Commentariorum in Hierarchiam Coelestem S. Dionysii Areopagitae

Octavum caput est de dominationibus, et virtutibus, et potestatibus, et de media, quae eorum est hierarchia. In praecedenti siquidem capite tractavit de tribus primis ordinibus, seraphim, et cherubim, et thronis, et de hierarchia, id est sacra potestate eorum, quae in coelesti dispositione prima est et principalis, et post Deum immediate ordinata. Nunc ergo consequenter ingreditur tractare de tribus sequentibus ordinibus, id est dominationibus, virtutibus et potestatibus; et de hierarchia, id est sacra potestate eorum, quae in coelesti dispositione secunda, vel media est constituta, id est, post primam, et ante ultimam. De hac ergo hierarchia, eodem, quo et de superiori ordine tractat, primum ostendendo causam vel rationem cognominationis, quae ipsis ordinibus huius hierarchiae attributa est, deinde virtutem ipsius sacrae potestatis latius exponendo.

«Transeundum, inquit, nunc nobis est in mediam coelestium intellectuum dispositionem: dominationes, illas super mundanis oculis, quantum possibile est, explorantibus, et vere potentia speculamina divinarum potestatum, et virtutum.» Continua: seipsum ad sequentem dictionem, ac si diceret. Post expositionem supremae hierarchiae, ordo expostulat ut transeamus ad mediam, id est ad expositionem mediae hierarchiae coelestium intellectuum, id est angelicorum spirituum. Postea exponit nominatim qui sunt illi ordines angelorum, in quibus media illa potestas sacra constat: ad cuius expositionem se transire debere dicit, addens: «Dominationes: illas supermundanis oculis, quantum possibile est, explorantibus, et vere potentia speculamina divinarum potestatum et virtutum. Transeundum, inquit, est nobis,» dicit, «explorantibus in illa,» scilicet hierarchia dominationes, «et vere potentia speculamina potestatum et virtutum,» id est et potestates, et virtutes. Isti enim sunt tres ordines secundae hierarchiae, quorum virtutem et officia diligenter explorare oportet eum, qui eorum sacram potestatem exponere desiderat. Ideo, inquit, «supermundanis oculis,» id est spiritualibus explorandum. Non enim ista corporalibus oculis videntur. «Explorantibus» itaque «nobis illas,» scilicet dominationes coelestes, et «explorantibus speculamina,» id est speculationes, vel contemplationes «potestatum, et virtutum.» Quod dicit exploraturum se speculationes vel contemplationes potestatum et virtutum; vel ita intelligendum est, ac si diceret, per speculationem vel contemplationem de illis habitam se illorum dignitatem exploraturum, vel ipsam eorum contemplationem, qua Deum contemplantur, et divina percipiunt exploraturum, et investigaturum se testatur. Vere potentia speculamina, vel potentes speculationes vocat propterea, quod ipsos vere potentes explorant. Potentem enim speculationem potentium speculationem intelligit. Vere potentes idcirco nominat, quia in bonitate potentes et in veritate. Malum siquidem posse, vere posse non est, sed non posse, sicut scriptum est: «Quid gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate (Psal. LI):» Quapropter et ipsas potestates divinas vocat, quia ex Deo et in Deo possunt omne quod possunt.

Sequitur: «Etenim unaquaeque supra nos essentiarum cognominatio Dei imitatorias earum significat deiformes proprietates. Ac si diceret: Recte potestates, et virtutes divinas nominavi, quia et hoc ipsa earum cognominatio docet. Sicut unaquaeque cognominatio essentiarum, quae supra nos sunt, id est coelestium, significat deiformes proprietates earum: et ideo deiformes, quia Dei imitatorias. Quod enim formitatem habent coelestes illae essentiae, non ex qualitate habent, sed ex imitatione, quia similitudinem Dei illis non natura confert, sed gratia.

Sequitur: «Igitur sanctarum dominationum manifestativam nominationem existimo declarare, absolutam quamdam, et omni pedestri minoratione liberam anagogem; nullaque tyrannicarum dissimilitudinum ullo modo eam inclinatam universaliter, liberaliter severam dominationem, omni minutivae servituti superpositam: superiorem subiectione, omni et remotam ab universa dissimulatione, et dominationis incessanter appetentem; et ad illius ipsius naturaliter subsistentis virtutis similitudinem, quantum possibile, et seipsam, et quae post eam sunt, optime, et speciose conformantem; ad nullum vana videntium, sed ad proprie ὄν on universale conversam, et Dominicae semper deiformitatis in participatione, secundum quod possibile est ipsi factam.» Haec omnia nominatio dominationum docet; in eo enim, quod dominationes appellantur, haec omnia, quae de seipsis dicta sunt, habere et facere significantur. Hoc est quod dicit: «Existimo manifestativam nominationem sanctarum dominationum,» id est nominationem, qua manifestatur et declaratur earum virtus, et excellentia, et dignitas: existimo, inquit, illam nominationem declarare haec omnia. Quae omnia? Audi. «Multa enim sunt.» Ideo dixi haec omnia: quia multa sunt ad nos, sed pauca ad ipsas. «Existimo, inquit, sanctarum dominationum nominationem declarare absolutam quamdam,» id est liberam, et ab omni depressione alienam «anagogem,» id est excellentiam, sive sublimitatem, vel sursum ductionem earum, qua ad summum elevantur, ut nulli infra summum subiiciantur. Et existimo ipsam nominationem etiam declarare, eam scilicet anagogen, sive excellentiam ipsarum non esse inclinatam universaliter ullo modo, id est nullo modo omnino esse inclinatam ulla tyrannicarum dissimilitudinem, id est per ullam, sive secundum ullam tyrannicam dissimilitudinem, id est secundum aliquam tyrannidem, quae omnino ab earum dominatione dissimilis est. Ac si diceret: Sicut per excellentiam universalem supra omnem subiectionem elevantur, ita ad oppressionem subiectorum per nullam tyrannidem inclinantur.

Sequitur: «Liberaliter severam dominationem; omni minutivae servituti superpositam.» A superioribus (subaudiendum est) existimo declarare nominationem dominationum, dominationem earum liberaliter severam, id est benigne severam. Severitatem habentem in potestate, liberalitatem in benignitate. Severam, quia a superiori potestas exercetur, inferiori libertas non tollitur. Ideo liberaliter severam dominationem, omni minutivae servituti superpositam, id est non subiectam alicui ad servitutem, quae libertatem imminuat, sed superiorem omni subiectione, et remotam ab universa dissimilitudine, id est ab omni minoritate, sive imperfectione, quae eam dissimilem Creatori suo efficiat, et incessanter appetentem dominationis, id est per similitudinem dominationis, et conformitatem Creatoris respicientem, sive tendentem, vel inhaerentem, et conformantem se, et ea, quae post eam sunt, ut singula, quantum sibi possibile est. divinam virtutem optime et speciose imitentur. Propterea inquit, «existimo declarare nominationem earum dominationem conformantem se, et ea quae post eam sunt, divinae virtuti; et ad nullum vana videntium, sed ad proprie on universale conversam.» Videntium ponit pro eo, quod dicere debuerat visorum, usitatissimo Graecorum more; quoniam a verbo δοκοῦμαι, hoc est, video vel videor, quoniam commune est, derivatur: ut sit sensus: Existimo declarare conversam non ad aliquid eorum quae vana videntur, id est quae per se considerata ima apparent, et transitoria. Sed conversam potius ad proprie on universale, id est conversam ad id, quod est proprie, et universale; ad Deum, scilicet cui et proprium esse est, quia per se subsistit, et universale, quia omnibus esse tribuit. Sciendum vero quod ὄν on apud Graecos quando per ὄντῶν μικρὸν per omicron, id est o breve seu parvum scribitur, neutrale est, et interpretatur quod est. Quando vero ὤν per ω τὸν μέγα, id est ω longum vel magnum scribitur, masculinum est, et interpretatur qui est. On ergo, ipse est Creator omnium, et principium, qui est, et quod est proprie in se, et universale ad omnia: ad quod principium dominationem hanc conversam dicit, et factam in participatione, id est participem effectam Dominicae deiformitatis, id est divinae similitudinis, quam semper, id est incommutabiliter retinet: factam dico, secundum quod possibile est ipsi. Hactenus demonstravit quid significet nominatio dominationum; nunc transit ut demonstret quid significet nominatio virtutum.

Sequitur: «Ipsam vero sanctarum virtutum fortem quamdam et incommutabilem virilitatem in omnes, secundum earum deiformitatem, operationes, ad nullam susceptionem inditarum eis divinarum illuminationem imbecilliter infirmatam, potenter in imitationem Dei reductam: non relinquentem suimet imbecillitate deiformem motum, sed firmiter ferentem in superessentialem, et potentificam virtutem, et ipsius imaginem virtuti similem, iuxta quod licet, factam, et ad ipsam quidem ut principalem virtutem potenter conversam. Ad secundam vero virtutem dans et deiformiter provenientem.» Ipsam, inquit, sanctarum virtutum (subauditur cognominationem) existimo declarare quamdam virilitatem fortem et incommutabilem in omnes operationes: virilitatem dico, inditam eis secundum deiformitatem earum, quia in hoc similes, vel conformes Deo sunt, quod ad omnia agenda fortem et incommutabilem virilitatem, sive virtutem accipere meruerunt. Divina siquidem virtus et fortis est agendum ut non frangatur in difficultate alicuius operis, et incommutabilis est ad perseverandum ut non langueat, aut infirmetur spatio diuturnitatis. In hoc ergo virtutes deiformes sunt, et ideo consimiles sunt quod ad omnia agenda robur forte habent; et incommutabile. Nec solum virilitatem habent fortem, et incommutabilem ad omnia agenda sub se, sed habent etiam virilitatem sive virtutem non infirmatam imbecilliter, ad illam susceptionem inditarum ei divinarum illuminationum. Fortes enim sunt in exsecutione operum, fortes etiam sunt in perceptione donorum, quia virtutes eorum, et si infirmetur ad divinam virtutem comparata, non tamen infirmatur ad divinam conformata. Infirmatur conditione ad capiendum totum, quod Creatori proprium est; sed non infirmatur corruptione ad percipiendum totum, quod creaturae debitum est. Non ergo imbecilliter infirmatur: quae etsi virtutem non habeat Creatori aequalem, habet tamen fortitudinem creaturae sufficientem. Propterea virilitatem habet fortem, et incommutabilem ad exsecutionem faciendorum, et non infirmatam ad perceptionem munerum; et reductam potenter, hoc est, conversam sive reformatam in imitatione Dei, hoc est, ut Deum imitetur; reductam quidem per illuminationes, in imitationem per operationes. Et habent virilitatem non relinquentem deiformem motum aliqua imbecillitate suimet. Deiformem motum vocat, quod ipsae virtutes coelestes incessabiliter moventur, ut Deum imitentur; vel desuper scilicet appetendo accipere, quod ille habet, ut idem sint cum ipso; aut deorsum, faciendo quod facit, ut non recedant ab ipso. Sic itaque habent virilitatem non relinquentem deiformem motum; sed per illum deiformem motum firmiter ferentem se, vel extollentem in superessentialem, et potentificam virtutem Creatoris: ac per hoc factam imaginem similem virtuti ipsius Creatoris, iuxta quod licet, hoc est, secundum quod concessum est ipsis, vel possibile. In hoc enim quod virilitas illorum per deiformem motum in superessentialem, et potentificam virtutem Creatoris sustollitur, eiusdem divinae virtutis imago et similitudo fieri comprobatur. Propterea, inquit, existimo virilitatem illorum imaginem effectam similem divinae virtuti, et conversam ad illam divinam virtutem, utpote ad principalem virtutem; ad secunda vero virtutem dans, et deiformiter provenientem. Sic, inquit, cognominatio virtutum docet virilitatem eorum conversam ad superiorem virtutem Dei, ut ab illa quasi a prima deiformitatem accipiat; et docet etiam eam provenientem vel procedentem ad secunda, id est, ad subsequentes ordines, ut illis deiformiter proveniat, dans eis virtutem, et in ipsa virtute Dei conformitatem, ut ipsam deiformitatem, et a superiori accipiat, et inferioribus tribuat: accipiat per donum, tribuat per exemplum.

Sequitur: «Ipsam autem sanctarum potestatum aequipotentem divinarum dominationum, et virtutum bene ornatam, et inconfusam circa divinas susceptiones ordinatione, et ordinatum supermundanae, et intellectualis potestatis, non tyrannice in ea, quae inferiora sunt, potestativis virtutibus praecipitatae, sed potenter in divina post bene ordinatas reductae: et post eam deiformiter reducentis, et ad potentificam causalem potentiam, quantum fas est, assimilatae: et eam, ut possibile, angelis revelantis in bene ornatis per ipsam ordinibus potestativa virtute.» Post cognominationem virtutum transit ad cognominationem potestatum. Ipsam autem sanctarum potestatum (subauditur nominationem) existimo declarare ordinationem quamdam illarum, aequipotentem divinarum dominationum, et virtutum, id est aequalis potentiae cum dominationibus et virtutibus ordinationem, dico, bene ornatam et inconfusam circa divinas susceptiones, id est circa dona divina suscipienda, quia dona Dei, quae ad ornatum pulchritudinis spiritualis suscipit, in suo gradu, et ordine humiliter persistens sine confusione custodit. Existimo etiam ipsam nominationem potestatum declarare ordinatum, id est ordinationem potestatis supermundanae, et intellectualis: potestatis, dico, non praecipitatae tyrannice in ea, quae inferiora sunt, cum potestativis virtutibus, id est violenta fortitudine. Sed potius reductae, sive conversae potenter in divina post bene ordinatis, id est post virtutes, quae ante eam ordinatae sunt: et potestatis, dico, reducentis deiformiter, id est secundum similitudinem divinam, quae post eam sunt, id est, illos ordines angelorum, qui post eam subsequuntur. Sicut enim ipsa meditantibus superioribus ad similitudinem Dei convertitur, ita mediante ipsa quae inferiora sunt ad eamdem Dei similitudinem revocantur. Adhuc sequitur: Potestates assimilatae, quantum fas est, id est, vel licitum, vel concessum ad potentificam, causalem potentiam; quia omnia potest, et causa est omnium. Et potestatis, dico, revelantis, eam scilicet divinam potentiam, quantum possibile est, angelis eam revelare. Quomodo revelantis? potestativa virtute. Ubi revelantis? In ordinibus per ipsam bene ornatis, hoc est, in subsequentibus ordinibus, quos ornat, divinam eis potentiam exemplo sui revelando.

Sequitur: «Has habens deiformes proprietates media coelestium animorum dispositio, purgatur quidem, et illuminatur, et perficitur, quemadmodum dictum est, a divinis illuminationibus inditis sibi secundo per primam hierarchiam dispositionem, et per mediam illam secunda manifestatione delatis.» Media, inquit, dispositio coelestium animorum, de qua scilicet hactenus tractatum est quae constat dominationibus et virtutibus, et potestatibus: ipsa habens deiformes proprietates, has scilicet quas supra diximus, purgatur et illuminatur, et perficitur, quemadmodum superius dictum est de prima hierarchia; purgatur dico, a divinis illuminationibus inditis sibi secundo (subauditur loco) per primam hierarchicam dispositionem. Prima hierarchica dispositio in tribus primis ordinibus constat, id est seraphim, cherubim, et thronis: quae primo loco ab ipsa divinitate divinas suscipit illuminationes: quibus illuminationibus postea secunda manifestatione per mediam illam ad secundam hierarchiam delatis, ipsa secunda hierarchia per easdem divinas illuminationes secundo loco purgatur, et illuminatur, et perficitur.

Sequitur: «Itaque per alium dictum venientem in alium angelum auditum, symbolum faciemus a longe super perfectae, et per processionem occultae in sequentia perfectionis.» Exemplo et auctoritate probat quod dixerat, scilicet mediam dispositionem angelorum illuminari a prima, sive per primam, hoc est, quod dicit: Symbolum faciemus, hoc est exemplum, sive demonstrationem perfectionis, scilicet divinae a longe super omnia perfectae: et occultae per processionem in sequentia; quia, cum in se occulta sit et invisibilis, per processionem tamen exit, et manifestatur in sequentia, id est, in eos qui post ipsam primo loco sunt immediate, sive in eos qui post illos sequuntur. Huiusmodi, inquam, perfectionis divinae in se perfectae et occultae, et tamen per largitionem gratiae in sequentia procedentis symbolum faciemus, dictum, id est dictionem, sive sermonem per alium angelum prolatum et postea venientem in alium angelum, et ab eo auditum. In eo enim quod alius angelus dixit, alius audivit, alius doctrinam protulit, alius suscepit: symbolum factum est, hoc est demonstratio, sive argumentum, quod divina perfectio per priores et superiores ad sequentes et inferiores participanda procedit. «Nam sapientes circa nostras sacras immolationes aiunt per seipsas lucentes divinorum plenitudines, per alias contemplativarum participationum esse perfectiores.» Ac si diceret: Non est mirum, si in angelis, alius docuit, alius docebatur, quando alius alio doctior est. Nam qui sapientes sunt circa sacras nostras immolationes, id est circa nostra sacrificia sive sacramenta, ipsi aiunt divinorum plenitudines, id est illos angelos, qui pleni sunt divinis donis, sive illuminationibus et per seipsos lucent, perfectiores esse participationum contemplativarum per alios, hoc est, participationibus contemplativis per alios. Genitivum enim posuit pro ablativo. Qui, inquit, sapientes sunt, vel periti in nostris sacramentis, testantur, quod illi angelici spiritus qui per semetipsos divinam immediate contemplationem suscipiunt, perfectiores sunt quam caeteri, qui mediantibus superioribus eamdem participant contemplationem.

Sequitur: «Sic existimo et angelicorum ordinum immediatam participationem primo in Deum extentorum perfectiorem esse per medietatem perfectorum.» Quia, inquit, sapientes hoc testantur, propterea et ego existimo immediatam participationem angelicorum ordinum, primo in Deum extentorum, hoc est, illos angelicos ordines, qui primo loco, et principaliter in Deum extenti immediate ipsum participant, perfectiorem esse, id est, perfectiores participatione esse perfectorum per medietatem, hoc est, perfectis participantibus per medietatem, hoc est, perfectiores esse quam iis, qui perfecti sunt aliis mediantibus.

Sequitur: «Propter quod a nostra sacerdotali traditione perfectivae, lucificae, et purgativae virtutes primi intellectus nominantur inferiorum; tanquam per se in omnium superessentiale principium reductorum; et mysticarum purgationum, et illuminationum, et perfectionum in participatione, secundum quod eis fas factorum.» Ac si diceret: Quia superiores spiritus perfectiores sunt inferioribus et consequentibus, propterea a nostra sacerdotali traditione primi intellectus, id est, supremi ordines angelorum vocantur perfectivae, et lucificae, et purgativae virtutes inferiorum, quia per eos inferiores perficiuntur et purgantur, et illuminantur: virtutes nominantur inferiorum, utpote reductorum per se, hoc est, per seipsos in superessentiale principium omnium, id est Deum, et inferiorum, dico, factorum in participatione, quia participes facti sunt, quantum eis fas est, mysticarum purgationum, et illuminationum, et perfectionum. Per ipsos itaque superiores, per quos purgantur, et illuminantur, et perficiuntur.

Sequitur: «Hoc enim est omnino divina ordinatione divinitus promulgatum: per prima secunda divinis participare illuminationibus: hoc, inquit, est divinitus promulgatum,» vel manifestatum «omnino,» id est, universaliter de divina ordinatione, quod secunda ubique per prima participant divinis illuminationibus.

Sequitur: «Invenies autem hoc et multoties a theologis expressum:» hoc, inquit, quod dico secunda per prima participare divinis illuminationibus, invenies tu expressum, id est, manifeste magnificatum, et notatum in Scripturis scilicet sacris: a theologis, id est, iis qui de divinis ratiocinati sunt, et scripserunt.

Sequitur: «Quando enim divina et paterna humanitas Israel nutritive pro sacra eius salute corripiens et ulciscentibus, et immanibus nationibus in correptionem tradens omnigena provisorum in melius traductione: et captivitatem dimisit, et ad priorem clementer reduxit beneficentiam: Vidit theologorum unus Zacharias unum primorum, ut existimo, et circa Deum angelorum (communis enim, ut dixi, est omnibus haec angelica cognominatio) ab ipso Deo discentem de hoc consolatoria, ut dictum est, verba. Alterum vero subiectorum angelorum in occursum primi provenientem, tanquam ad illuminationis susceptionem, et perceptionem; deinde ab ipso divinum consilium tanquam a summo sacerdote eruditum: Et hoc docere theologum conversum, quoniam fructuose habitatur Hierusalem a multitudine hominum.» Probat exemplum, quod dixerat. In Zacharia propheta legitur angelum mandato accepto a Deo exisse, et angelo alteri sibi occurrenti mandatum dedisse ut curreret, et prophetae nuntiaret, quod adhuc absque muris habitaretur Hierusalem. Hoc est enim quod dicit: «Quando divina, et paterna humanitas,» id est pietas Dei paterna, «nutritive corripiens,» id est, more nutritii qui parvulum filium ad hoc flagellat, ut castiget, corripiens Israel flagello Babylonicae captivitatis pro sacra eius salute, ut scilicet dum corporaliter eum ad tempus exterius disperderet, interius ad sanctitatem reparando salvaret. Sic itaque pietas Dei paterne corripiens Israel et tradens eum in correptionem, ad hoc scilicet ut corrigeretur tradens eum nationibus, Chaldaeis videlicet: nationibus dico, et ulciscentibus, et immanibus; quia et iniuriam Dei ultae sunt, et tamen hoc non zelo iustitiae sed crudelitatis furore fecerunt. Tradens dico traductione; ut scilicet traducerentur de patria in exsilium, de terra sua in terram alienam, de Hierusalem in Babylonem, de visione pacis in captivitatem confusionis: traductione dico omnigena, id est universali, sive generali omnium provisorum in melius, hoc est, ad salutem praedestinatorum. Per hanc siquidem captivitatem et reductionem, quae in uno populo corporaliter facta est omnium electorum, et a captivitate peccati liberandorum forma demonstrata est. Quando igitur divina pietas paterne tradens Israel tali traductione; postea et captivitatem dimisit, et ipsum Israel ad priorem beneficentiam clementer reduxit. Tunc «vidit unus theologorum Zacharias scilicet, unum primorum angelorum,» id est, unum de primis angelis, hoc est unum de excellentibus et superioribus, et circa Deum positis angelis. Dicit, «unum de primis, ut ego existimo:» nam theologia hoc non dicit, quod ille unus de primis fuerit. Sed ego existimo, quod ille unus de primis fuit, quia praeceptum ab alio priore non accepit, sed mandatum ad secundum dedit. Ideo, inquit, «existimo ego,» quod ille unus fuit primorum angelorum. Quomodo primorum angelorum, cum angeli primi non sint, quoniam qui ultimi sunt et infimi tantum angeli nominantur? Non inquit, sic angelum dico. Sed secundum hoc, quod communis est aliquando omnibus, sicut supra dictum est, haec angelica cognominatio nunc supremos ordines angelos voco. Sic itaque unus theologorum Zacharias vidit unum primorum angelorum ab ipso Deo discentem consolatoria verba, de hoc scilicet negotio captivitatis, et reductionis Israel, ut dictum est in prophetia, scilicet ipsius Zachariae. Vidit etiam alterum subiectorum angelorum in occursum primi angeli provenientem id est exeuntum, vel praevenientem, id est, praecurrentem antequam vocetur, tanquam paratum, et devotum per se ad susceptionem, et perceptionem illuminationis suae, quam accepturus erat ab illo. Deinde vidit ipse Zacharias illum secundum angelum eruditum consilium ab ipso primo angelo tanquam a summo sacerdote, utpote scilicet a superiori, et sacra dante: et vidit etiam eumdem secundum angelum postea conversum, hoc docere theologum, hoc est conversum a primo angelo, cui intendebat; ad theologum, hoc est ad ipsum Zachariam, ut eum doceret, hoc scilicet consilium divinum, quod ipse didicerat a primo angelo: primus autem angelus a Deo, hoc est autem consilium, quod ipse annuntiavit «quoniam fructuose,» id est, copiose «habitabitur» Hierusalem a multitudine hominum. Alia translatio dicit: «Absque muris habitabitur Hierusalem.» Sub eodem utique sensu, pro eo quod post interniciem captivitatis divina gratia populus ille in tantum multiplicandus foret, ut ambitu murorum Hierusalem habitantium multitudo includi non posset.

Sequitur: «Alter autem theologorum Ezechiel: et ab ipsa, inquit, hoc sacratissime promulgatum esse cherubim superfirmata gloriosissima divinitate.» Alterius theologi testimonio probat, quod dixit, scilicet quod divina consilia a primis angelis immediate suscepta; deinde per inferiores angelos usque ad theologorum animos deferuntur, hoc est, quod ait: «Alter theologorum Ezechiel,» scilicet hoc consilium divinum etiam ab ipsa gloriosissima divinitate, et superfirmata sacratissime promulgatum esse cherubim: hoc, inquit. Ezechiel dicit, quod divinitas ipsa gloriosissima in maiestate superfirmata in aeternitate, consilium suum cherubim sacratissime promulgavit vel revelavit, a quibus postea consequentibus est ordinibus manifestatum amplius? «Ipsum enim Israel, ut dictum est, dux exercitus humanitas, per disciplinas in melius traducens, Iustitia divina corrigentibus respondetur, correctos iustificavit.» Humanitas, inquit, id est, pietas, dux exercitus sive magistra exercitationis, traducens ipsum Israel in melius per disciplinas, noxios condemnavit, correctos iustificavit, et hoc, scilicet iudicium ex divina iustitia respondetur corrigentibus angelis, qui missi erant ad puniendum: quod idcirco divina pietas flagella induceret, ut reprobos condemnaret, correctos iustificaret. Vel ipsa divina iustitia respondetur corrigentibus quod iustum est, ut reprobi condemnentur, correcti iustificentur. Vel corrigentibus Chaldaeis, id est, persequentibus per quos Deus populum suum flagellavit et correxit, ex divina iustitia respondetur, ut recipiant sicut meruerunt; Israelitas autem correctos divina pietas iustificavit. «Hoc docetur primus post cherubim lumbos sapphiro praecinctus, qui podere iuxta symbolum hierarchicum induebatur:» hoc, inquit, divinum consilium condemnationis et iustificationis «docetur, primus post cherubim constitutus qui induebatur podere iuxta symbolum hierarchicum.» Quod enim post cherubim quidam apparuit lumbos sapphiro praecinctus, et podere indutus, symbolum erat hierarchicum, id est figura hierarchica, quia hierarchia visibilibus figuris utitur ad invisibilium demonstrationem. Et non solum ille, qui post cherubim primus erat, docetur divinum consilium, sed etiam reliqui, qui sequuntur. Hoc est enim quod subiungit: Reliquos autem angelos, qui secures habebant, divina ordinatio imperat a priori doceri de hoc divinum iudicium. De hoc scilicet consilio, sive de hoc opere divina ordinatio imperat ipsi cherubim «reliquos angelos doceri ab eo,» qui primus erat post cherubim, ut eo ordine praeceptum divinum primum in cherubim descenderet, deinde per cherubim ad eum qui proximus erat podere indutus, per quem tandem ad consequentes angelos, qui cum securibus parati erant veniret.

Sequitur: «Ei quidem enim dixit mediam pertransire Hierusalem, et dare signum in frontes correctorum virorum:» vel ei, hoc est, cherubim dixit divina ordinatio, ut ille praeciperet sequentem se pertransire mediam Hierusalem, etc. Vel ei, hoc est, sequenti post cherubim, per ipsum cherubim «dixit mediam pertransire Hierusalem,» etc. Et non solum illi per cherubim praeceptum dedit, sed aliis etiam post ipsum sequentibus hoc est, quod subdiditur: «Aliis exite in civitatem post eum, et percutite; et nolite parcere oculis vestris. Ad omnes autem super quos est signum, ne appropinquetis.» Haec autem omnia, quae de visionibus propheticis assumpta sunt, ad hoc valent, ut ostendatur, quod primi et summi angeli ab ipso Deo erudiuntur, secundi a primis, tertii a secundis.

Sequitur: «Quid fortassis quis dixerit de dicente angelo ad Danielem: Exiit sermo; aut de ipso primo ignem ex medio cherubim recipiente? aut illud eiusdem, quod abundantius in ordinis angelici ostensionem; quoniam et cherubim immittit ignem in manus sanctam stolam induti; aut de vocante divinissimum Gabrielem, et dicente ei: Fac illum intelligere visionem. Aut quaecunque alia a sacris theologis dicta sunt de coelestium hierarchiarum deiformi ornatu, ad quem nostrae hierarchiae ordinatio, secundum quod possibile est, assimilata, angelicam pulchritudinem, quantum in characteribus habebit formata per eum et reducta ad superessentialem simul omnis hierarchiae.» In his testimoniis propheticis, sicut supra diximus, hoc solum probare intendit, quod in angelis alii alios docent, et inferiores a superioribus praeceptum, et doctrinam suscipiunt; sive etiam cum homines ab angelis erudiuntur, et inferiores a superioribus cognitionem accipiunt. Quid enim dixerit quis, hoc est, aliquis, de angelo dicente ad Danielem, nisi, quod inferior a superiore eruditur, et doctrinam suscipit? Aut etiam quid dixerit aliquis de illo primo superius post cherubim commemorato podere induto, et ignem, ex medio cherubim recipiente, nisi hoc similiter, quod alius ab alio accipere ostenditur, quod per se habere non potest? Aut quid aliud est etiam illud eiusdem, scilicet visionis, sive exempli, quod abundantius est sive copiosius in ostensionem angelici ordinis, id est ad ostendendum, quod in angelis aliis alii superiores ordines ordinati sunt, sicut dico, quod cherubim immittit ignem in manus sanctam stolam induti, nisi manifeste dispensatio per alium in alium fieri demonstratur? Illud quidem in visione Ezechielis, de qua hoc sumptum est, testimonium coniicitur magis, quam exponit; quoniam ex eo quod primus ille post cherubim sanctam stolam, sive podere indutus de medio cherubim ignem accipere iubetur, eumdem ignem ab ipso cherubim non inconvenienter accepisse creditur. De hoc itaque quid dicere poterit aliquis, nisi quod manifeste ostenditur divinam largitionem per alios ad alios transire? Aut etiam de angelo vocante divinissimum Gabrielem, et dicente ei: Fac illum intelligere sermonem [visionem]: quid dicere poterit aliquis, nisi quod secundum eiusdem dispositionis ordinationem divinum praeceptum per alios ad alios descendit; et qui superiores sunt, inferioribus imperant facienda, quemadmodum cognoscenda insinuant? De his itaque aut etiam de aliis omnibus, quaecunque alia a sacris theologis dicta sunt de coelestium hierarchiarum deiformi ornatu, quid aliquis dicere poterit, nisi quod supradictum est? Ad quem scilicet ornatum coelestium hierarchiarum nostrae, id est humanae, sive Ecclesiasticae hierarchiae ordinatio assimilata, quantum ei possibile (scilicet assimilari) ex ipsa similitudine habebit angelicam pulchritudinem quantum in characteribus, hoc est, figuris, et similitudinibus. Quantum enim modo habet in figura similitudinis, tantum postmodum habebit in celsitudine glorificationis. Modo quidem characterem et signum habet in figura; tunc rem et veritatem habitura in gloria. Quidam characteres istos extranee interpretari conati sunt; in illa futura gloria beatitudinis supernae phantasias quasdam et imagines errorum pro Deo in contemplatione speculantibus opponentes, Deum in sua substantia nulli unquam visibilem asserentes. Sed nos beatitudinem non exspectamus in contemplatione figurarum, quibus veritas ipsa promissa est. Nostrae igitur hierarchiae dispositio ad angelicum ornatum formata, quantum modo in characteribus et figura habet similitudinis, tantum postmodum habebit in gloria pulchritudinis. Modo quidem formata per eum: hoc est, et secundum eum angelicum scilicet ornatum, et mediante eodem ornatu angelico, reducta ad superessentialem simul omnis hierarchiae, hoc est, reparata ad similitudinem Dei, qui est superessentialis omnis hierarchiae; quia ab eo omnis hierarchia non solum formam, sed etiam substantiam habet; quia omnem hierarchiam ipse non solum instituit, sed etiam creavit, ut post ipsum esset similitudine, sub ipso conditione.