Commentariorum in Hierarchiam Coelestem S. Dionysii Areopagitae

Decimi quinti et ultimi capitis titulus est: Quae sunt formativae angelicarum virtutum imagines, et quae deinde, id est et reliqua? Hactenus enim tractavit de invisibilibus proprietatibus angelorum: quae sunt scilicet dona illa virtutum, invisibiles operationes in eis. Nunc consequenter de visibilibus formationibus tractare incipit: quas sacrum eloquium ipsis secundum corporalium rerum imagines et similitudines mystica significatione attribuit. Fer, age, dic, eia, vox hortantis est vel seipsum, vel etiam Timotheum, ad quem loquitur: «Eia dicamus, quod restat.» Quid est quod restat? Hoc scilicet ut nos, «si ita videtur,» tibi remittamus, vel relaxemus «nostrum intellectualem oculum,» hactenus «circa sublimes contemplationes de angelico vigore» inspiciendo habitas «intentum;» et reflexo oculo descendamus «ad dividuam, et multipertitam latitudinem multiformis varietatis angelicarum specificationum,» hoc est, ad multiformem varietatem, vel multarum formarum varietatem, quae est in specificationibus, vel formationibus angelicis: in qua varietate, quia ampla multitudo est, vel multa amplitudo, pro simplicitate dividuum, et pro unitate invenitur multipertitum. Sic ergo dicamus, quod restat, remittentes oculum nostrum ab invisibilibus, et descendentes ad visibilia. «Iterum in ipsis,» scilicet descendentes, et considerationem figentes, et tamen «reflexit» iterum, sive reductis ipsis imaginibus «analytice,» id est resolutorie, «in simplicitatem animorum coelestium: tanquam» per se «in consequentibus,» id est inconvenientibus. Et est sensus: nos descendentes per contemplationem de invisibilibus, ad visibilia et in ipsis scilicet visibilibus considerationem figentes, iterum ipsa ad simplicitatem invisibilium reflectamus, resolvendo et exponendo, sive ostendendo quomodo per id quod visibile cernitur, id, quod videri non potest, significetur. Alioquin visibilis formatio inconsequens, et inconveniens esset, si in illa simplici natura hoc per veritatem essentiae esse crederetur, quod ei secundum varias rerum corporalium species in significatione multiplex attribuitur. Sicut ergo descendimus simplices naturas visibilibus repraesentando, sic ascendimus, et quasi resolutorie ad divinam considerationem nos reflectimus, quando easdem formas spiritaliter exponendo mystice intelligendas praedicamus. Descendimus, quando simplicitati coelestium naturarum multiplicitatem corporalium formationum per significationem aptamus: ascendimus, quando eamdem multiplicitatem visibilium figurationum ad intelligentiam simplicis veritatis exponendo resolvimus.

Sequitur: «Unum autem, etc.» O Timothee, priusquam de visibilibus formationibus angelorum tractemus, unum sit tibi praecognitum, ut primum illud cognoscas. Quid est illud? hoc scilicet ut cognoscas. «Quomodo sacrae discretiones formatarum imaginum,» id est quomodo sacrae Scripturae discretae in imaginibus, quas formant de ipsis, angelis, «significant, et repraesentant easdem dispositiones,» id est ordines «coelestium essentiarum.» Aliquando inferiores ut «ordinantes, et iterum» easdem ut «ordinatas» a superioribus: in quo significant quodammodo eas medias esse, et inferiores habere quos ordinent, et superiores a quibus ordinentur. «Et rursum aliquando significant etiam novissimas dispositiones ut ordinantes, et primas ut ordinatas:» quod tamen mirum videtur, cum nec illae inferiores habeant quos ordinent, nec istae superiores a quibus ordinentur. In quo tamen datur intelligi, quod supremae etsi alios supra se non habent angelos, a quibus ordinentur, habent tamen Deum, a quo ordinantur et sanctificantur. Et novissimae iterum, etsi non habent angelos sub se quos ordinent, habent tamen homines, qui ordinantur, et disponuntur, et sanctificantur ab ipsis. Vel certe in hoc, quod supremi ordinati, et novissimi ordinantes introducuntur, significatur, quod in ipsis alii ab aliis differunt: et sunt in superioribus quidam inferiores, qui ab aliis tamen in eodem ordine constitutis ad aliquid ordinentur et inferioribus quidam superiores, qui alios in eodem ordine collocatos ad aliquid ordinent. Et hoc est quod sequitur: Quia ipsa eloquia significant easdem scilicet dispositiones, primas, et medias, et ultimas habentes virtutes. Sicut iam superius dictum est, unamquamque dispositionem habere in personis, et unamquamque personam in proprietatibus, ita, inquit, discretiones formationum sacrarum repraesentant primos, et medios, et ultimos spiritus in eodem ordine, et primas, et medias, et ultimas virtutes in eadem persona; «nulla» tamen «in hoc inordinata ratione introducta, secundum modum huiusmodi reserationum,» id est expositionum. Si enim hoc modo intelligitur sicut nos superius exposuimus, nihil inconvenientis est in hac repraesentatione. Et bene dico in hac repraesentatione, qua iidem et ordinantes et ordinati introducuntur, nullam inconvenientiam esse, quia confusio, sive transpositio nulla rectae dispositionis est ibi, cum ab aliis ordinati, et alios ordinantes introducantur. Si vero respectu eorumdem ordinantes et ordinati dicerentur, inconveniens esset, hoc est, quod dicit: «Si quidem diceremus quasdam,» subaudi dispositiones, utpote medias, «ordinari a prioribus;» et deinde ipsas «priores ordinantes» sive ordinatrices «earumdem» scilicet mediarum, «et iterum» per eas medias «ordinantes» sive ordinatrices «ultimarum:» si, inquit, illas priores ordinatrices mediarum, et ultimarum converso ordine «ordinari diceremus ab ipsis illis ordinatis: vere res interposita esset commista inordinatione, et confusione multa;» quia ordinatum non esset aliquos ordinari ab iis, quos ordinant. «Si vero easdem,» diverso respectu, «ordinare et ordinari dicimus; non tamen earumdem» ordinatrices, a quibus ordinantur, «aut ab eisdem ordinari,» quas ordinant; «sed eas singulas,» id est discretas sine confusione reciprocationis permanentes «ordinari quidem a prioribus, ordinare autem novissimas,» nullum inconveniens est. Et secundum hoc fortassis «non inconsequenter,» id est non inconvenienter «aliquis dixerit sacrefactas formas, quae sunt in eloquiis, aliquando posse et pulchre, et vere,» id est convenienter et veraciter «circumdari,» id est aptari «easdem et primis, et mediis, et ultimis virtutibus.»

Sequitur: «Et sursum igitur, etc.» Ac si diceret: Quandoquidem aliquis veraciter dicere potest easdem formas convenienter aptari primis, et mediis, et ultimis virtutibus. Igitur ipse ille, qui hoc dixerit, non falso coadunabit, id est communiter attribuet omnibus coelestibus essentiis: et sursum extendi per dilectionem Dei, et in seipsis firmari per custodiam sui et sub se progredi per dilectionem proximi, hoc est, quod dicit: «Sursum conversibiliter [convertibiliter] extendi,» scilicet per dilectionem Dei, «et erga seipsas firmiter convolvi,» id est constringi et ambiri: constringi, ne bonum effluat; ambiri, ne malum influat. In quo scilicet quia convolvuntur erga seipsas, «custoditivae existunt propriarum virtutum,» id est proprias virtutes custodiunt. Hoc itaque, id est sursum extendi, et in se convolvi, «et esse eas in participatione virtutis,» subaudit paratas, «provide,» hoc est, intente sive devote «erga venientia consociabili processione.» Haec ergo tria communiter aliquis attribuet vere omnibus «essentiis coelestibus,» scilicet quod sursum extenduntur per dilectionem Dei, et quod erga se convolvuntur per custodiam sui, et quod paratae sunt provide, et intente, et devote ad participandam virtutem suam erga venientia ad se per amorem socialem procedentes, et ultro se offerentes ad dilectionem socialem. Haec igitur omnia communiter omnibus attribui possunt: «Etsi,» id est quamvis, «aliis quidem superposite et universaliter,» id est excellenter et plene conveniant, ut «saepe iam dictum est; aliis vero particulariter et subiecte.»

Sequitur: «Inchoandum autem ratione,» etc. Ac si diceret: Quandoquidem de formationibus angelicis tractandum est, ergo in primis inchoandum est ratione, id est rationabiliter «et quaerendum in prima,» ipsarum «formarum discretione,» quare «theologia invenitur honorans ignitam sacram descriptionem,» id est, formationem, in qua ignis species ad significationem proponitur, «fere ultra omnes alias descriptiones.» Raro enim invenitur aliqua species visibilis (si tamen invenitur) excellentiorem habens ad invisibilia demonstrationem. «Invenies ergo eam,» scilicet theologiam «non solum rotas igneas formantem» ipsorum invisibilium significationi, «sed et animalia ignita, et viros quasi ignem fulgurantes;» et invenies etiam ipsam theologiam «circumponentem cumulos carbonum ignis circa eas coelestes essentias,» et describentem etiam «flumina igne flagrantia cum immensurabili sonitu.» Et non solum hoc: «Sed etiam thronos igneos ait,» scilicet ipsa theologia, in coelo esse; et ait etiam «ipsos excelsissimos seraphim ex cognominatione significare coelitus ardentes, et distribuit» etiam «ipsis» seraphim «ignis proprietatem et operationem. Et,» ut breviter dicam, «omnino sursum, et deorsum, ubique honorat selectim,» id est specialiter ignitam facturam formarum.

Sequitur: «Ergo igneum,» etc. Ac si diceret: Quandoquidem theologia in tantum veneratur igneam formationem: «Ergo,» iudico ego «igneum significare deiformissimum coelestium animorum,» id est illam virtutem, quae est in illis deiformissima. Et merito, quia «ipsi theologi saepe describunt in igne,» id est in ignis specie, et figura etiam ipsam «superessentialem, et informem essentiam» divinitatis: quae et superessentialis est per maiestatem, et informis per incomprehensibilitatem. Describunt dico in igne «tanquam habente multas imagines divinae proprietatis, quantum in» rebus «visibilibus» haberi potest imago divinae proprietatis. Ita tamen dico «si fas est dicere,» quod divina proprietas aliquam similitudinem habeat, quae valde incomprehensibilis est et invisibilis.

Sequitur: «Ignis enim,» etc. Nunc ingreditur proprietates ignis describere, in quibus eius naturam, et qualitatem, et potentiam mirabilem ostendit, atque significationem excellentem demonstrat. «Ignis enim,» inquit, «sensibilis est. Sic quidem dicendum est,» scilicet quod sit sensibilis. Hoc adiungit idcirco: Quia aliquibus fortassis videri poterat, propterea quod natura ignis nonnisi in subiecta materia sensu percipitur, ignem omnino corpus non esse. Dicit ergo, quod ignis vere sensibilis est, et corpus quamvis longe excellentius et subtilius omnibus aliis rebus corporalibus, et naturae spirituali proximum, ac per hoc longe dissimilius cunctis aliis effectum suum demonstrans. «Ignis enim in omnibus, et per omnia clare venit, et» tamen «removetur ab omnibus.» Prope est per praesentiam; longe est per excellentiam. In omnibus est quia visibilem se praestat per illuminationem, et longe est ab omnibus; quia perceptibilem se non praebet per discretam substantiae suae perceptionem. Hoc est, quod sequitur: Et «lucidus simul est, et quasi occultus.» Lucidus enim est, quia in subiecta materia percipitur; occultus, quia in sua essentia corporaliter non videtur. «Incognitus» est «ipse per seipsum, non accumbente materia;» quia sine subiecta materia, ut dictum est, percipi non potest: «in qua» videlicet materia «propriam manifestat actionem.» Ex quo quodammodo magis incorporeus esse videtur; quia praeter subiectam materiam ad sensum non venit. Unde videtur ignis quodammodo medius esse inter invisibilia et visibilia? inquantum illis approximat incorporeus, et corporeus inquantum his appropinquat. Est etiam immensurabilis, quia in infinitum excrescit, et quantum materia subiecta sufficit, ipse non deficit, et est invisibilis, quia in sua pura substantia extra subiectam materiam non videtur. Est etiam «per seipsum potens simul omnium,» scilicet rerum, «et potens» etiam «omnium, quaecunque in eis» videlicet rebus «fiunt ad actionem propriam. In igne siquidem primus motus corporeus est, qui omnia alia movet, et ipse ab alio non movetur. Propterea quidquid in omnibus agitur, non ipsorum proprium est, in quibus fit, sed ipsius potius, per quem fit.

Sequitur: «Mobilis tradens seipsum omnibus quoquo modo proximantibus.» Quia enim per se movetur proprio motu, diffundit se in omnia, unumquodque movens secundum quod ei approximat, id est secundum quod plus vel minus mobile invenitur. Est etiam «renovativus» omnium, quia renovat veterascentia, ne omnino deficiant, et in nihilum eant. Videmus enim per singulos annos quomodo ignis naturam innovat, quando ea quae hiemali algore senuerant, verno calore calefacta reviviscunt. In hoc ergo ipse ignis «custodia» est «naturae;» quia naturam custodit; ne omnino esse desinat, si semper defectum pateretur, et nunquam repararetur. Est etiam «illuminativus,» quia illuminat omnia, «circumvelatis splendoribus.» Splendores siquidem eius ad illuminationem foris emicant, sed circumvelantur quando rursum se ad secretum naturae suae reducti occultant. Propterea ergo est «incomprehensibilis,» quia foris quidem effusus sensus percipitur, sed introrsum subductus non comprehenditur. Est etiam «clarus,» manifeste apparens, et «discretus» diversa distinguens. Et est «resiliens,» quia deorsum pascitur, et sursum movetur. Inferiora ardore apprehendens, sed ab ipsius levitate propria ad alta resiliens.

Propterea sequitur: «Sursum ferens,» quia pondere carons summa petit, «et acute means,» quia propria virtutis motu cuncta penetrat, «et excelsus» quia supereminet universis; quia quidquid corporeum praeter ipsum est, natura sub ipso est: «Non recepturus contumeliam minorationis;» quia, sicut cum effunditur non augetur, si cum recipitur non minoratur, neque, in eo quod augmentum accipere videtur capiens gloriam, neque, in eo quod minorari putatur passus contumeliam, quia quod est in se semper totus est. Est etiam «semper motus,» id est habens motum, et est «per seipsum motus,» quia motus, quem habet, ab alio non est; et in eo quod se movet, alia omnia motum habentia movet; et ideo est «movens alterum» et est «comprehendens» ipse «incomprehensus.» Omnem enim materiam virtute propria commutans utendo, et consumendo in se trahit, et a nullo corpore tenetur, cum consumpto eo, quod exurit, in semetipsum revertitur. Est igitur «non indigens alterius,» quia per subiectam materiam, in qua ardet, non tam tenetur, ut sit, quam tenetur, ut ibi sit; et si crescere videatur ex ipsa, non accipit ex ipsa incrementi substantiam, quamvis ex ipsa crescendi in ipsa causam sumat, quia non fit maior in se, sed in ipsa magis. Idcirco ait, quod est «latenter crescens a seipso,» quia quantum ad manifestum ab ipsa subiecta materia crescere videtur; sed rei veritate a seipso crescit, non ut in se maior sit, sed ut in ipsa materia magis sit: propterea incrementum quidem a seipso accipit, cum crescere videtur in res subiectas «manifestans tantummodo suimet magnitudinem ad illas materias,» in quibus est, hoc est, ita crescit in materia, quam suscipit, id est apprehendit, ut in ea quidem maior appareat, sed tamen in semetipso maior non sit. Non enim magnitudinem ibi accipit, sed ostendit, manifestans ibi aliquando, quod in se habet semper. Est etiam «activus,» et «potens,» quia potenter agit, atque movetur, cuncta obstantia destruens; et est «simul omnibus praesens invisibiliter.» In quibusdam enim rebus videtur tantummodo, sed omnibus invisibiliter praesens habetur: quod apparet ex eo quod aliquando offensione et concursu corporum sine attritione inde etiam excutitur ubi non esse videbatur. «Neglectus» quidem, et non motus, sive quietus permanens, «non esse putatur; attritu autem» sive attritione, provocatus, et commotus «quasi quadam vindicta subito relucet» exsiliens, et in ea quae corripuerit desaeviens: quod tamen «connaturaliter et proprie,» id est ex propria virtute et potentia facit. «Et iterum incomprehensibiliter impalpabilis,» cum relabitur, a sensu incomprehensibilis manet: «non minutus» exstinctione, sicut nec auctus accensione. Quod totum facit «in omnibus» rebus, «ditissimis suimet traditionibus;» quia quidquid ex se rebus subiectis ad aliquam virtutem tradit, in se minus non habet, semper plenus persistens. Istas igitur ignis proprietates enumeravi, et fortassis «multas alias inveniet quis ignis proprietates, pulchras» scilicet similitudines «divinae operationis: ut,» hoc est, sicut «in sensibilibus imaginibus,» scilicet similitudo illius esse potest. Et ideo «theosophi, hoc scientes,» id est tantam excellentiam ignis «conformant,» vel figurant «coelestes essentias ex igne: significantes» per hoc «deiforme earum, et Dei imitabile,» quod in eis est «quantum possibile» est haberi. Et non solum ex igne conformant eas, «sed etiam describunt eas humaniformes,» id est in humana forma, «propter intellectuale,» vel rationale eorum, id est rationalitatem eorum, sicut homo solus inter omnia visibilia rationalis invenitur. Similiter in humana forma describunt eas, propter «intuitivas,» id est contemplativas «virtutes» eorum, quas habent sursum habendo sese, sicut homo solus inter omnia animantia erectum habet vultum in superna: «et» describunt etiam eas in humana forma propter ipsius «figurae» humanae «rectum,» id est rectitudinem, quia erecta est statura humana, non prona sicut aliorum animantium; «et» propter «luculentum,» id est clarum et evidens, sine insigne ipsius figurae humanae; quia ex ipsa erectione sua magis evidentem praestat, et venustiorem aspectum; «et» propter «principale, et regale,» quod ipsi homini datum est «secundum naturam,» ut principetur et dominetur caeteris creaturis; et propter «minimum secundum sensum quantum ad reliquas virtutes irrationalium animalium,» id est quia homo minus in sensu corporali viget, quam caetera animantia: quae in vi sentiendi maiorem ipso virtutem acceperunt. Propter minimum quidem in sensu: et propter Omnipotens in virtute, vel propter «potens» omni virtute «secundum intellectus magnitudinem et secundum rationalem scientiam continuitate» permanentem, «et propter liberum, et potentissimum» quod in eo est «secundum naturam animae.» Propter hoc enim in forma humana angelus describitur; quia homo quanto minus sensu viget, ubi a bestiis superatur, tanto potentior est ratione, et intelligentia, et libertate naturalis arbitrii, ubi angelis assimilatur.

«Est autem,» etc. Ac si diceret: Non solum propter haec, quae dixi, convenienter humana forma angelis per significationem aptatur, sed etiam «est,» hoc est, contingit «invenire coelestes virtutes per singula nostrae corporalis multiplicis partitionis.» In singulis enim partibus humani corporis per mysticam significationem inveniri possunt spirituales virtutes; quia omnia, quae visibiliter facta sunt, aliquam ad invisibilia habent significationem. Ita possunt recte considerantes ex visibilibus invisibilia perpendere. Unde contingit id invenire, «dicentes,» id est eos qui dicunt «ipsum clarissimum respectum,» qui homini datus est «ad divina luminaria,» utpote solem, et lunam, et stellas «significare conspectivas virtutes,» id est contemplativas, quae sunt in rationabilibus. Similiter dicentes adhuc ipsum respectum exterioris intuitus significare «susceptionem» quamdam «divinarum illuminationum, teneram,» id est facile sentientem et liquidam, id est clare perspicientem, «et non repercussam,» id est efficaciter comprehendentem, «sed acute mobilem,» quia non repercussam; «puram,» quia liquidam; «plenam impassibiliter,» quia teneram. Ita quidem de visu corporali dicentes: «Olfactum vero,» corporalium «discretivas virtutes,» dicentes significare «illud receptivum distributionis,» sive donationis, sive effusionis gratiae spiritualis «suave olentis super intellectum.» Receptivum dico, quantum possibile est esse receptivum; «et eorum quae sic non sunt,» id est eorum quae non suaviter olent; «discretivum per scientiam, et omnino refugitivum.» Hoc est, olfactum dicunt significare specialiter vim illam sive virtutem animae, quae spiritualiter discernit inter ea, quae spiritualiter bene olent, et quae non; et bene olentia appetit, male vero olentia refugit. «Aurium vero virtutes» dicunt significare «illud,» quod in anima est «particeps; et gnosticum,» id est cognitivum et susceptivum divinae inspirationis. «Gustativas,» etc. Idem dicit, hoc est, gustativas virtutes dicunt significare «plenitudinem invisibilium, et divinarum escarum,» quibus coelestes essentiae reficiuntur; significare etiam «susceptivum promotuum alentium, id est illud quod eis suscipit alentes promotus, hoc est, nutrientia incrementa. Tactivas vero virtutes,» dicunt significare illud, quod in anima est, «discretivum per scientiam convenientis, aut nocentis. Palpebras deinde, et supercilia» dicunt significare «custoditivum intelligentiae divinarum visionum; iuvenilem vero, et adultam aetatem» dicunt significare «illud,» quod in anima est «vitalis virtutis semper innovantis» eam. «Dentes autem,» quibus cibus dividitur, et comminuitur, et in corpus nutriendum traiicitur, dicunt significare «divisivum nutrientis perfectionis inditae,» vel insitae ipsi rationali spiritui. «Unaquaeque enim essentia intellectualis uniformem intelligentiam donatam sibi a diviniore essentia» quasi cibum integrum «provida virtute dividit et multiplicat:» comminuens, et adaptans «ad ductricem analogiam inferioris,» hoc est, ad mensuram, per quam traduci possit ad participationem inferioris scientiae. Nisi enim illud, quod magnum accipit ad mensuram comminueret, nequaquam ad inferioris intelligentiae participationem transire valeret. «Humeros autem, et brachia, et item manus» dicunt significare «factivum, et operativum, et activum. Cor vero» dicunt «symbolum esse,» id est figuram, «deiformis vitae,» seminantis, vel spargentis, sive diffundentis «propriam vitalem virtutem in ea, quae praeintellecta sunt:» sicut cor motum diffundit vitalem ad membra caetera. Propterea dicunt cor esse in Deo, sive in rationali spiritu illam virtutem, a qua diffunditur gratia vitalis in alios, qui praevisi sunt a Deo, ut illam accipiant. Illis enim tantum datur, qui ad illam accipiendam praevisi sunt, et praedestinati ad vitam. «Pectora iterum» dicunt «significare durum, et firmum: et custoditivum» illius «vivificae distributionis a corde» procedentis, utpote «a supposito» ipsi pectori, quia cor pectori suppositum est, ut ipso muniatur et custodiatur. «Dorsa vero,» dicunt significare «continuum» id est continuationem «cunctarum fertilium virtutum;» quia, sicut in dorso spina spinae copulata est, ita in virtutibus una alteri cohaeret. «Pedes autem» dicunt significare «mobile, et velox, et cursile motionis semper euntis in divina. Propter quod» quia velocem motum habent, «theologia pedes sanctorum intellectuum pennatos figuravit.» Et merito, quia «pennatum significant anagogicam,» id est, sursum ducentem «velocitatem:» et significat etiam «coeleste activum,» id est coelestem actionem, vel impulsionem, sive promotionem itineris, quod est sursum versus: et significat etiam «remotum,» id est remotionem, «ab omni humili,» id est humilitate, vel abiectione, sive depressione: quod «remotum» in eis est «per sursum ferens,» quia in eo quod sursum feruntur ab omnibus, quae in imo sunt, removentur. Ipsa vero pennarum levitas significat nihil terrenum aut ponderosum in eis esse, «sed totum ascendens in excelsum munde, et sine gravitate. Nudum quoque, et discalceatum,» quod eis attribuitur, significat «demissum» eorum, «et absolutum, et inmensurabile, et purum ab» omni «appositione eorum, quae extra sunt,» hoc est, quod nudi, et discalceati describuntur angeli, significat quod «ab» omni «appositione,» sive coniunctione «eorum, quae extra sunt,» id est visibilium, demissi sunt, id est laxati, et absoluti, et puri, ac per hoc immensurabiles. Quo enim minus corporea commistione, vel appositione coarctantur, eo amplius per puritatem intelligentiae immensurabiliter dilatantur. Significat etiam «nudum, et discalceatum assimilativum eorum ad divinam simplicitatem, quantum possibile est,» quod a corporea admistione puri ex duplici substantia non subsistunt. Qua sententia feriuntur, qui angelos corpora habere dicunt. Auctor quippe ab omni appositione eorum, quae extra sunt puros esse testatur et per nudam ac puram essentiam suam, in qua subsistunt, divinam simplicitatem imitari.

Sequitur: «Sed quoniam iterum,» etc. Ac si diceret: Dixi, quod divina Scriptura in eo quod angelos nudos describit, puritatem ac simplicitatem eorum significat. Sed quoniam iterum ipsa sophia, quae et simpla est per veritatem, et multum varia per diversitatem formationum, «quoniam,» inquam, ipsa talis «sophia iterum et nudos vestit, et vasa quaedam» id est instrumenta «dat ipsis circumferre: age,» id est eia, «aperiamus, secundum quod nobis possibile est, sacros amictus coelestium animorum et organa,» id est instrumenta; quia, sicut dictum est, et vestitu describuntur, et vasa quaedam, sive organa eis in ipsa mystica descriptione circumferenda tribuuntur. Et bene dico aperiamus quid haec significent, quia significativa sunt omnia. In primis ergo «claram quidem vestem et igneam,» quae eis attribuitur, «existimo significare deiforme,» quod in eis est, «iuxta ignis imaginem,» quae similitudo est deiformitatis, «et luculentum, id est clarum existimo eis attribui, propter quietes,» quae sunt «in coelo, ubi lumen est,» sed non quodlibet lumen, sed «omnino invisibile.» (Ita enim dicendum est, quod omnino sit invisibile lumen illud quod ibi est) «aut intellectualiter illuminans,» sicut in Deo, «aut intellectualiter illuminatum,» sicut in angelis. «Sacerdotalem vero vestem,» existimo significare «ductivum,» vel ducatum, sive directionem «ad divina et mystica speculamina,» et significare «votum totius vitae.» In sacerdotali namque veste significatur, quod duces sunt ad divina, mystica speculamina, id est ad contemplationes divinas et mysticas, subiectos erudientes ad cognitionem, et quod illorum vitam Deo dedicant exhortantes, et confirmantes boni operis devotionem. «Zonas quoque» dicunt significare «custoditivum ipsarum fecundarum virtutum:» et significare «habitum congregantem eas» scilicet virtutes, «converti unite in seipsum, et circumferri circulariter circa seipsum, cum facultate carente casu a similitudine naturae.» Sensus est: Quod zona quae lumbos et umbilicum, in quibus est seminativum propagationis, ambit et constringit, significat custodiam fecundarum virtutum: quae custodia ipsas virtutes ambit, et custodit, vel constringit, ne in sua multiplicatione extra metas iustitiae relaxentur, aut diffluant. Significatur etiam in ipsa zona, in eo quod corpus ambiendo more circuli in seipsum convertitur, et unitur: quod habitus virtutum ipsas virtutes in unum congregans, ne diffluant sive ab unitate concordiae recedant; quod ille, inquam, habitus circa seipsum circulariter circumflectitur per cohaerentiam universorum et per mutuam ipsarum virtutum considerationem: circumflectitur dico cum facilitate, quia facilis propter similitudinem et concordiam de virtute in virtutem progressio fit: quae facilitas casu caret a similitudine naturae. Virtutum enim progressio, non corruptio, sed reparatio est naturae. «Virgas etiam,» sive sceptra dicunt significare, «regale et principale, et omnia recta definiens;» sicut virga recta est, et gestamen regium. «Tela vero, et secures,» quibus incidi, vel dividi, vel secari solent integra, dicunt significare «separativum dissimilitudinum,» hoc est illam vim, quae dissimilitudines separat, et inter bona ac mala discernit; «et» dicunt significare ipsum «discernentium acumen virtutum,» id est subtilitatem scilicet inspiciendo; «et efficax, et actuosum,» id est efficaciam agendi perficiendo: «Geometrica» autem «et tectonica vasa,» id est instrumenta mensurandi et aedificandi, dicunt significare «fundativum, et aedificativum, et perfectivum, et quaecunque sunt alia providentiae reducentis, et convertentis secundorum.» Providentia enim primorum, et superiorum, quae secunda, et inferiora in melius convertit, et reducit, spiritale in eis aedificium fundat, et aedificat, et perficit. Cuius operis signa sunt vasa geometrica, et tectonica secundum corporalem speciem in visione formata.

Sequitur: «Est autem, etc.» Ac si diceret: Ea quae secundum visibilium formam angelis attribuuntur, non solum signa sunt invisibilis virtutis eorum, sed significant etiam aliquando ea quae in nobis et circa nos aguntur. Hoc est quod dicit: «Est,» hoc est, contingit, «quando illa organa,» id est instrumenta, «quae acta sunt,» hoc est exhibita vel praesentia «a sanctis angelis, symbola sunt,» id est signa et demonstrationes «divinorum iudiciorum,» quae in nos vel erga nos exercentur. «Aliis quidem» scilicet organis per significationem «declarantibus corrigentem disciplinam,» scilicet Dei, sicut virga, quae verberans videtur, «aut» declarantibus «punientem iustitiam,» sicut secures et gladii. «Aliis vero» organis declarantibus «libertatem,» vel liberationem de angustia, «aut finem disciplinae,» id est correptionis, et poenae «aut resumptionem,» id est recuperationem «prioris beneficentiae, aut appositionem aliorum donorum» post priora data, «parvorum aut magnorum, sensibilium» sicut in corporalibus bonis, «aut invisibilium» sicut in spiritualibus. «Et, ut» universaliter dicam, «forsitan perspicax animus non dubitaret omnino, id est per omnia, pulchre adunare,» id est adaptare per significationem, «visibilia invisibilibus,» ut nihil scilicet ex omnibus visibilibus relinqueret, quod non aliquam ad invisibilia significationem habere demonstraret. Et merito: quia etiam «ipsos» scilicet angelos «ventos, nominari,» hoc est, illud etiam, quod ipsi angeli venti nominantur, «significat eorum velocitatem, et effectum eorum pervenientem in omnes res fere absque mora.» Et significat etiam motum eorum transvectivum «desursum in ea quae deorsum sunt, et» rursum ab iis, «quae deorsum sunt ad ea quae sursum sunt.» Quid autem motus ille hinc inde transvehat consequenter adiungit. «Motum» dico «erigentem secunda,» id est inferiora ad superiorem celsitudinem, «et moventem prima,» id est superiora «ad communicativam, et providam minorum processionem,» id est ut procedant ad minora, id est inferiora, providere eis, et communicare eis virtutem suam.

Sequitur: «Dicet autem fortassis quis,» etc. Dixerat superius angelos ventos nominari propter velocitatem suam; nunc subiungit, quod fortassis aliquis dicere poterit, quod venti nominantur propter divinam similitudinem; quia et ventus secundum aliquid divinae operationis formam, et imaginem habet, sicut in alia theologia de quaternaria diiudicatione, id est de quatuor elementorum significatione per plura exempla, aut argumenta se demonstrasse testatur: quod opus apud nos non habetur. «Dicet, inquit, fortassis quis, id est aliquis, ventosam cognominationem aerii spiritus, significare» non solum velocitatem, sed etiam «deiforme,» id est deiformitatem coelestium spirituum. «Habet enim etiam hoc» (subauditur elementum) in se «et imaginem, et formam divinae operationis,» ut, hoc est, sicut per plura videlicet exempla demonstratur «in symbolica theologia,» id est in theologia, quae de symbolis, id est de figuris et similitudinibus visibilibus demonstratur: dico «per tetrasticam,» id est quaternariam «diiudicationem,» ubi per singula quatuor elementa ostenditur, qualiter visibilia invisibilium, et similitudines sunt et signa. Secundum illam igitur diiudicationem demonstratum est, quomodo hoc elementum, id est ventus divinae operationis et imaginem et formam habet. In quo autem habeat hanc imaginem et formam, subiungit: «Secundum capacitatem naturae suae motivam, et gignentem, et velocem, et potentem,» quia motus aer motum et incrementum rebus subiicit, et velociter currens extrinsecus potenter, sive violenter impellit «et secundum ignotum nobis, et invisibile latibulum moventium principiorum et consummationum.» Ventus enim motus foras ad sensum venit; sed principium et finem motus eius sensus non deprehendit. Unde scriptum est: «Qui producit ventos de thesauris suis (Psal. CXXXIV).» Ventos siquidem de thesauris producere, est et de occultis et latentibus causis spiramina ventorum per manifestam agitationem ad sensum proferre. Secundum hanc similitudinem etiam Creator spiritus, universis occulte praesidens et invisibilis permanens, cuncta movet et promovet sua virtute; et videntur quae moventur, at qui movet non videtur; potens in faciendo, velox in perficiendo; cuius opera quidem foris cernuntur, sed ignotum et invisibile latibulum primarum causarum et principiorum moventium opera ipsa ad effectum, non penetratur. Similiter et consummationum ignotum latibulum non penetratur; quia, cum quid ad effectum movetur, illud quidem, quod fit, cernimus; sed unde sic fiat, vel ad quid fiat, non videmus. Hoc est quod in visione seraphim, caput et pedes contegunt in solio sedentis, quia divinae operationis media, quae in tempore aguntur, cernimus; quae autem ante tempora fuerunt prima, et quae post tempora ultima futura sunt, investigare non possumus, quia latibulum moventium principiorum, et consummationum, invisibilis nobis est et ignorum. Similiter et quando spiritus ad cor venit, sentitur quidem in eo quod percipitur. «Unde» autem «veniat, aut quo vadat,» non investigatur. Unde venit, principium est; quo vadit, consummatio et finis. «Sed nescis,» inquit, «unde venit, aut quo vadit,» quia et principii, et finis simul latibulum ignotum et invisibile est. Propterea nescis unde veniat, quia meritum in te non invenis, pro quo te gratiam dicas. Nescis quo vadit, quia ex percepto dono ad quem fidem pervenias, non intelligis. Secundum haec itaque omnis ventus divinae operationis imaginem habet et formam.

Sequitur «Sed et nubis,» etc. Non solum, inquit, theologia angelos ventos nominat, «sed etiam speciem nubis circumformat, vel aptas ipsis: nubes eos vocando, significans per hoc sacros intellectus super repletos supermundane,» id est spiritualiter, «occulti luminis,» id est invisibilis charitatis: illos dico «accipientes pompose,» id est excellenter «primam manifestationem» ipsius luminis in prima apparitione ipsius, quia primum eis monstratur, et excellenter ab eis percipitur: ideo sunt ipsi «accipientes primam manifestationem eius pompose,» et gloriose, et sunt etiam distribuentes ipsam scilicet manifestationem «in ea, quae secunda post eos; distribuentes eis illam lucide,» id est clare «et proportionaliter,» id est secundum uniuscuiusque mensuram. Sic et nubes primum lumen solis suscipiunt, deinde illud ex ipsis resplendens in subiecta diffundunt. Et ideo etiam angeli nubes dicuntur, quia «in eis subsistit generale, et vivificum, et activum, et perfectivum, iuxta intellectualem conceptionem imbrium» spiritualium. Sicut nubes, quae per effusionem imbrium terram fecundantes rebus ex ea nascentibus tribuunt vim gignendi, et vivificationis, et augmenti perfectionis. Sic ergo nubes dicuntur, propter huiusmodi imbrium conceptionem, dico «evocantem,» sive provocantem, vel elicientem «in vitales partus» excipientem sinum, id est terram, quae imbres sinu suo excipit: «evocantem» dico, «humidis pluviis,» id est per pluvias humidas. «Per pluvias enim terram provocat nutriendo ad vitales partus procreandos.

Sequitur: «Ipsa etiam,» etc. Ac si diceret: Non solum in specie nubis ipsa theologia angelos describit, «sed etiam speciem aeris, et electri, et multicolorum lapidum circumponit ipsa per» significationem «coelestibus essentiis.» Et recte. Nam «electrum» quidem utpote «auriforme, simul et argenteum significat,» utpote in auro, splendorem «imputribilem, et simul largum, et non minutum, et incontaminatum,» sicut aurum non aeruginat aliquando, sed «splendorem» purum habet, atque perpetuum. «Et» significat etiam utpote «in argento, claritatem apertam, et luciformem, et coelestem,» sicut argentum nitidum est et lucens. Sic ergo electrum secundum utramque speciem, auri scilicet et argenti significat nitidum et fulgidum, id est clarum et igneum, quia superna sapientia, quae in illis spiritibus lucet, et clara est per cognitionem, et ignea per dilectionem. Hoc ergo per electri speciem in supernis spiritibus significatur «In aere autem attribuendum» est eis «aut igneum aut auriforme, secundum rationes» iam «traditas,» in expositione scilicet electri, ubi secundum aliquid similis species invenitur. «Lapidum vero multicolores species existimandum est significare aut luciforme quasi albas,» id est sicut albae scilicet species significant, «aut auriforme, quasi rubras, aut iuvenile et novum, quasi pallidas.» Et, ut breviter dicam, «per singulas species invenies anagogicam, id est spiritualem diiudicationem typicarum,» id est figurativarum imaginum. «Sed quoniam quidem haec secundum virtutem nostram a nobis dicta esse sufficienter arbitror, ideo transeundum» est nunc «in sanctam reserationem,» id est expositionem «sacrefiguratae bestialis formationis coelestium animorum, ut scilicet exponamus bestiales formas, quae sacrefiguratae sunt coelestibus animis ad significandos ipsos. Leonem enim censendum est significare principale, et robustum, et indomitum,» quod in illis spiritualiter consistit, et significare etiam «assimilativum intellectualium vestigiorum» pergentium «ad abditum,» id est secretum «ineffabilis divinitatis.» Quae vestigia, ut, id est sicut virtus, id est res spiritualis potest, imitantur vestigia leonis, quia sicut leo vestigia sua cauda delet et quodammodo planum, quod pede impresserat, reformat et restituit, ut occultus sit incessus eius, ita invisibilis gressus coelestium spirituum quodammodo formatur, «itinere suo in semet restituto,» id est ad priorem statum reducto, et in planum reducto, deletis vestigiorum signis «circumvelamine, id est per circumvelamen; et, ut ita fortassis potius mystice dicatur, restituit in itinere pomposo amictu,» id est insigni, vel excellenti, sive splendido et glorioso amictu proveniente eis «secundum divinam illuminationem.» Pergentibus enim introrsum ad secretum divinitatis lumen contemplandum ex superveniente splendore vestigia delentur; quia omne quod prius per cognitionem inhaerebat, a memoria tergitur, cum concupiscentibus animis desiderata claritas manifestatur. Hinc est quod Paulus dicit: «Unum, quae quidem retro sunt obliviscens, in ea, quae anteriora sunt, me extendo.» Quasi ergo deletis vestigiis incedere est, deleta ab animo omnium imaginationum cogitatione in incircumscriptum lumen contemplandum mente proficisci. Illic quippe intellectus, dum supervenientis claritatis splendore circumdatur, quasi quodam amictu tectus, quidquid praeter illud lumen in semetipso est, etiam ipse videre non potest. Haec ergo omnia leonis formam significare existimandum est. «Ipsam vero bovis» (subauditur formam) existimandum est significare «firmum et novum,» et revocans vel renovans, «et reparans intellectuales sulcos in susceptionem coelestium, et gignentium imbrium; et» significare etiam «custoditivum et fortissimum.» Quia enim bos firmiter pedem figit, firmitatem et stabilitatem immutabilitatis significat. In hoc autem, quod terram sulcans revocat eam, et renovat ad susceptionem coelestium imbrium quibus ad gignendum fecundatur, significat interiorem novitatem, qua mens temperatur et adaptatur ad susceptionem coelestis gratiae, quae fecundata, germina virtutum profert. In hoc ergo, quod bos fortitudine cervicis eminet, et iugum portans custodit, significatur custodia mentis, qua in omni actu in sui custodia sine defectu perseverat. «Ipsam dehinc aquilae» (subaudi formam) existimandum est significare «regale,» quia caeteris avibus praeeminet; «et altiferum,» quia volatu in altum se fert; «et citivolum,» quia cito volat; «et ad potentificum alimentum, acutum et sobrium,» quia in sublimi volans alimentum suum acute prospicit, sobrie appetit, potenter rapit. Significat etiam forma aquilae, «agile,» quia ad se movendum expedita est; «et» significat «bene machinatum,» quia in motu suo convenienter se coaptat; «et» significat etiam contemplativum «ad radium divini solis copiosum, et multolucentem,» id est multum lucentem, una dictio. «Contemplativum» dico, «desiderio,» id est per desiderium «virtutum inspeculativarum,» id est intus vel interiora speculantium: et contemplationem dico «sanis obtutibus et immediate, et recte, et inflexibiliter,» sicut aquila irreverberatis oculis radium solis intuetur. Haec igitur omnia in contemplativis spiritibus formam aquilae existimandum est significare. «Illam vero equorum,» subaudi formam existimandum est significare «obediens, et frenabile, et album quidem,» id est albam formam existimandum est significare «obediens, et frenabile, et album quidem,» id est albam formam existimandum est significare «vere lucidum, et quasi maxime cognatissimum divini luminis. Eorum autem,» scilicet equorum, «qui nigri sunt,» formam existimandum est significare «abditum,» id est occultum incomprehensibilitatis scilicet divinae, sicut niger color tenebrosus est, et visum repellit. «Rubrum vero» colorem existimandum est significare «igneum et activum,» quia fervorem innuit bonae voluntatis, quae in opere exercetur. «Commistorum quoque» (subaudi equorum) «ex albo et nigro» colore, existimandum est significare «coniunctivum extremorum cum perfectiva virtute:» quae sociat per charitatem «prima secundis, et secunda primis convertibiliter, ac proinde connectens,» ut scilicet adinvicem per amorem mutuum et providentiam connectantur. Hoc itaque in supradictis formationibus intelligi potest. Et fortassis, «si non terminaremus sermonis commensurationem,» id est nisi hoc esset quod terminare volumus tali mensura sermonem, et amplius per singula exponenda non ire: et nisi etiam terminaremus omnes proprietates, «et omnes corporales conformationes» supradictorum animalium «per partes eorum» iam dictas, id est nisi per hoc quod ex parte iam de eis diximus, quidquid universaliter de ipsis dici potest, sive in interioribus proprietatibus, sive in exterioribus conformationibus una similitudine significare volumus: nisi hoc, inquam, esse quod per singula exponendo ire nolumus, «fortassis non incongrue adunassemus coelestibus virtutibus,» etiam furibundum, «secundum similitudines dissimiles,» sicut superius dictum est, quasdam dissimilitudines similes, quasdam vero dissimiles esse. Secundum hunc itaque modum non incongrue aptassemus «furibundum» coelestibus virtutibus «in ipsorum intellectualem fortitudinem» significandam: «cuius» scilicet fortitudinis «furor novissima imago est» quia videlicet per contrarium et de longe significat. «Ipsam vero concupiscentiam» irrationabilium, non incongrue aptassemus «in amorem divinum» significandum. «Et, ut universaliter dicamus» sicut summatim dicendum est, convenienter aptassemus «simul et omnes sensus, et omnes multiplices partes irrationabilium animalium,» ipsis scilicet spiritualibus per significationem sensus et partes dico «reducentes» nos significando «in immateriales,» id est spirituales «intelligentias, et uniformes virtutes essentiae coelestium;» quia per ea quae corporaliter et materialiter in sensibus et membris irrationalium animalium describuntur ad immaterialem, id est spiritualem intelligentiam earum virtutum quae uniformiter et pure in essentia sunt spiritualium excitamur. Possent multa alia dici, «sed sufficiunt sapientibus non solum haec ipsa» quae dicta sunt; «sed» etiam «unius significativae imaginis diiudicatio in declarationem proximarum,» id est similium imaginum «simili modo» faciendam. Et ideo «inspiciendum est etiam hoc» ipsos scilicet angelos «fluvios dictos fuisse, et rotas et currus connexos,» id est adaptatos per significationem «coelestibus essentiis,» vel inspiciendum est in coelestibus essentiis, dictos, id est nominatos fuisse fluvios, et rotas et currus connexos, id est copulatos et coniunctos ad invicem. Nam «ignea quidem flumina significant divinos promotus,» id est promotiones sive effusiones divinae gratiae «donantes» ipsis coelestibus essentiis «copiosam,» id est «non deficientem affluentiam, et nutrientes eas» vivifica fecunditate. Currus autem,» in quibus multa copulata pariter volvuntur, significant «coniunctivam societatem similitudinum,» quae sunt in ipsis, per quas concorditer uno assensu moventur ad omnia. «Rotae autem» cum sint quidem «pennatae, id est agiles; et cum sint euntes inconversibiliter,» id est sine retrogradatione, et inflexibiliter, id est sine deviatione, «in ea quae sunt ante conspectum,» id est anteriora, significant «virtutem operationis, earum» scilicet essentiarum: operationis dico exeuntis «per rectam et iustam viam,» omnium simul earum essentiarum intellectuali rotatu, «supermundane,» id est spiritualiter «directo» in eamdem rectam viam, ut simul et concorditer propositum iter incedant, sine flexu, id est sine deviatione, «et recte,» id est sine retrogradatione. Hoc itaque rotae significant. Et non solum hoc, sed «est etiam,» id est contingit, vel convenit «per aliam anagogen,» id est spiritualem interpretationem, «diiudicare imaginariam descriptionem intellectualium rotarum. Vocitatum enim est eis,» scilicet angeli, «ut ait theologus,» id est propheta: «Gel, gel, gel.» Dicit enim Ezechiel quod apparentibus et currentibus rotis audiente ipso angelus eas volubiles appellavit. In hoc ergo vocitatum est et clamatum gel, sive eis, sive ab eis. «Significat autem hoc,» id est gel, «iuxta Hebraicam vocem, revolutiones et revelationes.» Utriusque interpretationis causam subiungit: «Igneae siquidem et Deiformes rotae, revolutiones quidem habent circa idipsum optimum, motu semper mobili,» id est per motum semper mobilem. Quemadmodum circulus propterea in semetipsum revolvitur, quia circum unum et idem ipsum, id est centrum, semper movetur; sic spirituales rotae quasi in semetipsas revolvuntur, dum circa idipsum quod est optimum, id est Deum, quasi circa centrum suum contemplatione semper ipsum ambiendo moventur. Et ideo semper mobili motu moventur, quia et desiderium est inexstinguibile, et quod desideratur incomprehensibile. Propter haec omnia spirituales rotae revolutiones habent. «Revelationes vero» habent in manifestatione «secretorum, et in circumreductione subiectorum,» quia ad subiectos quidem descendunt, eos illuminando: sed iterum redeunt, ipsos per contemplationem ad superiora reducendo; et sic revelationes habent in «deductiva perfectione altarum illuminationum in ea quae subiecta sunt;» quia illuminationes quas ab alto suscipiunt ad perfectionem subiectorum deducunt, per quas eadem subiecta rursum ad superiora reducunt.

Sequitur: «Reliquus vero nobis,» etc. Post explanationem figurarum et descriptionum materialium, rursum ad interiora convertitur, gaudia angelorum novissimo contemplaturus. Et bene sermo de coelestibus gaudio terminatur, quia coelestium omnium gaudium finis est. «Reliquus nobis» est «in explanationem sermo de gaudio coelestium dispositionum,» quia hoc solum nunc restat ut de gaudio coelestium aliquem explanationis gratia sermonem faciamus. Et bene non simpliciter de gaudio, sed de gaudio coelestium sermonem restare dixit quia coelestes dispositiones «non sunt omnino acceptrices eius passibilis delectationis quae secundum nos est,» sed «congaudere Deo dicuntur,» id est, gaudio divino simili gaudio gaudere, de «perditorum inventione,» sicut quando perdita ove reducta, et drachma inventa ad gratulandum invitantur. Et «iuxta deiformem exsulationem» illam quae prodigo filio revertente in vitulo saginato figurata est et perfecta. Vel sic legi potest: Congaudere Deo dicuntur de perditorum inventione, non aliqua temporali et subito passibiliter exorta laetitia affecti, sed «iuxta deiformem epulationem,» id est, delectationem et iucunditatem qua impassibiliter perfruuntur, aeternum Dei gaudium imitantes. Et «congaudere Deo dicuntur» secundum deiformitatem, «in providentia et salute redeuntium in Deum,» quia ad similitudinem Dei saluti provident redeuntium ad Deum. Dicuntur etiam congaudere Deo secundum «incorruptionis laetitiam,» id est, incorruptam, sive plene et perfecte dulcem laetitiam, cui nulla amaritudo mista est; et secundum illam «ineffabilem beneficentiam» divinae gratiae, per quam interna dulcedine effusa corda sancta reficit, «in cuius participatione,» id est, cuius scilicet dulcedinis vel beneficentiae participes «facti sunt;» et, id est etiam «sancti viri, per deificos adventus divinarum illuminationum,» desuper scilicet advenientium. «Tanta a me,» etc. Clausulam format in qua brevi recapitulatione finem narrationis constituit. «Tanta,» inquit, «a me dicta sunt de sanctis formationibus:» dicta dico «deficientia diligenti manifestatione,» hoc est, a diligenti manifestatione «earum,» scilicet formationum; quia ea quae a me dicta sunt minus sufficientia esse confiteor ad diligentem et perfectam manifestationem sanctarum formationum. Sed tamen quamvis ad hoc perfecta non sint, «perfecta» tamen sunt, «ut existimo,» ad aliud, scilicet «ad non remanendum nos humiliter in figurativis phantasiis,» id est, ad hoc ut erudiant nos, qualiter (omnino saltem) non remaneamus «humiliter,» id est, abiecte, «in figurativis phantasiis,» nihil aliud esse credentes quam quod secundum visibilium formationem scriptum invenimus. Sed eruditi potius a figurativis, ad eorum quae vera sunt cognitionem ascendamus. «Si autem et hoc dixeris,» tu aliquis, vel tu, Timothee, «quomodo» nos «non fecerimus» memoriam vel «mentionem omnium angelicarum virtutum» et «operationum» et «imaginum» quae «in eloquiis» inveniuntur: deinde, id est post illa quae diximus, «respondemus verum,» id est, «quod» verum est; et quod in ipsis quidem, scilicet virtutibus, aut operationibus, aut imaginibus, «quarum supermundanam,» id est, nimis altam «scientiam ignoravimus, alterum lucis ductorem desideramus docentem» nos, id est, ut doceat nos, et ducat ad lucem cognitionis. «Quaedam autem tanquam aequepotentia dictis,» id est aequalia et non maiora: iis quae diximus, «praetermisimus;» tamen «commensurationi sermonis providentes,» id est providentes ne sermo noster mensuram suam transiret, et nimis diceremus, si vel hoc totum diceremus, quod dicere possemus. Similiter etiam «honorificantes secretum» quod «super nos,» est «silentio,» id est, silendo aut per silentium. Silentium enim secretum honorat, quia illi quod tacetur aliquando maior reverentia exhibetur. Et tegenda sunt nonnunquam aliqua quae dici possent, ut semper supersit quod intus requiratur, et ne vilescat si totum exponatur.

Haec quidem in hierarchiam B. Dionysii secundum sensus nostri possibilitatem praesumpsi. Sed timeo ne nostra illius adiiciens, marmoreum parietem luto superduxisse convincar. Propterea vertatur praesumptio, imploret devotio. Mihi autem solatium affert, quod illius quem exponendum suscepit, in quo sapientia transcendit sanctitas condescendit.