum, et communicativum copiosae ad secunda fusioni donatae sapientiae. Sic distingue: Cherubim cognominatio docet contemplativum divinae pulchritudinis in prima operatrice virtute. In eo namque quod cherubim, id est pleni scientia dicuntur, ostenditur quod per lumen datae sapientiae divinam pulchritudinem contemplantur; quoniam profecto quidquid scirent, pleni sapientia non essent, si divinam pulchritudinem, a qua, et in qua pulchre, et rationabiliter ordinata sunt omnia, non cognoscerent. Quia ergo pleni sunt sapientia, divinam utique pulchritudinem contemplantur. Nec quolibet modo contemplantur. sed in prima operatrice virtute ut primum scilicet et principaliter illuminati a Deo caeteros post se illuminent. Divina enim virtus primum, et principaliter, et per se operatur in eos, qui proximi sunt; deinde autem per illos in alios, qui subsequuntur. Hoc ergo docet cognominatio cherubim, contemplationem scilicet pulchritudinis divinae in illis esse per primam operatricem virtutem; quia primum Deus operatur in eis, ut postea per eos operetur. Docet etiam repletum sapientificae traditionis, hoc est docet repletos eos esse gratia divina: quae sapientifica traditione Creatoris aliis plus, et aliis minus in participatione distribuitur. Mira igitur excellentia illorum ostenditur, quia illius boni, quod sapientia Creatoris ad pulchritudinem universorum dissimiliter traditum est, non partem sed plenitudinem habere praedicantur. Potest et aliter distingui, ut dicatur quod cherubim cognominatio docet contemplativum illorum repletum, id est contemplationem illorum repletam divinae pulchritudinis, et sapientificae traditionis in prima operatrice virtute. Potest autem non inconvenienter per divinam pulchritudinem et sapientificam traditionem hoc intelligi, quod divina sapientia ex eo ipso maiorem in operibus suis pulchritudinem efficit, quod dona sua non uno et eodem modo omnibus participanda consedit. Cuius nimirum pulchritudinis, et traditionis summi isti spiritus idcirco repleti sunt; quia dona, quae inferioribus, et subiectis ex parte datae sunt, secundum plenitudinem possidere meruerunt.

Sequitur: « Et communicativum copiose ad secunda fusioni donatae sapientiae. » Iterum repetendum est a superiori. Docet cognominatio cherubim communicativum eorum, id est communicationem, vel participationem copiose fusioni donatae sapientiae, hoc est quod communicantes participant non modice, sed copiose fusioni donatae eis sapientiae. Quae videlicet fusio primum in eis copiose facta est, ut per eos deinde fiat ad secunda: quatenus lumen sapientiae, quod ipsis primum desuper copiose infunditur, per ipsos postmodum ad secundos, id est sequentes ordines illuminandos transfundatur. Hanc ergo plenitudinem, et dignitatem, et excellentiam in dono sapientiae, et lumine veritatis cherubim cognominatio docet.

Sequitur: « Ipsa autem altissimarum et compactarum sedium omni diligenter exaltari ignominia subiectionis, et ad summum supermundane sursum ferens, et omni extremitate ineffabiliter in sublimissimum, et circa vere excelsum totis virtutibus incommutabiliter et stabiliter collocatum: et divini superadventus in omni impassibilitate et immaterialitate acceptivum, et deiferum, et famulanter in divinas susceptiones apertum. » Post cognominationem seraphim, et cherubim, ad cognominationem thronorum transit explanandam. Ac si dicat: Sicut seraphim cognominatio ardorem dilectionis, et cognominatio cherubim claritatem cognitionis, ita quoque cognominatio thronorum celsitudinem significat dignitatis, pro eo quod invisibilis Conditor in ipsis sedens, per eos subiecta omnia iudicando disponit. Propter hanc enim dignitatem et excellentiam iudicii divini, quod per eos exercetur, ipsos thronos altissimas et compactas sedes nominavit; altissimas, propter dignitatem; compactas, propter veritatem. Thronos namque regnantium et iudicantium sedes esse manifestum est. Et ad regnantem quidem sublimitas, ad iudicantem vero veritas pertinet. Et idcirco ipsos thronos merito altissimas sedes nominavit, quia in eis regnans superiorem non habet; et compactas, quia in eis iudicans a veritate non desidet. Quid est compactum? Apte et convenienter coniunctum. Videte iuncturam sedium Dei. Iunctura sedium Dei convenientia est iudiciorum. Omne iudicium ex alio aliud infert. Ex culpa poenam, ex iustitia gloriam, ex merito praemium, ex qualitate operis qualitatem retributionis. Invenit culpam, adiudicat poenam. Invenit iustitiam, adiudicat gloriam. Bene iungitur, compacta est sedes ista. Bene convenit et apte cohaeret. Poena culpae, gloria iustitiae. Si gloria culpae iungeretur, et poena iustitiae, non convenirent ad invicem, neque compactam sedem haberet iudicium. Compactio ergo sedium veritas est iudiciorum. Sciendum vero est quod omne inferius iudicium cum in quaestionem venerit aut contradictionem a superiori, aut testimonium, aut firmamentum sumere solet. Summum autem iudicium, quia supra se aliud non habet, a quo confirmetur; iure sedes Dei non solum compactae per veritatem, sed altissimae nominantur per dignitatem. Si autem non compactas, sed sublevatas legerimus, quod ex ambiguo Graecae dictionis similiter intelligi potest: hoc significatur, quod coelestes illi spiritus, quibus ad iudicandum praesidet Deus, quod singulariter alti sunt in gloria non per celsitudinem naturae, sed per sublevationem gratiae meruerunt. Dicat ergo: « Ipsa autem altissimarum et compactarum sedium, » id est thronorum (iterum a superiori subaudiendum est cognominatio) docet hoc, scilicet eosdem thronos exaltari, sive exaltatos esse diligenter, id est perfecte ab omni ignominia subiectionis, hoc est ab omni ignominiosa subiectione. Nam quanto perfectius praesidenti Deo subiecti sunt tanto verius per ipsum, et in ipso supra caetera omnia sublimari meruerunt. Quia ergo throni non subiectionem, sed dominationem significant, dum coelestes illos spiritus sermo Dei thronos nominat, in eo ipso perfecte dominantes, et ab omni subiectione liberos esse demonstrat. Sic ergo cognominatio thronorum docet eos ab omni ignominia subiectionis exaltatos, docet etiam sursum ferens illorum, id est sublevationem illorum usque ad summum: et hoc supermundane, id est spiritualiter sive invisibiliter, exaltatione videlicet spiritali et invisibili, atque omnem mundanam et visibilem celsitudinem transcendenti. Cognominatio ergo thronorum non solum docet eos per dominationem inferioribus esse praelatos; sed per sublimationem quoque usque ad summum exaltatos, ut videlicet inter ipsos, et eum qui summus est, medium non sit aliquid.

Sequitur: « Et omni extremitate ineffabiliter in sublimissimum: et circa vere excelsum totis virtutibus incommutabiliter, et stabiliter collocatum. Ipsa scilicet thronorum cognominatio docet collocatum, id est collocationem illorum, sive stabilimentum incommutabiliter, et stabiliter factum, totis virtutibus, id est omnimoda virtute, et inconcussa fortitudine. Factum dico ineffabiliter longe ab omni extremitate, hoc est ultra omnem finem, in sublimissimum, et circa vere excelsum. Ubi enim esset sedes Dei, nisi ubi Deus sedet? Ubi habitat Deus, ubi regnat, ubi sedet, ubi quiescit, ubi throni eius sunt, et sedes eius. Videte quam longe sunt a nobis. Quam longe est ab omni subiectione summa maiestas, ab omni corruptione aeterna incommutabilitas. Ubi maiestas est, thronus est; ubi incommutabilitas est, sedes est. Thronus significat incommutabilitatem. Ergo in ipsa aeternitate, in ipsa incommutabilitate sedes Dei collocatae sunt. Et quam longe hoc sit ab omni extremitate, quis dicere potest? Quid est extremitas? Finis: ubi finis est, extremitas est. Finis in summo, finis in imo. In utroque creatura finem habet. Finis in imo est, ubi cessat defectus, ne in nihilum eat, quod aliquid est. Finis in summo, ubi se sistit profectus, ne extra mensuram se extendat, quod magnum est. Quantum ergo infima superant, qui ineffabiliter summa transcendunt? Possumus adhuc alio modo non inconvenienter extremitates istas interpretari. Extrema quippe sunt; quippe sunt visibilia omnia; quia sicut ab infimis sursum ascendenti supremum est, quo nihil est altius, ita ab intimis foras prodeunti extremum est, quo nihil est exterius. Subsellia ergo divina, sicut in eo quod throni dicuntur, a subiectione infimorum ostenduntur per dignitatem in summo excellenter sublevata, ita quoque, in eo quod sedes dicuntur, demonstrantur ab omni fluctuatione extremorum per stabilitatem in intimo incommutabiliter collocata. Et tamen neque sursum sublevata ineffabili celsitudini aequari possunt, sub qua sunt; neque ad interiora collecta simplici unitati comparari, circa quam sunt. Propter hoc ergo sedes dicuntur, quia et subtus sunt per ineffabilem maiestatem superius praesidenti, et in circuitu sunt per incommutabilem unitatem interius quiescenti. Hoc ergo cognominatio thronorum docet: et non solum hoc, sed docet etiam « acceptivum divini superadventus, » hoc est, quod divinitatem desuper eis advenientem accipiunt in omni impassibilitate et immaterialitate, hoc est incorrupte et pure. Quia enim illam accipiunt in puritate, immaterialiter illam accipiunt; et rursum quia illam sine labore, et fatigatione suaviter influentem accipiunt, impassibiliter illam accipiunt. Qui ad occultae divinitatis notitiam per studium et laborem proficiunt, isti divinum superadventum passibiliter accipiunt. Rursum quibus occulta divinitas per signa exteriora, et figuras corporales cognoscendam se ingerit, ad ipsos quodammodo quasi materialiter venit. Quia ergo summi illi spiritus ad percipiendam divinitatis notitiam nec studio proficiunt, nec materialibus figuris erudiuntur: recte, divinum superadventum et impassibiliter et immaterialiter accipere perhibentur.

Sequitur: « Et deiferum, et famulariter in divinas susceptiones apertum. » A superiori iterum subaudiendum est, cognominatio thronorum docet, scilicet deiferum illorum, hoc est quod Deum sibi praesidentem ferunt; et famulariter apertum in divinas susceptiones, hoc est, quod famulariter, id est obedienter se aperiunt et voluntarie coaptant, ut ipsum Deum advenientem in se suscipiant, quatenus divinae operationi voluntas subiecta respondeat, et ministerium sacrum non necessitudinis, sed dilectionis esse comprobetur. Rectus ordo. Primum subsellia Dei sublevantur per dignitatem; deinde collocantur propter stabilitatem; postea Deum advenientem in se suscipiunt, et ferunt. Postremo, quia rationalia sunt vehicula, ut opus felicitatis sit, ministerio desiderium, et voluntatem adiungunt.

Sequitur: « Haec quidem nominum ipsorum quantum ad nos declaratio. » Continuat seipsum ad sequentia. Dictis enim cognominationibus trium ordinum, nunc ad eorumdem hierarchiam, id est, sacram potestatem definiendam, et exponendam transit. « Haec quidem, » scilicet haec, quam supra diximus, « est declaratio nominum ipsorum, » videlicet trium ordinum. Est dico quantum ad nos, id est quantum nobis videtur, vel quantum ad nos est declaratio nominum ipsorum, id est propter nos, ut nobis per nomina declarentur, non propter ipsos, qui sibi, et sine nominibus noti esse possunt.

Sequitur: « Dicendum vero, quam hierarchiam eorum existimamus. » Ac si diceret: Hactenus de cognominatione illorum diximus; nunc vero de sacra potestate eorum, qualem eam existimamus esse, dicere debemus. « Omnis quidem enim hierarchiae speculationem Deum imitanti deiformitate dependentem ineffabiliter esse, et dividi omnem hierarchicam actionem in participationem sacram, et traditionem purgationis purae, et divini luminis, et perfectivae scientiae: sufficienter iam a nobis dictum esse arbitror. » Sensus hic est: Arbitror sufficienter dictum esse iam a nobis, omnis hierarchiae speculationem, id est, generalem hierarchiae definitionem, ineffabiliter dependentem esse ex deiformitate, hoc est ex similitudine Dei: similitudine, dico, imitanti Deum, hoc est ex similitudine imitationis Dei. Satis, inquit, iam dictum arbitror quid sit hierarchia generaliter definita, scilicet deiformitas, id est conformatio vel similitudo ad Deum, quae in est imitantibus Deum. Superius namque in tertio capitulo universaliter hierarchiam ita definit. Hierarchia est ad Deum, quantum possibile est, similitudo et unitas. Propter hoc ergo arbitror sufficienter iam dictum esse quid sit hierarchia, quantum scilicet pertinet ad generalem definitionem. Similiter arbitror satis iam dictum esse, omnem hierarchicam actionem dividi, id est, quod omnis hierarchica actio dividitur in participationem sacram et traditionem purgationis purae, et divini luminis, et perfectivae scientiae. Omnis enim sacrae potestatis actio vel in eo constat, quod participant a superiori; vel in eo, quod tradunt inferioribus purgationem, et illuminationem, et perfectionem. Triplex est gratia, quam duobus modis exercent, accipiendo, et impertiendo: primum est purgatio ad puritatem; deinde illuminatio ad veritatem; deinde perfectio ad bonitatem. Haec est enim perfectiva scientia, quae perficit, et perfectos facit, quando ex habitu virtutis veritas percipitur. « Nunc autem dicere digne prosequamur excellentissimos intellectus, quomodo iam secundum eos hierarchia ab eloquiis manifestatur. » Ac si diceret: Quoniam superius universaliter hierarchiae et definitio, et divisio sufficienter a nobis data est; nunc prosequamur digne dicere excellentissimos intellectus, id est, supremos spiritus seraphim; scilicet cherubim, et thronos, in quibus prima angelica hierarchia ordinata est. Prosequamur, dico, dicere quomodo hierarchia secundum eos, id est, quomodo eorum hierarchia ab eloquiis sacris manifestatur. Hoc enim ordo rationis expostulat ut post generalem definitionem et divisionem hierarchiae, ad specialem tractationem eius sermo descendat. In primis quidem de prima hierarchia, quae in tribus illis summis ordinibus consistit, quaerendum est qualem eam esse sacra eloquia manifestant. Et ne forte quis putaret eorum sacram potestatem idcirco diversam esse, quia ordines eorum differentes inveniuntur, dicit in omnibus tribus unam esse omnino, et consimilem hierarchiam, inquantum videlicet omnes summae et principali hierarchiae primo loco uniuntur, et ab illa suae sacrae potestatis dignitatem immediate sortiuntur.

Hoc est enim, quod subiungit, dicens: « In primis essentiis, quae post substantificam earum divinitatem collocatae, et velut in vestibulis ipsius ordinatae, omnem sunt invisibilem, et visibilem super excellentes factam virtutem, propriam existimandum est esse et omnino aequiformem hierarchiam. » Primae essentiae supremi illi sunt, et principales tres ordines angelorum quae inter omnes creaturas primae sunt, et post divinitatem substantificam earum, id est, quae eas subsistere facit, primo constitutae, et veluti in vestibulis ipsius ordinatae, id est ita prope, ut quidquid ultra sit, nonnisi in ipsa, et ipsa sit divinitas. In illis ergo primis essentiis, quae ita collocatae, et ordinatae, proximae divinitati superexcellentes sunt, et transgredientes omnem factam virtutem invisibilem, et visibilem, id est, omnis facturae, sive creaturae virtutem invisibilis et visibilis; in illis, inquam, essentiis existimandum est esse hierarchiam, id est sacram potestatem; propriam, id est discretam, et differentem ab aliis in se, et omnino aequiformem, id est consimilem et aequalem inter se. In illa enim sacra potestate, quam habent, sicut sunt aliis omnibus excellentiores, ita adinvicem omnino aequales existunt, ita ut singuli in eo quod a summa divinitate immediate accipiunt, alios superiores non habeant; et in eo quod inferioribus ex divina participatione largiuntur, omnes similiter primi dispensatores existant. In hoc ergo una est, et consimilis hierarchia in tribus.

Sequitur: « Puras igitur eas esse existimandum: non ut immundis maculis et inquinationibus liberatas, neque ut materialium receptivas phantasiarum, sed ut omni diminutione mundas, et altiores: et omni superfirmato templo secundum excelsissimam castitatem omnibus deiformissimis virtutibus supercollocatas: et proprio per se motu, et eodem motu secundum diligentis Deum inconversibile ordinis, ineffabiliter receptas: et in subiectis contumeliam omnino nescientes, sed incasualem ut et intransmutabilem habentes propriae deiformis specialitatis purissimam collocationem. » Superius dixit in tribus illis excellentissimis ordinibus angelorum unam esse, et consimilem omnino hierarchiam, id est sacram potestatem: nunc consequenter adiungit ea, quae ad hierarchicam actionem, id est, sacrae potestatis operationem pertinent, perfecte illis inesse, hoc est, purgationem, illuminationem, perfectionem. Quae tria omnis sacra potestas sub summa potestate ordinata duobus modis exercet, scilicet a superiori accipiendo, et inferioribus impertiendo. Dicit ergo, quod istae primae essentiae in quibus est prima hierarchia ordinata, purgationem habent, quam et a superiori divinitate accipiunt, ut purgentur, et inferioribus conferunt, ut purgent. Accipiunt autem purgationem non quasi ab aliqua immunditia, vel corruptione liberandae, sed ab omni imperfectione, et diminutione perficiendae, hoc est, quod dicit: Existimandum est puras eas esse, videlicet primas illas essentias: puras dico, non tamen ita quasi liberatas ab aliquibus immundis maculis, et inquinationibus; quia nunquam immunditiam aliquam, aut inquinationem habuerunt; neque ita puras quasi receptivas materialium phantasiarum, quia omnino materiales phantasias non recipiunt, et propterea purgari ab eis non indigent, quia omnino eas non habent; sed potius ita puras, quasi mundas, et alienas ab omni diminutione et imperfectione. Sane per immundas maculas, et materiales phantasias duo genera spiritualis inquinationis expressit: unum, quod est in desideriis pravis; alterum, quod est in cogitationibus vanis. Desideria enim prava munditiam cordis quasi lutum inquinant, vanae autem cogitationes quasi pulvis quidam superaspersus claritatem eius obnubilant. Quia igitur purissimae illae essentiae summorum spirituum, neque in pravis desideriis, nec in cogitationibus vanis corruptionem ullam suscipiunt, idcirco neque ab immundis maculis, neque a materialibus phantasiis mundari exposcunt. Purae igitur intelligendae sunt, non quasi purificatae a corruptione, sed quasi mundae ab imperfectione; nec solum ab imperfectione alienae, sed etiam per excellentiam perfectionis caeteris omnibus perfectis altiores, et supercollocatae.

Hoc est enim, quod sequitur: « Et altiores, » subauditur existimandum est, esse primas illas essentias, « et supercollocatas omnium superfirmato templo, » id est, omni rationali creaturae, in qua Deus habitat, et quae per inhabitantem ipsum ad summum bonum est confirmata. Omnibus his primae illae essentiae supercollocatae sunt secundum excellentissimam castitatem suam, id est, excellentiorem castitate reliquorum omnium: castitatem, dico, existentem in omnibus virtutibus, hoc est omnimodis virtutibus, illarum, deiformissimis, hoc est, ad conformitatem Dei magis accedentibus, quam virtutes aliorum accedunt. Sic ergo existimandum est primas illas essentias, et puras esse, et per excellentiam puritatis caeteris altiores, et supercollocatas esse. Et existimandum est etiam ad ipsam puritatem in Deo participandam ineffabiliter receptas esse proprio motu per se, hoc est, sine mediatore; et eodem motu, hoc est, sine deviatione semper in idipsum intendente; secundum inconversibile, hoc est, inconversibilitatem ordinis Deum diligentis. Qui enim nunquam tepescunt a dilectione, nunquam flectuntur aut convertuntur ab intentione.

Sequitur: « Et in subiectis contumeliam omnino nescientes, subauditur existimandum est. Sicut enim puritatem Dei desuper participant sine diminutione, ita inferius participandam praebent sine elatione: in hoc ipso Deum imitantes, « qui dat omnibus affluenter, et non improperat (Iac. I). » Propterea, inquit, « existimandum est nescientes esse contumeliam in subiectis; sed potius habentes collocationem propriae deiformis specialitatis incasualem, ut et intransmutabilem. » Propriam deiformem specialitatem intelligit, excellentem, et singularem conformationis divinae pulchritudinem: quae in illis summis essentiis est; in qua ita purissimae et perfectissimae collocatae sunt, et fundatae, ut collocationem habeant incasualem; cui casus dominari non potest; et merito incasualem, utpote intransmutabilem, vel incommutabilem. Summa ergo huius capituli haec est, quod primae et principales illae essentiae purgationem, sive puritatem suam sine diminutione participant, sine elatione participandam praebent, sine mutabilitate incorruptam possident. Et haec quidem de purgatione illorum dicta sunt.

Postea de illuminatione iungit dicens: « Contemplativasque iterum sensibilium symbolorum, aut intellectualium speculativas, neque ut varietate sacrescribentis theoriae in divinum reductas; sed, ut omnis immaterialis scientiae altiori lumine repletas, et formificae et principalis pulchritudinis, et superessentialis, et terlucentis contemplatione, quantum fas, refertas, communione autem Iesu similiter dignefactas: non in imaginibus sacrefictis formative figurant deificam similitudinem; sed ut vere ipsi approximantes in prima participatione scientiae deificum eius luminum: et quia a Deo simile ipsis substantialiter donatum est. Communicant autem huiusmodi, ut possibile, in praeoperatrice virtute deificis ipsius, et humanis virtutibus. » Hoc totum de illuminatione dictum est. Ac si diceret: Non solum existimandum est primas illas essentias purgationem habere et puras esse; sed iterum, hoc est, adhuc existimandum est, illuminationem habere, et contemplativas esse sensibilium symbolorum, et speculativas intellectualium. Sensibilia symbola materialia sunt signa, sive in creaturis, sive in Scripturis, sive in sacramentis divinis, ad demonstrationem invisibilium proposita: quorum mysticam significationem, et invisibilem veritatem summi illi angelici spiritus per divinam illuminationem contemplando agnoscunt. Speculantur etiam per eamdem illuminationem intellectualia, subaudi symbola, id est spirituales theophanias, id est divinas manifestationes, per quas eis intus occultae, et invisibilis divinitatis natura manifestatur. Vel sic legi potest. Existimandum est eas, scilicet essentias contemplativas esse sensibilium symbolorum, et speculativas intellectualium, et non (subaudi) symbolorum. Foris enim in sensibilibus ubi materialia signa sunt, symbola sunt: intus autem in intellectualibus, ubi signa non sunt, sed veritas, symbola non sunt. Propterea in sensibilibus sacris symbolis signa veritatis contemplantur, intus autem in intellectualibus absque signis nudam veritatem speculantur. Propterea existimandum est, contemplativas esse sensibilium symbolorum, et similiter speculativas intellectualium; non tamen quasi reductas in divinum, hoc est in divinam cognitionem, varietate, id est multiplici doctrina theoriae, id est divinae Scripturae; theoriae dico sacrescribentis; quia scilicet de divinis et sacris rebus scribit et loquitur. Per divinae enim contemplationis simplicem illuminationem, non per variam et multiplicem Scripturarum doctrinam eruditae, omnes sacras figurationes, et sensibilia signa, quae vel in Veteri, vel in Novo Testamento, utpote tabernaculum foederis, et arcam testamenti, et caetera huiusmodi, quae ad demonstrationem invisibilium Scriptura proponit: visibiles etiam species creaturarum, per quas invisibilia demonstrantur; mysticas quoque revelationes per sensibiles formationes factas, omnia scilicet haec sacra symbola contemplantur. Et non solum haec, quae foris sunt, sed intellectualia quoque, quae per puram et nudam veritatem intus lucent, speculantur. Ad horum autem omnium speculationem, et divinam cognitionem non existimandum est eas reductas esse varietate sacrescribentis theoriae, hoc est, multiplici doctrina divinarum Scripturarum, quae ad hoc solum necessaria est, ut mentes hominum abalienatae a Deo ad cognitionem veritatis reducantur, et per varia dispersa colligantur in unum. Non ergo existimandum, summas illas essentias horum omnium cognitionem habere quasi per doctrinam Scripturarum eruditas, sed potius ut repletas altiori lumine, id est excellentiori cognitione omnis immaterialis, hoc est spiritualis scientiae. Altius quippe et dignius est lumen cognitionis, quod intus per invisibilem aspirationem infunditur, quam quod extrinsecus per doctrinae eruditionem possidetur. Ipsas itaque summas, scilicet essentias existimandum est visibilium et invisibilium cognitionem habere, utpote repletas tali lumine; et ut etiam refertas contemplatione pulchritudinis formificae principalis, et superessentialis, et terlucentis. Refertas dico, quantum fas est, id est possibilitati creaturae concessum. Significat autem divinam pulchritudinem: quae formifica est, quia secundum se formavit a se facta omnia, et principalis est, quia, cum sit forma omnium, ipsa tamen ab alio formam non accepit; et superessentialis est, quia non solum praecedit per formam in eo, quod exemplar est omnium, sed transcendit quoque per essentiam in eo quod est creatrix universorum.

Sequitur: « Et terlucentis, » scilicet pulchritudinis « contemplatione refertas existimandum est. » Terlucentem pulchritudinem eamdem divinam pulchritudinem significat: quae in tribus lucet, cum ipsa tamen triplex non sit, sed una, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus tres personae sunt; sed Deus unus, Deitas una, natura una, essentia una, pulchritudo una. Vides Patrem, pulchritudinem illam lucentem vides in Patre; vides Filium, pulchritudinem illam lucentem vides in Filio; vides Spiritum sanctum, pulchritudinem illam lucentem vides in Spiritu sancto. Quasi ergo terlucet, quia in tribus lucet, cum tamen ipsa triplex non sit; sed una, quae lucet. Alius est Pater in persona, ibi lucet. Alius est Filius in persona, ibi lucet. Alius est Spiritus sanctus in persona, ibi lucet. Et tamen Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sicut Deitas una, et natura una, ita pulchritudo una. Propterea, inquit, « existimandum est terlucentis pulchritudinis contemplatione refertas. » Quid ergo mirum est, si summae illae essentiae opera divina visibilia et invisibilia perfecte cognoscunt, quae ipsius Creatoris contemplatione quantum scilicet creaturae possibile est, plenae sunt.

Sequitur: « Communione autem Iesu similiter digne factas, » subauditur existimandum est. Nota ibi esse compositionem « dignefactas, » id est dignas factas. Non solum, inquit, divinitatis contemplationem et cognitionem percipere meruerunt, sed illius etiam salvationis, quae in humanitate Iesu perfecta est, communione, et cognoscendo, et participando dignefactae sunt. Communicaverunt enim Iesu: mysterium incarnationis eius, et antequam fieret praedicendo, et cum fieret administrando et postquam perfectum est, homini ad aeternitatem reparato in eadem beatitudinis societate congaudendo. Postea subiungit, ostendens quod divinam contemplationem sine aliquibus figuris immediate ab ipsa divinitate illuminatae percipiunt. Sicut enim superius demonstravit quod cognitionem omnium visibilium et invisibilium non per exteriorem doctrinam, sed per internam in ipsa Dei sapientia legunt et hauriunt; ita nunc demonstrat quod eamdem contemplationem divinam non per aliquas formas, vel imagines mediantes, sed ab ipsa divinitate primo loco immediate, nude et pure percipiunt. « Non, inquit, figurant deificam similitudinem formative in imaginibus sacrefictis; sed potius figurant eam, ut vere approximantes ipsi, » scilicet deificae similitudini, vel divinitati, « approximantes, » dico in prima participatione scientiae « deificum eius luminum, » id est, deificantium eius illuminationum. Deifica similitudo ipsa contemplatio divina; quia, dum per eam illuminati lucentes sunt, quodammodo ipsius lucis illuminantis similitudinem accipiunt. In hac autem deifica similitudine non se figurant, neque illam sibi acquirunt per aliquas sacras imagines formatas et fictas, id est compositas ad demonstrationem spiritualium; sicut homines, qui per visibiles et materiales demonstrationes in sacro eloquio erudiuntur ad invisibilium cognitionem. Non ergo mediantibus eiusmodi illae summae essentiae illuminantur contemplatione divina. Sed, ut vere approximantes ipsi, id est non per aliud, sed per ipsam veritatem approximantes ipsi veritati, quia inter ipsas, et veritatem nihil est medium: et idcirco approximantes sunt in prima participatione scientiae; quia primo loco participant scientiam deificum eius luminum; quia immediate contemplantur, et sciunt, et cognoscunt lumina eius deifica, id est deificantia; quia illuminatos a se per divinam similitudinem, quodammodo deos efficiunt.

Sequitur: « Et quia Deo simile ipsis substantialiter donatum est. » Ideo etiam, inquit, vere, et in prima participatione approximantes sunt ipsi Divinitati; quia Deo simile donatum est ipsis, id est quia similitudo Dei donata est ipsis substantialiter. Quod enim Deo similes sunt non ex alio, aut per alium habent; sed quia ipsam divinitatem substantialiter nude et pure percipiunt. Vel simile Deo donatum est eis subiectissime, quia proximo loco subiecti sunt, ut ipsam similitudinem Dei prima participatione suscipiant.

Sequitur: « Communicant huiusmodi, ut possibile est, in praeoperatrice virtute deificis ipsius, et humanis virtutibus. » Concludit supradicta. Quia enim refertae sunt huiusmodi, id est istae summae essentiae contemplatione principalis pulchritudinis, idcirco communicant deificis virtutibus; et quia dignefactae communione Iesu idcirco communicant humanis virtutibus; et quia primo, et proximo loco participant, idcirco communicant in praeoperatrice virtute Dei: quae scilicet primum in eis operatur, et postea operetur per eos. Vel humanas virtutes Iesu vocat virtutes eius ex humanitate, id est ex clementia sive benignitate exhibitas: ut sit sensus: Quoniam, sicut eius virtutibus communicant in contemplatione maiestatis, ita etiam communicant in cooperatione benignitatis. Communicant ipsi per contemplationem in sua maiestate; communicant ipsi per ministerium cooperationis in nostra redemptione. Sic ergo communicant deificis et humanis virtutibus ipsius: et hoc est quantum possibile est eis secundum datae gratiae mensuram. Hactenus de illuminatione illarum dictum est. Nunc tertio loco subiungit de perfectione.

Sequitur: « Perfectas autem similiter non ut sacra varietate analyticam scientiam illuminatas, sed ut prima; et supereminenti deificatione repletas, secundum excellentissimam, quantum in angelis, divinorum operum scientiam. » Ac si dicat: Non solum puras et illuminatas eas esse existimandum est; sed etiam perfectas in scientia ex habitu virtutis percepta, non tamen quasi illuminatas, sive eruditas scientiam, vel disciplinam analyticam, id est resolutoriam; sacra varietate, id est multiplici doctrina sacra Scripturae. Non enim sicut homines foris multiplicitate sermonis erudiuntur, ut eis per disputationes et discretiones ea, quae occulta sunt et perplexa, in scientia ac disciplina resolvantur, sed per simplicem intus contemplationem illuminari accipiunt, ut ab eorum cognitione nihil eorum, quae sciri possunt, abscondatur. Sic igitur eas existimandum est esse perfectas, non quasi illuminatas ad resolutivam et explicabilem scientiam per varietatem sacri eloquii; sed quasi repletas prima, et supereminenti deificatione, hoc est divina illuminatione, qua ante alias omnes coelestes essentias illuminantur secundum scientiam divinorum operum, excellentissima, quantum in angelis scilicet excellens esse potest. « Non enim per alias sanctas essentias, sed ab ipsa Divinitate sanctificatae, in ipsam immediate extenduntur: omnibus supereminenti virtute et ordine et ad castissimam omnino fortitudinem collocantur, et ad immaterialem et invisibilem pulchritudinem, quantum fas in contemplationem adducuntur: et ad divinorum operum scibiles rationes ut primae et circa Deum essentiae, flectuntur, et ab ipso perfectionis principe excelsissime sanctificatae sunt. » Probat summa istas essentias ante omnes alias, et supra omnes alias coelestes essentias illuminationem divinam percipere; quia non per alias sanctas essentias, sed ab ipsa Divinitate sanctificatae, in ipsam immediate per dilectionem et sublimationem extenduntur, secundum virtutem et ordinem, hoc est, gratiam et dignitatem, quam habent omnibus supereminentem. Sic itaque Divinitati immediate coniunctae ab ipsa sola accipiunt et purgationem, et illuminationem, et perfectionem, hoc est quod dicit, collocantur, id est stabiliuntur ad castissimam omnino fortitudinem, sive inflexibilitatem, hoc est, fortem et inflexibilem, et incorruptibilem castitatem. Adducuntur etiam per illuminationem, quantum fas, id est licitum vel concessum est, in contemplationem ad immaterialem et invisibilem pulchritudinem Creatoris contemplandam. Flectuntur etiam sicut in molli cera, vel informantur vel erudiuntur, sive etiam perficiuntur ad scibiles rationes divinorum operum, ut primae essentiae et circa Deum proximo loco consistentes, et quae ab ipsa perfectionis principe scilicet Divinitate excelsissimae sanctificatae sunt.

Sequitur: « Hoc ergo et theologi aperte declarant, suppositas quidem coelestium essentiarum dispositiones a superfirmatis ornate erudiri deificas scientias: omnium vero altiores ab ipsa Divinitate, quantum fas, ad doctrinam illuminari. » Auctoritate probat, quod dixerat, supremos scilicet angelorum ordines a sola Divinitate illuminari; inferiores autem a superioribus erudiri. Hoc enim theologi, id est prophetae, et qui sancti de coelestibus et divinis locuti sunt, aperte declarant: suppositas quidem dispositiones, id est inferiores ordines coelestium essentiarum, ordinate, id est pulchre et convenienter erudiri ad deificas scientias, a superfirmatis, id est superpositis ordinibus; eas vero, quae altiores sunt omnium, ab ipsa Divinitate, quantum fas est, id est possibile illis, ad doctrinam illuminari.

Sequitur: « Quasdam enim earum introducunt a prioribus sacre eruditas, Dominum esse coelestium virtutum, et Regem gloriae in coelos humanitus receptum. » Exemplum ponit, ubi coelestes essentiae inferiores a superioribus eruditae sunt: ubi scilicet theologi introducunt quasdam earum a prioribus sive a superioribus eruditas, ut scirent Deum Dominum coelestium virtutum, et regem gloriae secundum humanitatem suam in coelos esse receptum. Sic enim scriptum est, quod Salvatore secundum carnem acceptam, ascendente in coelum, quibusdam angelorum humanitatis eius exaltationem adhuc ignorantibus, atque ideo admirantibus, et dicentibus: « Quis est iste rex gloriae? » ab aliis amplius illuminatis dictum est Dominus virtutum, ipse est rex gloriae. » (Psal. XXIII.) In quo probatur aliquando alios ab aliis erudiri.

Sequitur: « Quasdam vero apud ipsum Iesum quaerentes, et pro nobis suae divinae actionis scientiam discentes; et eas ipsum Iesum immediate docentem, et praelargiens eis manifestantem suam humanam benignitatem. Ego enim, inquit, disputo iustitiam, et iudicium salutaris. » Hoc exemplum de Isaia sumptum est ad probandum, quod supremi ordines angelorum a solo Deo ad scientiam veritatis illuminantur. Quasdam vero solas coelestes essentias introducunt ipsi theologi, quaerentes, id est quaestionem facientes apud ipsum Iesum; et discentes, non ab alio, sed ab ipso, qui Deus est, scientiam suae actionis divinae pro nobis exhibitae. Actionem divinam ipsius Iesu vocat passionem et mortem quam pro nobis sustinuit. Quae actio idcirco divina dicitur; quia soli Deo possibile fuit ut per mortem mortis destrueret potestatem. Huius ergo actionis scientiam coelestes essentias ab ipso Iesu quaerentes introducunt, ubi indumentum carnis assumptae sanguine passionis cruentatum cernentes dicunt: « Quis est, qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? (Isai. LXIII.) » Et deinceps: « Quare ergo rubrum est vestimentum tuum, et indumentum tuum sicut calcantium in torculari? (ibid.) » Ita ergo quaerentes, et discere appetentes introducunt. Introducunt etiam ipsum Iesum eas immediate, et per semetipsum docentem, et manifestantem eis suam humanam, id est clementem benignitatem, quam nobis exhibuit. Quam manifestationem eis confert, praelargiens, id est ante omnes alios largiens scientiam operationis suae. « Ego, » inquit, « disputo iustitiam, et iudicium salutaris (ibid.). » Iustitia, et iudicium salutaris, id est salvatoris sive salvationis, redemptionem significat generis humani. In qua et iustitia fuit, inquantum scilicet factor creaturam suam ab aliena dominatione revocavit; et iudicium, inquantum diabolum invasorem alieni iuris ab eo, quem possidebat, homine, potenter eiecit. Hanc autem iustitiam, et iudicium idcirco disputare se dicit, quia eam, quae ad dolores carnis assumptae pertinuit, cum labore, et quasi quadam concertatione adimplevit.

Sequitur: « Miror autem, quod et coelestium essentiarum primae, et tantum simul omnes supereminentes divinis illuminationibus, ut mediatae quaestiones reverenter appetunt. » Ad hoc respicit quod dicitur summas essentias immediate a Deo illuminari, et erudiri, quia contrarium videtur, quod in hoc loco non solum a superiori suo, sed ab invicem quoque quaerentes, et quasi discere volentes inveniuntur. Sed sciendum est quod haec quaestio non doctrinae inquisitio est, sed ignorantiae professio. Quaerunt enim, ostendentes quod nesciunt, et quod doceri opus habent. Ubi autem omnes quaerunt, profecto aliunde se doceri debere ostendunt. Quaerunt ergo inter se, docendi supra se. Quia tam mutua quaestio doctrinae, et scientiae ab invicem inquisitio esse videtur, cum eas a solo superiori erudiri constet, idcirco ait. Miror quod primae illae, et principales coelestium essentiarum, id est inter coelestes essentias, et tantum supereminentes divinis illuminationibus, omnes simul alias coelestes essentias; miror, dico, quod appetunt quaestiones, id est faciunt quaestiones appetentes scientiam, reverenter, id est humiliter sicut humiles et inferiores, et quasi excellentiam illuminationis suae non attendentes; et hoc est quod ait, « ut mediatae, » id est velut illae quae medium habent inter se et Deum, et ab aliis erudiri indigent; vel ut mediatae, quia non vere mediatae, quia ad alias quaestionem non faciunt; nec tamen vere immediatae, quia non ad ipsum principium suum, sed adinvicem quaestionem referunt.

Sequitur: « Etenim non inde interrogant: quare tua rubra vestimenta? » Probat quod vere ut mediatae quaestionem faciunt, quia non ad ipsum Iesum prius, sed ad invicem verba dirigunt, dicentes: « Quis est iste, qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? » Non enim, inquit, inde interrogant, hoc est ab illo interrogationem incipiunt, quare tua rubra vestimenta? ubi immediate ad ipsum Iesum sermonem dirigunt; sed prius inter se quasi mediate: « Quis est iste, » et caetera. Unde mirum est, quod illae supremae essentiae, cum primae sint, et proximae Divinitati, quasi mediatae faciunt quaestiones.

Sequitur: « Apud seipsas vero deliberant ante interrogare, ostendentes quod discunt, et deificam scientiam appetunt. » Solvit modo quaestionem, quare scilicet summae illae essentiae, cum sint proximae Deo, inter se quaestionem faciunt; quia scilicet apud semetipsas deliberant interrogare, ne forte nimis festiva interrogatione praesiliant, sive praeveniant illuminationem illam, quae in ipsis fit per divinam processionem; hoc est, per divinam gratiam in ipsas illuminandas procedentem; ostendentes etiam per ipsam deliberationem interrogationis suae, quod appetunt deificam scientiam. In eo quippe, quod interrogant, significant se scientiam appetere; in eo autem quod prius inter se conferunt quaestionantes et deliberant, demonstrant quod divinam in se processionem non audent praevenire.

Hoc est enim quod sequitur: « Non autem praesilientes per divinam processionem inditam illuminationem. » Appetunt enim scientiam; et ideo interrogant, sed non praesilientes illuminationem divinam, donec ipsa seipsam offerat sponte procedens in ipsas, ideo deliberant apud se, prius non audent Iesum interrogare quousque se ipse offert, dicens: « Ego sum, qui loquor iustitiam. » Tunc demum assumpta fiducia ad ipsum quaestionem dirigunt. « Quare rubrum est indumentum tuum, et vestimentum tuum sicut calcantium in torculari. »

Sequitur: « Num ergo prima coelestium intellectuum hierarchia ab ipsa perfectionis principe sanctificata in eo quod in eam immediate extenditur sanctissima purgatione, multo lumine, anteperfecta consummatione proportionaliter eam implens, purgatur, et illuminatur, et perficitur? » Sensus hic est. Num pro nonne ergo prima hierarchia coelestium intellectuum purgatur, et illuminatur, et perficitur. Sanctificata ab ipsa principe perfectionis, hoc est ab ipsa divinitate, quae princeps est, et principium omnis sanctificationis. Sanctificata, dico, in eo quod ipsa divinitas immediate in eam extenditur, illustrans, sive irradians, vel replens eam proportionaliter, id est differenti participatione ab illuminatione reliquorum, cum sanctissima purgatione, et cum multo lumine, et cum anteperfecta, id est superexcellenti consummatione vel perfectione. « Purgatur, » dico, et « illuminatur, et perficitur, ut sit pura ab omni minoratione vel imperfectione, et ut plena primi luminis, » hoc est, in eam primum ante alias lucentis; et ut sit « perfecta participans perfecta scientia, et cognitione primo sibi data. » Quod autem ait, « sanctificata, » vel ut commodius fortassis quamvis inusitatius transfertur, pontificata ab ipsa principe purgationis; ipsam, ut diximus, divinitatem significat, quae Graece teletarchia, id est princeps purgationis, sive sanctificationis vocatur.

Sequitur: « Comprehendens autem et hoc dixerim fortassis non immerito. » Tanquam si quaeretur, quae sit ista purgatio, respondet, quod assumptio divinae scientiae in animo rationali, et purgatio est, et illuminatio, et perfectio. Purgatio, quia ignorantiam purgat; illuminatio, quia divina cognitione illuminat; perfectio, quia illuminando scientia perfectarum doctrinarum, sive disciplinarum secundum habitum illuminatum consummat, hoc est quod dicit: « Comprehendens, » hoc est, breviter in unum supra dicta colligens; etiam hoc non immerito fortassis dixerim, quod et purgatio est, et illuminatio, et perfectio divinae scientiae assumptio. Et reddit causam, quare purgatio, et illuminatio, et perfectio dicitur. « Ignorantiam quidem utpote purgans secundum ordinem indita scientia perfectarum doctrinarum. » Ideo purgatio dicitur, utpote purgans ignorantiam indita scientia, hoc est per inditam scientiam perfectarum doctrinarum. Indita, dico, secundum ordinem; hoc est, secundum quod dignitas, et excellentia uniuscuiusque ordinis exposcit. « Illuminans autem ipsa divina cognitione, per quem et purgat non prius contemplantem. » Ideo illuminatio dicitur, quia illuminat unamquamque hierarchiam divina cognitione, per quam scilicet divinam cognitionem etiam purgat ipsam hierarchiam. Hierarchiam, dico, non prius contemplantem, quam purgetur, sicut scriptum est: « Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Matth. V). »

Sequitur: « Quam manifestat per altiorem illuminationem, et perficiens iterum ipso lumine secundum habitum scientia lucidissimarum doctrinarum. » Quam scilicet hierarchiam ipsa divinae scientiae assumptio manifestat per altiorem illuminationem. In hoc enim eam altiorem caeteris omnibus esse declarat, quod eam altiori, et excellentiori lumine divinae cognitionis illustrat.

Sequitur: « Et perficiens iterum ipso lumine secundum habitum scientia lucidissimarum doctrinarum. » Non satis manifeste distinguit illuminationem et perfectionem, pro eo quod utrumque in cognitione et scientia assignare videtur. Hoc tamen interest, quod illuminatio proprie ad illam cognitionem pertinet, quae scientiam aedificat; perfectio autem ad illam cognitionem, quae bonorum morum formam, et habitum virtutum demonstrat. Sunt enim quaedam, quae tantum investigantur ad cognitionem intelligendi; quaedam vero specialiter pertinent ad intelligentiam faciendi. Ad illa necessaria est illuminatio; ad ista perfectio. Non enim perfectum facit cognitio veritatis, nisi habitus virtutis subsequatur. Idcirco lucidissimam doctrinam vocat, quae in habitu virtutis constat, quia magistra intelligendi experientia est; et ille optime virtutem novit, qui eam non audiendo solum, sed et gustando et faciendo didicit. In experientia et habitu virtutis, cognitio veritatis perficitur, quae in sola intelligendi illuminatione inchoatur. Quod totum quia per divinae scientiae assumptionem acquiritur, idcirco ipsa et purgatio, et illuminatio, et perfectio convenienter appellatur.

Sequitur: « Ipsa ergo est, quantum ad nostram scientiam, prima coelestium essentiarum dispositio, in circuitu Dei, et circa Deum immediate stans, et simpliciter, et incessanter circuiens aeternam eius scientiam, secundum excellentissimam, quantum in angelis, semper mobilem collocationem. » Infert e supradictis. Ac si diceret: Quandoquidem illa summorum spirituum hierarchia primum, et principaliter ab ipsa Divinitate et purgatur, et illuminatur et perficitur; ergo ipsa est prima et principalis dispositio, sive principalis ordo coelestium essentiarum, stans immediate; et in circuitu, et circa Deum. Stat enim per incommutabilitatem contemplationis; circuit autem per vivificum et incessabile desiderium aeternae dilectionis. Ideo incessanter, quia non deficit a dilectione; ideo simpliciter, quia circuiens non recedit ab unitate. Ipsa unitas in medio est simplicitas Divinitatis; cui in circuitu, et circa sunt, inquantum immediate illi appropinquant. In circuitu etiam, quia ineffabili eius occultaeque incomprehensibilitati quodammodo foris et ipsae sunt, ad quem omnino non penetrant. Tamen ambiunt et desiderant; et ad interiora nituntur; et cognitione, et dilectione accedentes proximae fiunt secundum excellentissimam collocationem, quam habent iuxta Deum; excellentissimam, dico, quantum in angelis, id est quantum ad comparationem illius, quae in caeteris omnibus angelis invenitur. Et collocationem dico semper mobilem, quia et contemplatione non recedunt, et desiderio semper accedunt. Propter haec ergo omnia principalis est ista dispositio inter omnes alias coelestes essentias, principalis, dico, quantum ad nostram scientiam scilicet quantum per nostram scientiam comprehendi potest. Subiungit adhuc in laudem huius hierarchiae, alia post alia; multa excelsa, et sublimia, et divina admiratione digna accumulans, et profunda quaedam, et non nisi puris nota. Talis, inquit, est dispositio illa, sive ordo, primae hierarchiae collocatione proxima, desiderio et intentione ardentissima; quae, licet ad totum quod Dei est incomprehensibile penetrare non valeat, aeterna tamen dilectione quantum capi potest et comprehendi a creatura ambire non cessat. Sed ne forte laboris, non felicitatis studium videretur, si semper ambiret, et nunquam attingeret, semper quaereret, et nunquam perciperet; semper desideraret, et nunquam gustaret, adiungit fructum inquisitionis et desiderii effectum, dicens: « Multas quidem, et beatas videns pure contemplationes, simplosque et immediatos fulgores, illuminata, et divino alimento repleta. Multa quidem primo data fusione, solaque domestica, et unifica divinae refectionis unitate multaque communione Dei, et cooperatione digna effecta ad eam, ut possibile, similitudine bonarum habitudinum et actionum; multaque divinorum superposite cognoscens, et divinae scientiae, et cognitionis in participatione, secundum quod fas est, facta. » Dixit quomodo dicere potuit: Tres trinitatem circumstant, seraphim dilectione, cherubim cognitione, throni dominatione. Tota hic trinitas est. Dominatio in Patre, sapientia in Filio, dilectio in Spiritu sancto. Videbatur seraphim superposuisse, quia charitas supereminet; sed et ecce videmus quia thronus Patris est, et iunguntur throni cum Patre, et dilectio Spiritui sancto datur. Si thronos subiectos putas, quia post seraphin et cherubim nominantur; puta etiam praelatos, quia ad Patrem pertinent, qui ante Filium et Spiritum sanctum dicitur. Sed in Trinitate gradus non est. Pater, et Filius, et Spiritus sanctus unus est Deus. Non potest unitas inferior esse seipsa. Propterea hierarchia illa summorum spirituum, quae a summa et supereminenti Divinitatis dominatione primo, et principaliter formatur quantum ad excellentissimam similitudinem, qua simplicem unitatem imitatur, gradum in dominatione non habet, quamvis tamen secundum eam (qua creatura Creatori aequari non potest) mensuram participationis, et distributionem gratiae, differentiam habeat. Propterea una est trium dominatio, qua universaliter subiectis omnibus post supremam et supereminentem Deitatis dominationem praeferuntur, adinvicem non subiiciuntur. Propterea omnes simul primum locum habent, et circumstant proxima collocatione singuli, ut alium alius nec interveniat positione, nec praeveniat participatione, nec transcendat dominatione. Ita est dispositio ista prima in circuitu Dei, et circa Deum immediate stans ita proprie. Et quis est fructus huius tantae familiaritatis?

Audi quod sequitur: « Multas quidem et beatas videns pure contemplationes simplosque et immediate fulgores illuminata, et divino alimento repleta. » Ne ergo mireris si sic ambiunt, et elongari non patiuntur. Aliquid ibi est quod trahit; et quid hoc est? Exspectas, ut dicatur quid sit illud quod in tantum desiderantium affectum incitat et provocat dilectionem. Sed quomodo putas a nobis dicetur, quod ab illis non penetratur? Illi adhuc non intraverunt, sed in circuitu stant; et magnum illis est accedere ad illud, ut videant, et contrectent, et gustent, et experiantur qualis sit dulcedo boni sine obstaculo dilectoribus expositi; nec intrant tamen nec penetrant ut comprehendant, et usque ad totum capiant, quanta sit immensitas occulti. Quomodo ergo tu foris exponere putas, cui et illi qui intus sunt foris manent? Non ergo dici potest a nobis bonum illud, quod illos beatos animos per gaudium aeternae contemplationis iuxta se immobiles tenet, ut ad caduca non effluant; et rursum per desiderium movens ad se trahit, ut ipsum incessabili dilectione appetant. Sed ne omnino taceatur, quod prorsus dici non potest, audi quid sit, quod illos et tenet iuxta se, et trahit ad se. Bonum quoddam, et magnum supra bona ista omnia, quae nosti, aliud prorsus non solum differentia, sed supereminentia, ut tamen secundum haec, quae nosti, bona tibi insinuetur, et notum fiat, sicut potest esse, dicamus: lumen est et dulcedo bonum illud. Quare lumen? quia oculos clarescere facit. Quare dulcedo? quia reficit. Duo sunt ista apud nos magna bona, et non inveniuntur alia maiora his, neque ad gaudium vel ad felicitatem nostram magis operantia: lumen et dulcedo. Alterum est ad illuminationem, alterum ad refectionem. Si illuminaris et non satiaris, magnum bonum est sed non plenum. Si satiaris et non illuminaris; magnum item bonum est sed non perfectum. Refectio iucundum facit, quod intus est; illuminatio iucundum exhibet, quod foris est, utrumque ad gaudium plenum exigitur. Si enim in altero reficeris, et in altero afficeris, non est laetitia perfecta, cui tristitia mista est. Quaere ergo refectionem, ut iucundum tibi sit quod in te est, quaere et illuminationem, ut iucundum tibi sit, quod extra te est. Videtur quidem refectio magis necessaria esset, quemadmodum magis proprium est tibi bonum, quod in te est, quam quod extra te est bonum. Verumtamen illuminatio contemplationis quantum iucunditatis apponit? Dulce lumen, et delectabile oculis videre solem. Aspice mundum istum, qui multa spectacula iucunditatis praebet? Et omnia haec per sapientia Dei facta sunt. Totum quod vides, inde exivit, ubi ratio, et causa est omnium. Si ergo tam pulchrum est videre dispositionem et formam operis; quam iucundum esse putas et delectabile sapientiam artificis contemplari? Noli autem cogitare, quia una sapientia nominatur quasi solitariam quamdam et fastidiosam contemplationem videntium illam, una est, sed non ita una. Quomodo enim putas esse unam sapientiam Dei? Forte, quemadmodum dicis essentiam unam, speciem unam et formam unam, locum unum et tempus unum: haec omnia numero unum sunt. Quid est numero? discretione. Quid est numero? parvitate. Quid est numero? imperfectione. Sic enim numeras hoc et illud. Cum enim numeras, dicis hoc et non illud. Quod ergo unitate numeratur, unitate separatur; et eadem unitate probatur ab omnibus esse diminutum, a quibus ostenditur ipsa unitate discretum. Nunquid sapientiam Dei ita unam esse putas? Ergo ipsam numeras, et dicis, recte hoc, et non illud. Si ergo ipsa est, et non illud; ergo non totum est ipsa; et aliquid est extra ipsam, quod non est in ipsa. Si totum in ipsa est, totum ipsa est; quomodo tu dicis hoc et non illud ipsa est? Noli ergo numerare. Scriptura tibi dicit: « Sapientia eius non est numerus. Omnia, quae ex ipsa sunt, in numero facta sunt et pondere, et mensura. Ipsa autem sub numero non est; » in qua vera unitas est sine parvitate, et universitas sine multiplicitate; nec sub pondere est, inaestimabilis; nec sub mensura, incomprehensibilis. Quid ergo putas esse videre sapientiam Dei? Quando mundum istum vides, quanta in ipsos vides? Et totum hoc inde venit; et ibi est totum, ubi est sapientia Dei. Et quid dico totum hoc? Parum enim est hoc, ut in sapientia Dei non aliud sit. Si intelligit opus suum Deus, et seipsum non intelligit, quae est sapientia ista? Plus enim est quod est Deus quam quod est factum a Deo. Si ergo novit quod fecit, et non novit quod est ipse qui fecit; quod maius est ignorat, et non est sapientia perfecta in eo. Si cor tuum capere potest, et comprehendere ea quae facis et quae explicas opere, universa ratione intus dictante disponis, et quae facturus es omnia prius in ratione concipis; et cum ad opus exeunt, a ratione non recedunt: quomodo in aeterna ratione Conditoris non esse potest omne quod factum est? Rursum si parum est animo rationali videre et comprehendere quae foris sunt, nisi ea quae intus sunt, multo maiora et mirabiliora contempletur, et maius agnoscit esse quod ipse est, quam omne quo extra ipsum est: non potest aeternus artifex in ea sapientia, qua videt omne quod ipse fecit, ignorare quod maius omnibus est; quod est ipse qui fecit. Attende ergo quae sit sapientia ista, in qua sunt omnia quae facta sunt, et praeter omnia, et super omnia, quod maius omnibus est ille, a quo omnia facta sunt. Qualis putas est species ista, in qua tanta pulchritudo est? Cum ergo audis sapientiam Dei nominari, hoc totum cogita, hoc totum in ipsa est; et ipsam videre, totum hoc videre est. In ipsa videntur omnia quae facta sunt; et in ipsa videtur a quo omnia facta sunt. Propterea summi illi spiritus, qui per excellentiam supereminentis gratiae immediate appropinquant, ab ipsa illuminantur ad contemplandam ipsam, et in eius contemplatione vident, et quod factum est per ipsam, et quod est in ipsa, et eum qui per ipsam fecit in quo est ipsa. Istae ergo sunt contemplationes, quas pure videt prima hierarchia, ad simplos fulgores immediate illuminata, quae contemplationes et multae sunt, in quantum illic omnia videntur; et beatae sunt, quia cum omnibus ille etiam qui fecit omnia videtur. Non enim praeter ipsum videtur quod in ipso videtur, quia et unum est quod videtur, quod ipse est; et in ipso uno omnia videntur, in quo omnia unum et unum omnia est. Vide quam multae sunt contemplationes, ubi nihil omnium absconditur, quam beatae contemplationes, ubi in summo bono cuncta videntur; ubi videre et habere; amare et gustare bonum idem est; ubi non videtur, nisi veritas; non amatur, nisi bonitas. Duo sunt enim, cognitio et amor. Alterum ad illuminationem pertinet; alterum ad refectionem. Cognitio illuminat, dilectio satiat. Cognitio veritatis, amor bonitatis: in his beatitudo constat cognoscere et amare bonum. « Gustate, inquit Scriptura, et videte, quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII). » In « gustate » dilectio; in « videte » cognitio est. Duo ista distincte commendat, scilicet cognitionem et dilectionem. « Multas quidem, et beatas videns pure contemplationes simplosque, et immediate fulgores illuminata. » Hoc de illuminatione et cognitione dictum est.

Sequitur: « Divino alimento repleta. Multa quidem primo data fusione, solaque domestica, et unifica divinae refectionis unitate. » Hoc dictum est de dilectione et refectione. Utramque multis modis commendat. Primo cognitionem in contemplationibus multis et beatis pure visis per illuminationem fulgorum simplicium. Qui sunt simplices fulgores? purae illuminationes. Per puras illuminationes venitur ad puras contemplationes. Pura illuminatio est quando veritas per semetipsam concipitur; pura contemplatio est quando veritas in semetipsa videtur. Quando per subiectam imaginem vel figuram veritas addiscitur, non est pura illuminatio; quando in subiecta imagine vel figura veritas cognoscitur, non est pura contemplatio. Neque enim simplicitas esse potest, nisi ubi solum est; neque puritas, nisi ubi verum est. Simplicitas in solo; puritas in vero. Propterea qui immediate contemplantur, et per semetipsos ad veritatem accedunt, soli simplices illuminationes habent et puras contemplationes.

Sequitur: « Divino alimento repleta. » Quod est divinum alimentum? divina refectio. Et ipsa refectio quae est, nisi Dei dilectio? Propterea cum dixisset, « Supereminentem illam dispositionem angelicam repletam divino alimento, » adiunxit etiam, dicens: « repletam unitate divinae refectionis. » Quid autem est divina refectio, nisi divinum alimentum? Unitas ergo refectionis, et unitas alimenti una est refectio, et unum alimentum. Ergo in mensa Dei non nisi unum ferculum apponitur. Sed noli contemnere. Satietas multa est. « Satiabor, » inquit Psalmista, « cum apparuerit gloria tua (Psal. XVI). » Multa in hoc mundo sunt, et haec omnia cor hominis satiare non possunt. Unum autem bonum est apud Deum, et hoc solum cum percipitur, satietas invenitur. Ergo non in multitudine, sed in unitate satietas est. Quando satietas? quando satis est satietas. Pone modo, ut ex his multis, quae in mundo sunt, quaedam aliqua habeas, quae diligis et videbis, quod non sufficit. Veniant plura: adhuc non dices, sufficit. Apponantur universa; et invenies te egentem adhuc, et nondum satis habentem. In omnibus ergo his satietas esse non potest, ubi satis esse non potest. Veniet autem unum illud bonum; et satietas erit, quia satis erit. Non mireris. Omnia haec multa sunt, sed multum non sunt. Illud unum est, et multum est. Propterea peccatrix illa quia multa dimittenda habuit, non multa sed multum dilexit. Multa dimisit, et multum elegit. Sapiens erat; non attendit acervum, sed pretium pensavit. In multis parum; in uno multum. Propterea non atttendas ad numerum, sed fructum inquire. Unum est bonum, quod tibi praeparavit Deus. Noli timere cum audis unum; unum bonum est, sed in illo bono omne bonum est. Unam refectionem, unum cibum, unum ferculum, unum panem praeparavit, sed ne despicias. Audi quod scriptum est: « Habentem omnem saporem, et omne oblectamentum suavitatis (Sap. XV). » Hoc divinum alimentum, et multa fusio, vel abundans effusio, qua videlicet fusione beata illa societas primo loco sibi data repletur. Est etiam unitas divinae refectionis, qua scilicet unitate sola, hoc est singulari et domestica, et unifica specialiter digna effecta est. Ipsa vero una, et simplex divina refectio, idcirco singularis dicitur, quia cum aliena delectatione et dulcedine extranea non percipitur; domestica, quia amicis tantum et familiaribus praeparatur. Unifica, quia unum secum efficit omnes, quibus se sumendam et participandam concedit.

Sequitur: « Multaque communione Dei et cooperatione: » subauditur repleta est dispositio, vel hierarchia prima coelestium essentiarum. Ipsa dico, digna effecta ad eam, scilicet communionem et cooperationem Dei, ut possibile sibi est; similitudine bonarum habitudinum, id est virtutum et actionum. Per bonas enim habitudines, digna effecta est communione; per bonas actiones, digna cooperatione. Et rectus est ordo. Primum per claritatem cognitionis illuminatur; postea per dulcedinem dilectionis reficitur, ut sic Deo et communicet in virtute, et cooperetur in actione, sicut scriptum est: « Si quis diligit me, sermonem meum servabit; et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Ioan. XIV). »

Sequitur: « Multaque divinorum superposite cognoscens, et divinae scientiae et cognitionis in participatione, secundum quod fas est, facta. » Hoc est, ipsa hierarchia cognoscens est multa divinorum, id est multa de divinis, sive de Deo superposite, id est excellenter super alias hierarchias « et facta est in participatione, » hoc est, particeps facta est divinae scientiae et cognitionis divinae, secundum quod fas est illi, id est concessum.

Sequitur: « Propterea et laudes ipsius theologia iis qui in terra sunt, tradidit in quibus mirabiliter manifestatur excelsissimae ipsius illuminationis eminentia. » Ac si diceret: Quia tanta est excellentia hierarchiae primarum essentiarum, propterea theologia, id est divina Scriptura tradidit iis, qui in terra sunt, hoc est, hominibus, laudes sive laudationes ipsius. In quibus scilicet laudationibus mirabiliter manifestatur eminentiam excelsissimae illuminationis ipsius. Ac si diceret: Quia tanta est sublimitas eius, propterea theologia hominibus laudationes eius, quibus ipsa Deum laudat, manifestavit, ut per excellentiam laudationis manifestaretur eminentia illuminationis.

Sequitur: « Alii enim quidam eius sensibiliter dicendo tanquam vox aquarum reboant. Benedicta gloria Domini ex loco suo. » Ac si diceret: Vere excellentes sunt laudationes huius hierarchiae, quae a Scriptura divina manifestantur, quia alii eius, id est quidam ex ea sensibiliter sonando reboant, vel resonant, sive clamant tanquam vox aquarum: Benedicta gloria Domini ex loco suo. Vel sic legi potest. Theologia tradidit laudes ipsius sensibiliter, id est per similitudinem sensibilium, et corporalium de spiritalibus dicendo, quod « alii eius. » Hoc est, de numero ipsius « reboant tanquam vox aquarum. Benedicta gloria Domini ex loco suo. » Hoc testimonium de Ezechiele sumptum est, ubi propheta vocem commotionis magnae post se factam commemorat. Quae vox, quamvis ibi prolata non dicitur, tamen iste a summis eam coelestium ordinum spiritibus sine ambiguitate factam esse testatur.

Sequitur: « Alii vero illam valde laudabilem et piissimam reclamant theologiam: Sanctus, sanctus sanctus: Dominus Deus Sabaoth. Plena omnis terra gloria ipsius (Isa. VI). » Hoc testimonium de Isaia sumptum est, ubi duo seraphim volantes alter ad alterum, hanc theologiam, id est divinam allocutionem, sive laudationem ad invicem proclamasse commemorantur.

Sequitur: « Has autem excelsissimas coelestium animorum hymnologias, iam quidem in iis, quae sunt de divinis laudibus, quantum possibile, aperuimus. Et dictum est de his in illis quantum ad nos, sufficienter. » Has supradictas hymnologias, id est divinas laudationes coelestium animorum, hoc est, coelestium spirituum; dicit se aperuisse, vel exposuisse, quantum sibi possibile fuit, in aliis Scripturis, quae sunt ab ipso factae de divinis laudibus; et de his scilicet hymnologiis, in illis (subauditur) Scripturis sufficienter dictum esse testatur, quantum ad eum, hoc est ad eius possibilitatem pertinuit. Haec autem Scriptura, quam se de divinis laudibus fecisse asserit, inter haec eius scripta, quae apud nos sunt, minime reperitur. Ex hac tamen sententia possumus cognoscere de divinis laudibus ipsum scripsisse, quoniam in libro de divinis nominibus ex amatoriis hymnis sancti Hierothei quaedam introduxit, in quibus de supradictis laudibus nonnihil tractatur.

Sequitur: « Ex quibus in recordationem sufficit dicere tantum secundum praesens tempus, quod theologicam scientiam ipsa prima dispositio, quantum fas, illuminata est a divina bonitate, per quam tanquam deiformem hierarchiam et aliis seipsam deinde tradidit. » Ac si diceret: Ex quibus, scilicet laudibus divinis in supra memorato libro sufficienter expositis, nunc secundum praesens tempus in recordationem, vel admonitionem tantum sufficit dicere hoc, scilicet quod ipsa prima dispositio, hoc est, prima hierarchia angelorum illuminata est theologicam, id est divinam scientiam ab ipsa divina bonitate. Nota constructionem in eo quod ait, illuminata scientiam. Sic enim dicitur: Erudior autem, doceor disciplinam. Dicit ergo, quod prima dispositio a sola divina bonitate illuminata est ad scientiam; per quam videlicet scientiam ipsa dispositio tradidit seipsam; deinde, hoc est, consequenter aliis hierarchiis post se sequentibus. « Tradidit, » dico, « seipsam tanquam deiformem hierarchiam, » hoc est, Dei conformitatem et similitudinem habentem, et Deum imitantem in eo quod ab ipso illuminata alios illuminat, et seipsis quasi formam, et exemplar proponit divinae conformitatis. Hoc ergo nunc sufficit dicere de supradictis laudibus, quod in eis prima dispositio angelorum Creatorem suum laudans, formam laudandi aliis post sequentibus hierarchiis semetipsam tradidit, « subintroducens, » hoc est, suggerens eis, vel insinuans « illud per brevitatem dicendo. » Subintroduxit enim, vel suggessit quasi occultum quiddam, et paucis manifestum. Suggessit autem per brevitatem dicendo aliud quod suggessit. Et recte nonnisi occulte suggerebatur, quod erat invisibile, et nonnisi breviter dicebatur, quod erat ineffabile. Quantumcunque enim exponeretur ad cognitionem, ocultum esset, quod erat impenetrabile; et quantumcunque extenderetur per sermonem, breve esset ad ipsum, quod erat interminabile. Suggessit tamen, et insinuavit, et exposuit, ut per eam ad aliorum cognitionem veniret, quod ipsa nullo mediante perceperat. Quid suggessit?

Audi: « Ipsam piissimam, et summe benedictam, et omnino benedictam divinitatem, fas est benedictam esse ex Deum recipientibus quantum possibile est eam cognosci, et laudari intellectibus. Ipsi enim sunt tanquam deiformes divini loci, divinae, ut eloquia aiunt, quietis. » Exponit supra memoratum testimonium de Ezechiele sumptum. « Benedicta gloria Domini ex loco suo. » Ipsa, inquit, prima hierarchia clamans, « benedicta gloria Domini ex loco suo, » docet, quod fas est, hoc est iustum, vel debitum, vel dignum, ipsam piissimam et summe benedictam, et omnino benedictam divinitatem, benedictam esse ex intellectibus Deum recipientibus et in tantum benedictam, quantum possibile est eam cognosci et laudari. Iustum est, inquit, ut ipsa divinitas, quae in se semper piissima est, parata scilicet largiri, et non indigens accipere: et quae summe benedicta est, et omnino, vel fortissime benedicta, hoc est, cuius gloria in semetipsa tanta est, ut nec alieno beneficio augeri, nec aliena laude amplius commendari possit. Fas, inquit, est, ut quamvis in se ita perfecta sit, ut benedici, vel laudari non egeat: tamen ut intellectus, id est, corda rationalia, eam benedicant et laudent, quantum scilicet eam cognoscere, et secundum cognitionem perceptam laudare possunt. Quamvis enim gloria eius ex semetipsa perfecta sit, nos tamen a benedictione et laude eius cessare non debemus: qui et si benedicendo et laudando illi non perficimus, perficimur tamen ex illa. Vel aliter intelligi potest, quod dicit, iustum esse, ut divinitas, quae in se summe benedicta est, ex intellectibus Deum recipientibus benedicatur. Ac si diceret: Quamvis laus Dei in semetipsa summe perfecta sit, hoc tamen laudi eius iure addicitur, quod per gratiam corda a se facta inhabitare dignatur. Sic ergo iustum est divinitatem in semetipsa summe benedictam pro eo etiam benedici, et benedictam esse, quod se mentibus beatificandis recipiendam praebet, et eas tanquam locum proprium inhabitare dignatur. Non enim ita in eis habitat quasi stabilimentum quaerens, et velut ruitura, si fulcimentum non habeat. Non enim locum quaerit Deus sibi, quasi esse non posset, nisi contineretur; sed quasi receptaculum quaerit cui se infundendum praestet: quod utique beatum esse non posset, nisi ab ipso repleretur. Adiicitur ergo super omnem laudem eius, quod summe benedictus in se alios benedictos facit ex se. Benedicatur ab illis, benedicatur et pro illis. Ab illis benedicatur quantum illis cognoscendus et laudandus revelatur; pro illis benedicatur, quantum in illis manifestatur.

Sequitur: « Ipsi enim sunt tanquam deiformes divini loci, divinae, ut eloquia aiunt, quietis. » Reddit causam, quare ex eo, quod dictum est, « benedicta gloria Domini ex loco suo: » signatum intelligat, gloriam benedictam esse debere ex intellectibus Deum recipientibus, quia, inquit, ipsi intellectus Deum recipientes, ipsi sunt loci divini. Theodocos enim Graece dicitur, hoc est, Dei receptor. Quo nomine omnis purus animus sive humanus, sive angelicus potest significari. In ipsis enim duobus Deus habitat, et quiescit. Ipsi ergo tanquam deiformes divini loci sunt. Quasi rationem reddit, quare divini loci dicuntur. Eadem enim causa est, quare loci sunt, et quare deiformes sunt. Ex eo quippe, quod lumen capiunt, locus luminis fiunt. Et rursum ex eo ipso, quod lumen capiunt, lucentes fiunt, et conformes lumini existunt. Sunt ergo divini loci, utpote deiformes, et ex inhabitante Deo Dei similitudinem habentes. Rursum quia loci divini sunt, constat quod divinae quietis loci sunt, quia divini loci omnino esse non possent, nisi quietis et pacis loci essent, sicut eloquia aiunt: « In pace factus est locus eius (Psal. LXXV). »

Sequitur: « Et quod monas est, et unitas tres substantialiter: et super coelestibus essentiis usque ad novissima terrae extendens bonitatem suam in omnia, quae sunt, providentiam tanquam omnis essentiae super principale principium, et causa, et omnium superessentialiter immensurabili continentia circumligans. » Hoc de sequentis expositione, quod de Isaia sumptum fuerat, adiungit. Ac si diceret: Sicut prima illa coelestis hierarchia clamans, « benedicta gloria Domini de loco suo, » Deum non solum in se, sed in sanctis etiam suis benedicendum et glorificandum esse docuit, ita quoque ter sanctum proclamando, et non dominos, sed Dominum Sabaoth subiungendo, tres personas in una Deitate, non tres deos, sed unum Deum esse significavit. Hoc est, quod dicit. Et quia monas est, et unitas tres substantialiter, quasi diceret: Non solum hoc, quod supradictum est de gloria Domini ex loco suo benedicenda ipsa prima hierarchia coelestis sequentibus se hierarchiis subintroduxit; sed etiam hoc, quod monas, et unitas, hoc est divinitas, quae vere una est, et simplex natura, tres personae est substantialiter, hoc est, quod tres personae una essentia vel substantia, et una essentia tres personae; quia Deus in essentia unus est, et trinus in personis. Sane quod monas et unitas cum idem esse videatur, geminate positum est, pro Graeco factum est: in quo duo nomina sunt monas, et henas: quae quamvis unam habeant apud nos interpretationem (utrumque enim sonat unitas) haec tamen differentia esse videtur, quod monas illam magis unitatem significat, quae secundum discretionem dicitur henas vero illam, quae secundum simplicitatem notatur. Omne enim, quod simplex est, unum est. Non autem omne, quod unum est, simplex est; quoniam et unum collectione dicitur et unum compositione, et unum similitudine. Quae omnia, quia non totum, quod sunt unum sunt vere unum non sunt, et unitatis nomen similitudine tantum mutuantur, non proprietate. Divinae autem naturae, cui unum est et simplex esse, totum quod est, vere unum esse est et ideo recte non solum monas, sed henas quoque appellari debuit; quia unitas eius in vera eiusdem atque indivisae substantiae semper simplicitate subsistit. Dicat ergo, quia in vera Deitate monas et unitas substantialiter sunt; quia, sicut trinitas personarum in Deo essentiae unitatem non dividit, ita unitas naturae trinitatem personarum non confundit. Sed tres unum substantialiter sunt, quibus tribus substantia est una.

Sequitur: « Et super coelestibus essentiis usque ad novissima terrae extendens bonitatem suam in omnia, quae sunt providentiam. » Et hoc, inquit, prima hierarchia sequentibus post se insinuavit: quod vera unitas, et summa trinitas extendit, vel penetrare facit bonitatem suam a super coelestibus essentiis, usque ad novissima terrae, id est, a summis usque ad ima; bonitatem, dico existentem providentiam in omnia, quia omnibus providet et nihil a se alienum relinquit, ut pote quae est super principale, vel super essentiale principium omnis essentiae, et causa omnium; quia ab ipsa, et ad ipsam facta sunt omnia: et quae est omnium circumligans, id est circumligatio, quia circumligat omnia, et complectitur, et continet superessentialiter cum immensurabili continentia, quae totum comprehendit, et in ipsa incomprehensibilis manet. Quia ergo principium est, a quo facta sunt omnia, et causa per quam facta sunt omnia, et circumligans continentia, in qua subsistunt universa, Idcirco plena est omnis terra gloria eius, quoniam ab ipsa bonitate replentur, et nutriuntur omnia, ut subsistant in ipsa, quae facta sunt per ipsam.