Scotus Academicus, Tomus nonus: De Sacramentis in genere

Notandum 1. Circa Sacramentorum efficacitatem ac producendi virtutem varie erratum esse tum a veteribus, tum a recentioribus haereticis. Refert enim S. Aug., lib. De Haeresibus, haeresi 16. Manichaeos negasse Sacramentis vim iustificandi: baptismum, inquit, in quo nihil cuipam perhibent salutis aferre, nec quemquam eorum quos decipiunt baptizatum putant. Paulitianos quoque, teste Epiphanio, lib. 2. Panoplic. cap. 21. docuerunt Baptismum nullatenus animae prodesse, quamvis aliquam utilitatem afferret corpori: liberos, inquit, suos ab Ecclesiae Presbyteris salutari baptismo vellunt aliquando lustrari: existimant enim aquam, et Baptismum corpori prodesse: quorum tamen eam ad animae purgationem pervenire non putant, nec ullam aliam afferre utilitatem. Similiter Massaliani, seu Messaliani, referente S. Damasceno, lib. De Centum Haeresibus, circa finem, emendationem animae solis precibus aiebant fieri; neque Baptismum hominem perficere, neque divina Sacramenta animi sordes expiare, sed ad id conferre solas preces, quae ab homine funduntur. Hinc Euchitae, hoc est precatores dicti sunt, quia ex Theodoreto, lib. 1. Haereticarum fabularum, cap. 11. salutis perfectionem solis precibus tribuebant: nam Baptismum auferre solum peccata novaculae instar, non autem peccatorum radices, quas aiebant, oratione sola, funditus evelli: malumque daemonem unicuique ab initio assignatum penitus ab animo expelli. Vocabantur etiam Entusiastae, quod alicuius daemonis in se vim admiserent, quam sancti Spiritus praesentiam appellabant. Tandem Armenii distinguentes inter remissionem peccatorum, et gratiam, docebant per Sacramenta remitti peccata, negabant tamen per ea gratiam, sive quidlibet aliud bonum iustificans conferri, ut asserit Guido Carmelita, lib. De Haeresibus, cap. 16. — Quantum autem ad recentiores haereticos; non una, eademque, sed multiplex fuit eorum circa Sacramentorum efficacitatem sententia: nam Sacramentarii et Anabaptistae omnimodam eis gratiae productionem denegant. Quod autem pertinet ad Lutherum et Calvinum, si eorum verba spectes, aliquando nobiscum consentire, aliquando vero dissentire videntur; revera tamen a nobis penitus discrepant, neque enim aliam causalitatem astruunt in Sacramentis, quam vel obsignationis, vel rememorationis, non autem verae productionis gratiae; ita quod velint quidem per Sacramenta excitari et nutriri fidem, per quam homo divinas promissiones comprehendat, cuius apprehensionis beneficio iustificetur per fidem. Unde Melancthon in Apolog. Confessionis Augustanae, circa art. 4. et 13. audacter pronuntiat:

Damnamus totum populum Scholasticorum Doctorum, qui docent quod Sacramenta non ponentibus obicem conferunt gratiam ex opere operato sine bono motu utentis. Haec simpliciter iudicata est opinio, quod per caeremonias iustificamur sine bono motu cordis, hoc est sine fide; et tamen haec impia et perniciosa opinio magna auctoritate docetur in toto regno Pontificio.

Qui quidem errores ut confutentur, et Catholica Doctrina ab impia hac haereticorum eriminatione et calumnia vindicetur, tria hic statuenda sunt: Primum, quod Sacramenta producant gratiam sanctificantem ex opere operato: secundum, qualiter eam producant, utrum per physicam activitatem, an vero dumtaxat per moralem: tertium, qualem gratiam producant, et conferant: quae ut evidentiora fiant,

Notandum 2. Quod cum dicitur gratiam produci ex opere operato, nihil aliud significatur, quam ipsam produci virtute operis externi eliciti: duplex enim humanum opus distingui potest, externum videlicet, et internum: externum autem se habet veluti passive, quia ab interno imperatur, et suum valorem ac meritum obtinet: unde Theologi sumpserunt ansam distinguendi duplicem operandi modum, nempe ex opere operantis, et ex opere operato. Tune dicitur aliquis agere ex opere operantis, quando producit effectum ex vi et efficacia operis interioris, puta cum quis gratiam sanctificantem obtinet virtute contritionis, aut alterius dispositionis. Dicitur vero agere ex opere operato, dum scilicet aliquem exercet actum exteriorem, virtute cuius producatur gratia, etiamsi nulla in suscipiente esset ad gratiae susceptionem efficax dispositio, dummodo ex parte ipsius nullus adsit obex. Itaque conferre gratiam ex opere operato, est eam conferre ratione operis exterioris, seu collationis Sacramenti, non autem ratione actus interioris suscipientis, aut ministrantis: vel quod idem est, ipsam conferre non ratione meriti, sed ultra meritum suscipientis, et solum ratione operis exterioris suscepti. Non quod velimus Sacramenta conferre gratiam adultis absque ulla eorum dispositione; quemadmodum nobis perperam imponunt Melancthon, et Calvinus, lib. 4. Instit., cap. 11., ubi fingit sensum huius controversiae esse: Num Sacramenta gratiam conferant sine fide, aut bono motu cordis, vel dispositione suscipientis: contrarium enim aperte tradit Concilium Tridentinum, Sess. 6. ubi docet ad gratiam sacramentalem percipiendam in adultis praerequiri fidem, poenitentiam, devotionem, etc. — Neque est, quod Calvinus ibidem sect. 11. irrideat haec vocabula ex opere operato, eaque appellet monstra verborum, et nova commenta: si enim teste Horatio, De Arte Poetica,

Multa renascentur, quae iam cecidere, cadentque, Quae nunc sunt in honore vocabula, si volet usus;

et Cicerone scribente in Tusculanis: Usus multa vocabula adinvenit, et inventa antiquavit: certe usus plusquam centum annorum pro hac voce praescripsit. Siquidem eam reperimus ab Innocentio III. usurpatam lib. 3. De Mysterio Missae, cap. 5. ubi scribit: Non ergo Sacerdotis iniquitas officium impedit Sacramenti: sicut nec infirmitas medici virtutem medicinae corrumpit: quamvis igitur opus operans aliquod sit immundum, semper tamen opus operatum est mundum. Neque inusitatum est ac insolitum nova cudere verba, et contra Grammatices regulas verbum deponens in passivum commutare; huius enim praxis fundamentum habemus in Epistola ad Hebraeos, cap. 3. his verbis: Tales hostias promeretur Deus, ubi verbum deponens promeretur passive sumitur. Unde in simili S. Augustinus in Psal. 138. maluit dicere ossum ossi, quam os ossis, ut nempe facilius intelligeretur a populo: Melius est enim, inquit, ut nos reprehendant Grammatici, quam non intelligant populi.

Notandum 3. Duplicem distingui posse causam productivam alicuius rei: unam physicam, aliam moralem. Physica dicitur, quae per actionem realem attingit ipsius rei entitatem et productionem. Moralis vero, quae non attingit effectum per actionem suam, sed vel applicando activa passivis, sicut medicus dicitur causa sanitatis; vel inducendo agentem ad agendum precibus, consiliis, imperio, prohibitione, proposito praemio, et similibus. Rursus utraque causa est duplex, nempe principalis, et instrumentaria. Principalis physica est, quae per se effectum attingit, et independenter ab influxu alterius causae, licet aliam in effectus producendi consortium admittat. Moralis vero principalis est dicitur, quae principalius et efficacius movet ad effectus productionem: v.g. Princeps, qui praecipit Itinerario Praefecto, ut centum aureos alicui largiatur, dicitur causa principalis eiusmodi largitionis. Causa physica instrumentalis ea est quae non operatur per virtutem formae sibi inexistentis, sed solum per motum, quo movetur a principali agente. Moralis vero instrumentalis dicitur organum, quo principalis causa utitur ad effectum producendum; v. g. Epistola regis manu scripta ad Aerarii Praefectum, ut largiatur centum aureos, est causa moralis instrumentaria eiusmodi donationis, quia est instrumentum, quo utitur Princeps ad talem effectum; principalis autem moralis est voluntas Principis. Quaeritur autem qualiter Sacramenta producant gratiam; utrum videlicet per modum causae physicae, aut moralis: principalis, aut instrumentariae. Cum autem Sacramenta diversa sint, et alia aliis praestantiora, etiam statuendum est utrum maiorem, aut aequalem gratiam in subiectis aequaliter dispositis producant.

Conclusio prima. — SACRAMENTA NOVAE LEGIS PRODUCUNT GRATIAM EX OPERE OPERATO, SEU VI SUAE CAUSALITATIS INSTRUMENTARIS. Haec est de fide determinata in Conciliis: primo quidem Nicaeno ab Alphonso Pisano lingua Latina reddito, ubi lib. 3. Constitutionis de S. Baptismate sic habetur:

Baptisma nostrum, inquit, non oculis corporeis considerandum est, sed mentis oculis: aquam rides, considera virtutem Dei in aquis absconditam: descendit qui baptizatur reus peccatorum, et ascendit liberatus ab hac servitute et peccato, factus filius Dei, et haeres eius gratiae.

Idem expresse tradit Florentinum in Decreto Eugenii, ubi decernitur septem esse novae Legis Sacramenta, quae multum differunt a Sacramentis veteris legis; illa enim non continebant gratiam: sed solum per passionem dandam esse significabant: haec vero nostra, et continent gratiam, et ipsam digne suscipientibus conferunt. — Sed omnium clarissime Tridentinum, Sess. 7. Can. 6. De Sacramentis: Si quis dixerit Sacramenta novae Legis non continere gratiam quam significant, aut gratiam ipsam non ponentibus obicem non conferre, quasi et signa tantum externa sint acceptae per fidem gratiae et iustitiae, et notae quaedam Christianae perfectionis, quibus apud homines discernuntur fideles ab infidelibus: anathema sit. Et Can. 8. Si quis dixerit per eiusmodi Sacramenta non dari gratiam semper, et omnibus, quantum est ex parte Dei, etiamsi ea rite suscipiant; sed aliquando, et aliquibus: anathema sit. Et Can. 9. *Si quis dixerit per ipsa novae legis sacramenta ex opere operato non conferri gratiam, sed ipsam fidem solam divinae promissionis ad gratiam conferendam sufficere: anathema sit. Idem colligitur ex Symbolo Constantinopolitano, et Nicaeno; ubi definitur, Confitemur unum Baptisma in remissionem peccatorum.

Probatur primo haec veritas ex iis omnibus Scripturae textibus, quibus gratia per Sacramenta conferenda, aut collata declaratur; primo quidem, id constat de Baptismate. scriptum est enim Ioan. 3.: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu sancto, etc. Quibus verbis regeneratio et nativitas spiritalis tribuuntur Spiritui sancto tamquam causae principali; aqua vero tamquam causa instrumentali: aqua enim coniungitur cum Spiritu sancto tamquam causa huius regenerationis, quod maxime denotatur per particulam et: illa namque causalitatem aliquam indicat, ut norunt Grammatici.

Respondet Calvinus, lib. 4. Institutionum, cap. 16. n. 27. per aquam significari Spiritum sanctum:

aquam ergo, inquit, et Spiritum simpliciter accipio pro Spiritu, qui aqua est. Neque haec est nova locutio: prorsus enim cum illa, quae Matth. cap. 3. habetur convenit: qui sequitur me, ille est qui baptizat in Spiritu sancto, et igne. Quemadmodum ergo Spiritu sancto, et igne baptizare, est Spiritum sanctum conferre, qui in regeneratione ignis officium naturamque habet: ita renasci aqua et Spiritu, nihil aliud est, quam vim illam Spiritus recipere, quae in anima id facit, quod aqua in corpore.

— Verum, Hunnius Lutheranus, lib. De Baptismo, cap. 10. merito hanc Calvini interpretationem vocat profligatam temeritatem, et diaboli glossam contortam : siquidem haec directe militat in alios Scripturae textus, quibus peccatorum remissio et hominis iustificatio ipsi Baptismati tribuitur. Sic Act. 2. Baptizetur unusquisque vestrum in nomine Christi in remissionem peccatorum: ubi particula in cum accusativo casu denotat in quem finem, et ad quem effectum, et tractum eiusmodi fiat ablutio, et praeterea denotat Baptismum antecedens ad iustificationem, ac proinde non est illius tantum sigillum et signum connotativum, ut vult Calvinus. — Hinc Ananias aiebat Paulo Act. 22. Baptizare, ablue peccata tua in nomine eius. Inde ipsemet S. Paulus ad Ephes. 5. Baptismi efficacitatem instrumentalem explicans, ait: Christus dilexit Ecclesiam, et tradidit semetipsum pro ea, mundans eam lavacro aquae in verbo vitae. Et ad Titum 3. Per lavacrum regenerationis salvos nos fecit. In quibus locis mundatio et salus assignatur ut effectus lavacri aquae. — Idem constat de Eucharistia. nam Ioan. 6. scribitur: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Si autem Eucharistia solum esset signum gratiae, non autem illam conferret, non minus absona et ridicula foret ista locutio, quam si quis diceret: nisi quis biberit ex hedera, vinum venale significante, non explebit sitim. Similiter 1. ad Cor. 10. Apostolus intendit fideles unum esse unitate charitatis: quoniam unus panis, unum corpus multi sumus omnes, qui de uno pane participamus: si autem est ratio constitutiva unitatis corporis participatio unius panis, manifestum est, quod haec unitas sit effectus talis participationis; proindeque charitas, per quam fit illa compago, attribuitur Sacramento Corporis Christi tamquam effectus causae suae. — Idem constat de caeteris Sacramentis:

Idem de Poenitentia legimus: Quorum remiseritis peccata, remittuntur ei. De Ordine ad Timoth. 2. Resuscita gratiam, quae in te est per impositionem manuum mearum. De Extrema Unctione, Iacobi 5.: Oratio fidei salvabit infirmum, et si in peccatis sit, dimittentur ei. De Matrimonio autem, licet non ita sit evidens et apertum testimonium, id tamen colligitur ex cap. 5. ad Ephes. ubi dicitur Magnum Sacramentum, ut nempe denotetur eandem esse illius, ac caeterorum Sacramentorum efficaciam.

Eandem similiter veritatem probare licet variis argumentis petendis ex doctrina SS. Patrum: primo quidem ex eo quod asserant, non nisi fide inveniri posse ac intelligi, qualis quantaque sit Sacramentorum operatio, qua infirmiorem ingenii aciem naturalem superet. Mirandum, inquit Tertullianus, lib. De Baptismo, cap. 2. et lavacro dilui mortem: at quin eo magis credendum, si quia mirandum est, ideo non creditur: qualia enim dicunt esse opera divina, nisi super omnem admirationem? Vos quoque ipsi miramur, sed quia credimus. Similiter S. Chrysostomus Homil. 24. in Ioan. 1.: Quae quotidie videmus, inquit, ac tangimus, haec indigent, quanto magis arcana illa, et spiritualia? Hinc trita illa S. Augustini exclamatio, tractat. 80. in Ioan.: Qualis tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat? At nisi aqua baptismalis concurreret ad gratiae productionem, sed ad eius tantum praesentiam homo de excitanda fide provocaretur, nihil in ea mirum, nihilque exclamatione dignum appareret: igitur, etc.

Secundo idem suadetur ex variis similitudinibus, quibus utuntur SS. Patres ad declarandam regenerationem, quae fit per aquam baptismatis; nam sanctus Chrysostomus, Homil. 25. in Ioan. eam assimilat utero materno: Quod est, inquit, matrix embryonis, hoc est fidei aqua: siquidem in aqua gignitur, et formatur. Item ibidem Baptismum comparat aquis, quibus initio mundi iussit Deus, ut reptilia producerent: Primum enim, inquit, dictum est: Producant aquae reptile animae viventis: at ex quo Christus alveum Iordanis ingressus est, non amplius animarum viventium reptilia, sed animas rationales, et spiritales aquae producit. Sed S. Leo, Serm. 5. 4 De Nativit. Domini, Baptismum comparat utero B. Virginis:

Omni homini renascenti aqua, inquit, baptismatis, instar est uteri virginalis, eodem Spiritu replente fontem, qui replerit et virginem, ut peccatum, quod ibi vacuaverat sacra Conceptio, hic mystica tollat ablutio.

Unde etiam nonnulli ex SS. Patribus dicunt, quod quemadmodum Spiritus sanctus supervenit in Virginem, ut conciperet Christum Filium Dei, ita mystice supervenit in aquas baptismatis, ut eis vim conferat producendi filios Dei adoptivos. Supervenit, inquit Tertullianus, lib. De Baptismo, cap. 10. spiritus de caelis statim, et aquas supernatavit, sanctificans eas de semetipso, et ita sanctificatae vim sanctificandi combibunt. Idem docet S. Hieronymus, Dialog. adversus Luciferianos, non longe ab initio: Prius, inquit, ipsa aqua lavatur ex Spiritu, ut alios lavare spiritualiter possit. Et S. Cyrillus Alexandrinus: Quemadmodum viribus igni insitis aqua calefacta, non aliter urit quam ipse ignis, sic Spiritus sancti operatione aqua, quae baptizati corpus aspergitur, reformatur ad divinam virtutem, et potentiam. Quae certe omnes et aliae similes loquendi formulae irritae forent et nullae, si Baptismi Sacramentum nulla ratione concurreret ad gratiam producendam.

Tertio, eadem veritas aperte constat ex eo quod Baptismus infantibus collatus remittat peccatum originale, eis gratiam sanctificantem conferat, ipsosque si ante adeptum rationis usum ex hac vita migraverint, ad regnum caelorum perducat, ut contra Pelagianos passim docet S. Augustinus: sed isti mirandi effectus non possunt tribui efficacitati fidei ipsorum infantium: ac subinde dumtaxat Sacramentorum virtuti.

Respondent Lutherani et Calvinistae, pro eo tempore, quo baptizantur parvuli, eis divinitus concedi usum rationis. — Verum, haec responsio potius digna est risu, quam impugnatione: quis enim credat Deum istud miraculum operari, cum illius nec Scriptura, nec SS. Patres ullatenus meminerint?

Denique, eadem veritas apparet ex praeclaris elogiis, quibus SS. Patres Baptismi efficaciam commendant. Sic S. Ambrosius, lib. De Initiandis, cap. 4.: In illo, inquit, mundi consepultus elemento, peccato mortuus est ad vitam resuscitatus aeternam. Theodoretus in Epitome divinorum decretorum, cap. De Baptismo:

Donum Baptismi non solum remissionem dat praeteritorum peccatorum, sed spem etiam ingerit promissorum bonorum, mortisque dominicae, et resurrectionis efficit participes, et doni Spiritus sancti participationem largitur, et filios Dei reddit, et haeredes, et cohaeredes Christi: non enim, ut amentes Messaliani putant, novaculam tantum imitatur auferens peccata.

Respondent Haeretici, SS. Patres loqui de Sacramentorum efficientia per excitationem fidei. — Verum contra, primo plerique scribunt Evangelica Sacramenta e perfosso Christi latere fluxisse, Christumque baptizari voluisse, ut mundissimae carnis suae tactu mundandi vim aquis daret, ut Ambrosius, lib. 2. in Lucam: at si tantum excitando fidem, et non eliciendo gratiam influeret ut concio, seu tabella, repraesentando fidei mysteria, non recte dicerentur ex Christi latere fluxisse; ut nec concio, seu tabella dicitur inde fluxisse; nec Christus magis dicitur aquae vim ullam dedisse carnis suae tactu, quam sacris concionibus. Non haberent etiam Evangelica Sacramenta quid amplius, quam Mosayca in gratia conferenda: quia Mosaica fidem etiam excitabant: at Patres nostra Sacramenta distinguunt a veteribus, quod nostra producant gratiam, quam antiqua significabant tantum. Ratio est, quia fides, ex haereticis, est vere causa salutis et gratiae: sed ex Scriptura Sacramenta novae Legis eodem modo causa gratiae dicuntur, ac fides: nam dicitur de fide Lucae 7. Fides tua te salvam fecit. Ioan. 5. Qui credit ei qui me misit, habet vitam aeternam. Actor. 15. Fide purificans corda eorum. Rom. 4. Arbitramur hominem iustificari per fidem. Rom. 9. Iustificati ergo ex fide. De Sacramentis Baptismi, et Eucharistiae dicuntur eadem iisdem verbis 1. Petri 3. Vos salvos facit Baptisma. Ioan. Qui manducat meam carnem habet vitam aeternam. Tit. 3. Salvos nos facit per lavacrum regenerationis. Ioan. 3. Nisi quis renatus fuerit ex aqua, etc.

Obiiciunt Haeretici varios Scripturae textus, quibus evincere conantur hominem non iustificari per Sacramenta suscepta, sed per fidem, et devotionem suscipientis. Primo quidem, quia Habacuc 2, Rom. 1. et Hebr. 10. Iustus ex fide vivit: non vivit autem ex Sacramentis: ergo Sacramenta dici non possunt iustificare. — Distinguo maiorem: iustus ex fide vivit, idest, per fidem praestolatur et expectat vitam aeternam sibi a Deo promissam, nec tangitur, aut etsi eam retardari videat, ob fidem quam habet, concedo. Hinc Habacuc ait: Si moram feceris, expecta eum, quia veniens veniet, et non tardabit. Ecce qui incredulus est, non erit recta anima eius in semetipso: iustus autem ex fide sua vivet. Apostolus similiter ad Hebr. 10. ait: Patientia vobis necessaria est, ut voluntatem Dei facientes reportemus promissionem: adhuc enim modicum aliquantulum qui venturus est, veniet, et non tardabit: iustus autem meus ex fide vivit. Idest, sola fides confert ad iustitiam et vitam, nec ad eam per se quidquam conferunt Sacramenta. — Nego: falsum enim est, quod fides gratiam sanctificantem producat, et ad iustificationem per se solam conferat, ut diximus Disp. de Fide.

Obiiciunt 2. Id ad Ephes. 5. ubi Christus dicitur mundasse Ecclesiam lavacro aquae in verbo vitae: sed per verbum vitae nihil aliud intelligitur, quam verbum, quod fide conceptum vitam producit, dum videlicet homo apprehendit per fidem divinas promissiones sibi factas, easque animo constanti expectat: igitur, etc. — Nego minorem: nam, ut diximus Art. 1. per verbum vitae intelligitur verbum consecratorium, nempe invocatio divinae Trinitatis, cuius benedictione et virtute aqua concipit vim regenerandi; et ita verbum illud dicitur verbum vitae, quandoquidem Spiritu sancto replente fontem, aqua baptismalis vim recipit sanctificandi hominem, et cum perducendi ad vitam et salutem.

Obiiciunt 3. Illud 1. Petri, ubi dicuntur octo animae salvatae per aquam: Quod et vos, inquit, nunc similis formae salvos facit Baptisma, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio in Deum per resurrectionem Iesu Christi: sed haec interrogatio conscientiae nihil aliud est, quam exercitatio fidei Resurrectionis Christi, quae habet vim sanctificandi: ergo salus non tribuenda aquae Baptismatis, sed bonae conscientiae ac fidei virtuti. — Distinguo maiorem: salvos nos facit conscientia bona interrogatio, quatenus est dispositio et praeparatio ad tractum Baptismi utiliter percipiendum, concedo: tamquam causa sola productiva gratiae, et salutis, nego. Ad minorem dico ipsam interrogationem conscientiae nihil aliud esse, quam mentis interiorem emundationem, quae vocatur interrogatio conscientiae bona in Deum per Resurrectionem Iesu Christi, ratione videlicet sui effectus; haec enim interrogatio est effectus ablutionis animae, nam emundatio sordium animae facit ut conscientia nostra possit a Deo interrogari, et probari tamquam sincera et bona: neenon Deum rogare, eique respondere, propterea quod firmiter credat Resurrectionem Christi, ut in novitate vitae ambulemus: nam ut dicit Apostolus Rom. 4.¹ Christus resurrexit propter iustificationem nostram.

Obiiciunt 4. Id Luc. 5. Quis potest dimittere peccata, nisi solus Deus? Igitur homo per Sacramenta non potest quidquam conferre ad peccatorum remissionem. Confirmant ex S. Hieronymo in 4. cap. Isaiam, ubi ait: Homo praebet aquam, Deus autem Spiritum sanctum, quo sordes animo alluuntur, et peccata purgantur: ergo homo per Sacramentorum administrationem nullatenus confert ad gratiam largiendam. — Distinguo antecedens: solus Deus remittit peccata, ut causa princeps, concedo: ait enim Isaias 43. Ego sum ipse, qui deleo iniquitates: ut causa ministerialis, et instrumentalis, nego: sic enim v. g. Christus Dominus restituit caeco nato visum ut causa princeps: tamen aqua Siloe, qua ad Christi imperium usus est caecus, contulit ad eiusmodi visus restitutionem ut causa instrumentalis: unde S. Aug., lib. 3 Quaestionum in Leviticum, q. 81. Et Moyses, inquit, sanctificabat, et Dominus: sed Moyses visibilibus Sacramentis per mysterium suum, Dominus autem invisibili gratia per Spiritum sanctum.

Obiiciunt 1. Varias S. Augustini auctoritates, quibus significare videtur, non aliter homines conferre ad iustificationem per administrationem Sacramentorum, quam orando et deprecando. Sic maxime docet tract. 6. in Ioan. Vidit, inquit, Simon Magus per impositionem manuum dari spiritum sanctum, non quod ipsi dabant, sed quia ipsis orantibus datus est: idem docet lib. 15. De Trinitate, cap. 17. Quantus Deus, qui dat Deum: neque enim aliquis Discipulorum eius dedit spiritum sanctum: orabant quippe ut veniret in eos, quibus manus imponebant, non ipsi eum dabant: quem morem in suis praepositis etiam servat Ecclesia: at si Apostoli non conferebant Spiritum sanctum per manuum impositionem, neque etiam gratiam largiebantur; nam, inquit Apostolus, Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis. — Respondeo, S. Augustinum nihil aliud velle quam quod Apostoli non dabant Spiritum sanctum, ut est divina persona; nec etiam largiebantur gratiam per modum causae principalis, concedo: ut est donum Spiritus sanctus, nego. Et sic neganda est consequentia: non enim alia est mens S. Augustini: ibi enim probat Christum esse Deum, ex eo quod dederit Spiritum sanctum die Pentecostes; ait enim: quomodo Deus non est, qui dat Spiritum sanctum? imo quantus Deus, qui dat Deum? nec enim aliquis Discipulorum eius dedit Spiritum sanctum; quia nempe dari tantum ab eo proprie potest, a quo procedit: non procedit autem a Discipulis, ac subinde ab eis personaliter dari non poterat. Nihilominus ut Ministri Christi dabant ipsius Spiritus sancti donum; legimus enim Actor. 8. Quod per impositionem manuum dabatur Spiritus sanctus.

Obiiciunt 2. Alias eiusdem S. Doctoris auctoritates, quibus probare nituntur Sacramenta dumtaxat agere secundum fidem et dispositionem suscipientis. Sic Serm. 3. De Verbis Domini: Baptisma quod semel exhibitur per fidem mundat. Et lib. Question. veteris et novi Testamenti, q. 50. qua Baptismum putat carnali ratione consistere, hic non est spiritualis, nec donum caeleste poterit consequi; qui per se aquam, non per fidem immutari credit, aqua enim tangitur, sed qui mundatur Spiritu operante, ut fides in eo sit: atqui si homo per fidem, non per aquam immutatur, salus est tribuenda fidei, non Sacramento. — Respondeo ad primum: Baptisma mundat per fidem, ut dispositionem praeviam, concedo: ut mundationis causam efficientem, quam excitet Baptismus, et ex qua mundandi vim habeat, nego; nam S. Augustinus explicat illud Lucae 11. Nunc vos Pharisaei, quod de foris est calicis, et catini, mundatis. Quod autem intus est vestrum, plenum est rapina, et iniquitate. Unde Christus arguit Pharisaeos, qui quotidie ante prandium se lavabant aqua ac si ea lotio posset esse cordis mundatio, eosque Discipulos monet, ne iustitiam esse putent in mundatione corporis; quia Baptismus mundat adultos per fidem, ut per dispositionem successariam: fides autem intus est, non foris, iuxta illud Act. 15. Fide mundans corda eorum: Pharisaei autem quod errat foris lavabant; intus vero plurimis vitiis erant inquinati. Ad secundum responde primo, hoc opus nullatenus esse S. Augustini, sicut pluribus argumentis probatur ab Erasmo in censura huius libri, neque huiusce tractatus fit mentio, sive in libris Retractationum S. Aug., sive in indice Possidii. Inter caetera hic auctor cum doctrina S. Augustini pugnat: docet enim quod per Spiritum Domini, qui ferebatur super aquas in origine mundi, non intelligatur Spiritus sanctus, sed spiritus materiae omnibus substantiis praepositus. Item quod Melchisedech non fuerit homo, sed Spiritus sanctus sit. Et in quaest. 69. quae nobis opponitur, haec verba dominica, Ioan. 3. Spiritus ubi vult spirat, etc. de vento, non de Spiritu sancto exponit. Quae omnia S. Augustino, et veritati prorsus opposita sunt.

Respondeo secundo, hominem dici posse non per aquam, sed per fidem immutari: primo, quod non immutatur per aquam mundam, sed per aquam, ad quam accedit invocatio Trinitatis; quia Trinitas est obiectum fidei; et ita non per aquam, sed per fidem immutatur, sicut ex alibi dictis verbum mundat, non quia dicitur, sed quia creditur: secundo, quia causa formalis immutationis non est aqua, sed fides formata; unde, sicut ante diximus, iustus ex fide vivit, quia per fidem formatam constituitur iustus.

Obiiciunt 6. Si Sacramenta novae Legis revera concurrerent ad productionem gratiae, essent diversae efficacitatis et virtutis a Sacramentis veteris Legis: at contrarium docet S. Augustinus: igitur, etc. Maior patet ex dictis. Minor probat Calvinus lib. 1. Institutionum, cap. 11. num. 26. ex S. Augustino, Homil. 26. in Ioan. ubi S. Doctor ait:

Sacramenta Iudaeorum in signis fuisse diversa, in re quae significatur paria: diversa specie visibili, paria virtute spirituali. Et Homil. 45.: In signis diversis eadem fides: sic in signis diversis, ut in verbis diversis: quia verba sonos mutant per tempora, et utique nihil aliud sunt verba, quam signa. Bibebant Patres eundem spiritualem potum, non corporalem non eundem. Videte ergo, fide manente, signa mutata. Ibi petra Christus, nobis Christus quod in altari ponitur. Et illi pro magno Sacramento biberunt aquam profluentem e petra: nos quid bibamus, novêrunt fideles. Si visibilem speciem intendas, aliud est; si intelligibilem significationem, eundem potum spiritualem biberunt. In Psal. 78. lib. 19. Contra Faustum, cap. 13.: Idem in mysterio cibus, et potus illorum qui noster: sed significatione idem, non specie: quia idem ipse Christus illis in petra figuratus, nobis in carne manifestatus. Quamquam haec quoque in parte aliquid differentiae esse concedimus. Utraque enim in paternam Dei in Christo benevolentiam ac Spiritus sancti gratias nobis offerri testantur; sed nostra illustrius ac luculentius. In utrisque Christi exhibitio: sed in his uberior ac plenior, nempe prout tetigit illud, de quo supra disseruimus veteris et novi Testamenti discrimen: atque id est quod voluit idem Augustinus (quem ut optimum ex tota antiquitate, et fidelissimum testem saepius citamus) cum tradit, Christo revelato, Sacramenta fuisse instituta numero pauciora, significatione augustiora, virtute praestantiora. Ita Calvinus.

Respondeo primo, primam auctoritatem mendaciter et corruptè a Calvino productam; nusquam enim S. Augustinus dixit, Sacramenta veteris et novae Legis esse paria virtute spirituali, sed virtute spirituali idem significare; ait enim: Sacramenta illa in signis diversa sunt, sed in re, quae significatur, paria. Apostolum audi: Volo enim vos ignorare, fratres, quia Patres nostri omnes sub nube fuerunt.... et omnes eandem escam spiritualem manducaverunt: spiritualem utique eandem; nam corporalem alteram, quia illi unum, nos aliud: spiritualem vero eandem quam nos. Et subdit: Omnes eundem potum spiritualem biberunt, aliud illi, aliud nos, sed specie visibili quidem, tamen hoc idem significante virtute spirituali. Quibus patet S. Augustinum non aliud significare, quam quod Sacramenta veteris et novae Legis conveniant in virtute; non quidem efficiendi gratiam, sed eam significandi: cum hoc tamen discrimine, quod illa futuram solum speculative, haec praesentem et practice significant.

Respondeo secundo, Sacramentorum novae Legis duo esse officia: unum quidem instruire, alterum mederi. Instruunt, cum gratiam significant: medentur cum eam conferunt. Per primum sunt signa protestativa fidei, per secundum sunt signa operativa salutis, ut observat S. Chrysostomus, Homil. 82. in Matth.: Per sacratissimam istam mensam, inquit, et salvat et allicit. In priori officio conveniunt cum Sacramentis veteris Legis, quae eandem fidem commendabant et docebant, solumque discrepant in eo quod Sacramenta veteris Legis obiectum fidei futurum respiciebant ac significabant: Sacramenta autem novae Legis praeteritum repraesentant, nempe Christi Incarnationem, vitam, mortem, et alia eius mysteria. In posteriori autem officio Sacramenta novae Legis omnino discrepant a Sacramentis veteris Legis: quamvis enim haec eandem gratiam significarent, illam tamen nec continebant, nec conferebant, erant enim egena et vacua, inquit S. Paulus, et si quid haberent plenitudinis, nonnisi umbris et figuris implebantur; omnia enim in figura contingebant illis: Porro hoc discrimen ideirco distinctè non annotavit praetaxatis in locis S. Augustinus: tum quia versabatur in Africa, ubi grassabatur haeresis Manichaeorum, qui Legem veterem damnabant: unde convenientius erat exprimere concordiam Sacramentorum veteris et novae Legis, quam eorum discrepantiam praedicare: tum quia Tractatus in Ioann. et narrationes in Psalmos, homiliae sunt, et narrationes ad populum, quibus aderant Catechumeni, et plerique infideles, quibus licitum non erat Ecclesiae mysteria revelare. Unde etiam frequenter in eis sermonibus S. Augustinus ait: uti norunt fideles.

Obiiciunt 7. Qui docent Sacramenta producere gratiam, non solum homines distrahunt a Christi meritis, sed divinam potentiam veluti Sacramentis alligant; efficiunt enim ut homines recurrant ad rem corpoream, tamquam ad causam et originem suae iustificationis, quasi Deus non posset eos iustificare, nisi dependenter ab ipsis exterioribus signis: sed consequens est absurdum: igitur, et antecedens. — Nego maiorem: potius enim per haec subsidia homines ad Deum et Christum promovent; quippe cum fateantur Sacramenta habere vim dumtaxat a Christi meritis, et significatum per ea effectum efficienter a solo Deo produci, moraliter vero ab eiusmodi Sacramentis. Unde quemadmodum qui curabantur a Christo per contactum eius vestimenti, sicut mulier sanguine fluens, aut per lutum divinis eius manibus impositum, ut caecus natus, non collocabant spem suam in eiusmodi rebus materialibus, sed potius in ipso Christo Domino, a quo velut a fonte haec sanativa virtus exundabat, sic nos spem nostram non reponimus in ipsis Sacramentis, sed eam collocamus in Dei efficientia, et Christi meritis, quod utique nullam absurditatem praeteret; alioqui non debuisset Deus Israelitas a morsu serpentium sanare per aspectum aenei serpentis, aut mundare Naaman Syrum per aquas Iordanis; nec debuisset etiam Dei Filius carnem assumere, ne magis homines adhererent rei corporeae, quam Deo. Neque Deus per Sacramenta iustificans alligatur ipsis Sacramentis, sed Sacramenta Deo, quia Deus absque Sacramentis iustificare potest: Sacramenta sine Deo non possunt. Adde quod ipsi haeretici velint adultum, cui Christi sanguis applicatur, non iustificari nisi per fidem, nec tamen volunt Deum alligari fidei, vel sanguini Christi: igitur idem dicendum de Sacramentis.

Obiiciunt ultimo: Non potest creatura corporea producere rem spiritualem et supernaturalem: atqui Sacramentum est creatura corporea; gratia vero est res supernaturalis: ergo, etc. — Respondeo, distinguendo maiorem: non potest producere, ut causa principalis, concedo: ut instrumentalis, subdistinguo: physice, concedo: moraliter, nego. Deinde concessa minore, similiter distinguo consequens. Sive autem physice, sive moraliter producant gratiam, id sufficit ut obstruatur os adversariorum loquentium iniqua.

Conclusio secunda. — SACRAMENTA NOVAE-LEGIS NON PRODUCUNT GRATIAM PHYSICE, SED DUMTAXAT MORALITER. Ita Subtilis Doctor in 4. dist. 1. qu. 4. et 5. num. 12. ubi ait:

Ad primam ergo quaestionem dico, quod cum necessitas eorum, quae sunt ad finem, sumatur a fine; et secundum omnes loquentes de Sacramentis, finis Sacramenti est gratia, vel aliquis effectus Dei invisibilis disponens hominem ad salutem; et iste finis possit sufficienter haberi, eo modo quo habetur per Sacramentum, absque hoc quod dicatur Sacramentum habere aliquam actionem proprie dictam, sive respectu gratiae, quam non potest attingere, cum illa creetur; sive respectu dispositionis supernaturalis praeviae, quia illa etiam crearetur: sequitur quod non sit ponenda talis actio, cum nec ista plura sint necessaria, nec manifestè ponibilia.

In eamdem sententiam propendent Sanct. Bonaventura ibidem art. 1. qu. 1. Alensis part. 3. q. 5. memb. 3. art. 5., Aureolus qu. 1. art. 4. Durandus qu. 1. Vazquez dist. 132. cap. 5. Et illam probat Doctor; quia necessitas alicuius colligitur ex fine: finis autem institutionis Sacramentorum est gratia sanctificans, aut effectus aliquis invisibilis supernaturalis: at effectus iste per Sacramentum obtineri potest absque illo influxu physico: igitur, etc. Quod utique Doctoris ratio efficacissima est, ex praesupposita impugnatione sententiae affirmativae, quam infra subiiciemus.

Probatur itaque Conclusio: Primo quidem, auctoritate SS. Patrum, qui denegant veram efficientiam physicam Sacramentis novae Legis. Sic S. Cyprianus, Serm. de Baptismo Christi: Remissio, inquit, peccatorum sive per baptismum sive per alia Sacramenta donetur, propria Spiritus sancti est, et ipsi soli huius efficientiae privilegium manet: verborum solemnitas, et sacri invocationis nominis, et signa institutionis Apostolicis sacerdotum ministeriis attributa, visibile celebrant Sacramentum: rem vero Sacramenti Spiritus sanctus format et efficit. — Concordat Basilius, lib. De Spiritu Sancto, cap. 15. ubi sic ait: Qui nobis ritum dispensat Dominus, baptismatis pactum nobis statuit: mortis quidem imaginem implente aqua: Spiritu vero vitae arrha praeeunte. Ergo existimat Baptismum esse pactum vel signum pacti, quo posito statuit Deus per se immediate gratiam infundere. — Accedat Ambrosius, lib. 7. De Sacramentis, cap. 5.: Aliud est elementum, aliud consecratio: aliud opus, illud operatio: aqua opus est, operatio Spiritus sancti est. — Denique S. Aug., Epist. 23.: Quae, inquit, exhibens forinsecus sacramentum gratiae, et Spiritus operans intrinsecus beneficium gratiae: solvens vinculum culpae, reconcilians bonum naturae, regenerans hominem in uno Christo. Ex quibus apparet qualiter SS. Patres denegent efficaciam physicam Sacramentis, non autem moralem; nam alibi affirmant Sacramenta producere gratiam. Ut ergo inter se concilientur, debet statui causalitas moralis, et negari physica. Sic in communi modo loquendi uni, et eidem causae attribuimus, et negamus effectum; v. g. si laudetur artificium alicuius Palatii, dicitur princeps non extruxisse, sed artifex; si vero sumptuositas princeps, non artifex. Similiter Patres, quando in Sacramentis explicant, quae sit vis physice producens gratiam, eam attribuunt soli Deo: quando vero explicant quid possint Sacramenta ratione suae institutionis, et meritorum Christi, docent ea causare gratiam.

Probatur secundo ratione: Eadem est causalitas aliorum Sacramentorum quae Baptismi: si Baptismus non habet veram causalitatem et efficaciam physicam respectu gratiae producendae: igitur nec alia Sacramenta. Minor constat: perfectior virtus causandi gratiam et iustificationem non convenit Baptismo, quam Christi Domini humanitati: sed Christi Domini humanitas solam habuit efficaciam moralem et meritoriam respectu gratiae producendae: igitur causalitas physica, quae perfectior est, non convenit Baptismo. Maior patet; Baptismus enim et caetera Sacramenta omnem suam efficaciam mutuantur ab operibus meritoriis Christi, quae ipsis insunt et applicantur, ut docet S. Aug. in Enchiridion, cap. 52. et Origenes, et Anselmus ex illo S. Pauli ad Rom. 6.: Quicumque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus. Probatur minor ex Concilio Tridentino, Sess. 6. cap. 7. ubi loquens de causis iustificationis, ait:

Huius causae iustificationis sunt, finalis quidem gloria Dei et Christi, et vita aeterna; efficiens vero, misericors Deus, qui gratuito abluit et sanctificat, signans et ungens Spiritu sancto promissionis: meritoria autem dilectissimus Unigenitus suus Dominus Noster Iesus Christus, qui cum essemus inimici, sua sanctissima Passione in ligno crucis nobis iustificationem meruit, et pro nobis Patri satisfecit; instrumentalis autem Sacramentum Baptismi, quod est Sacramentum fidei, etc.

Quibus verbis Concilium duplex genus causalitatis attribuit Christo, nempe finalis, et meritoriae; causalitatem autem causa efficientis, quatenus ab instrumentali et meritoria distinguitur, soli Deo tribuit, idque sine ulla limitatione; qua loquendi formula denotat efficientiam physicam, quae est efficientia simpliciter: igitur mens Concilii est, illam efficientiam neque Sacramento, neque Christo competere. Probatur consequentia: quia Concilium declarat Christi meritum maxime repetendum esse ex eius passione, per quam debitam satisfactionem pro nobis Deo Patri exsolvit: sed meritum istud non potest habere veram efficientiam physicam, siquidem operari sequitur esse, ac subinde quod non existit realiter et physice, non potest etiam physice et realiter influere in alicuius rei productionem: sed Christi Domini Passio, eiusque merita, neque in se, neque in aliquo suo effectu realiter existunt, sed tantum in acceptatione divina: igitur non possunt habere efficientiam physicam. Adde quod Concilium tribuit dumtaxat causalitatem Passioni Christi, quatenus habuit rationem satisfactionis et meriti: sic autem non habuit aliud genus causalitatis, quam morale. Probatur, quia passio Christi non aliter influit in iustificatos ut exhibita, quam ut exhibenda; Christus enim fuit universorum Redemptor et caput omnium, qui praecesserunt, et subsequuti sunt, iuxta illud Pauli: Bibebant omnes de spiritali consequente eos petra, petra autem erat Christus: sed Christi Passio non habuit rationem causae influe(n)tis physice respectu eorum, qui eius Incarnationem praecesserunt, quippe nondum extabat: igitur neque etiam nunc agit physice.

Probatur tertio, et praecedens ratio confirmatur: quod physice concurrit ad alicuius productionem, debet realiter existere dum res fit, et habere aliquam activitatem, qua physice possit agere et producere: sed Sacramenta nec sunt realiter dum producitur gratia, nec aliquam habent activitatem physicam, qua possint concurrere ad illius productionem: igitur, etc. Maior constat quoad primum membrum; quod enim non existit realiter, nequit aliquid magis realiter producere, quam homo possibilis, aut mortuus possit de facto et actu loqui aut ambulare: operari namque sequitur esse, ac proinde quod non est actu et realiter, nequit actu et realiter operari. Constat pariter quoad secundum membrum; si enim ullam activitatem habeat in actu primo circa aliquid, numquam illud magis poterit edere, quam nigredo albificare, etc. Probatur itaque minor quoad primam partem: Sacramentum, puta Baptismus, non existit realiter, nec secundum se totum, nec secundum aliquam sui partem, nec secundum aliquid a se productum dum gratia producitur. Probo: Sacramentum non operatur, nec gratiam producere potest, nisi sit perfectum et completum, tam secundum materiam, quam secundum formam: si enim v. g. quis baptizando tantum proferret vel per malitiam, vel per ignorantiam, vel per decessum baptizati: Ego te baptizo in nomine Patris, et Filii, et Spiritus, non autem adderet illam ultimam particulam, sancti, Baptismus nullus foret, ac proinde nullam gratiam ederet, quia Sacramentum esset imperfectum, ut omnes fatentur: et si quis negaret, convinci posset ex eo quod si deficiens unum verbum formae non irritum faciat Sacramentum, nec duo irritum facient, nec tria, et sic de caeteris; quia penultimum non magis est de essentia et integritate, quam sit ultimum, sicque omittendo vocabula Spiritus sancti, validum nihilominus foret Baptismus, quod tanquam haereticum a Conciliis proscritbitur. Itaque Baptismus gratiam non producit, nisi dum perficitur per ultimae syllabae formae prolationem. Sed nec ultima syllaba illius formae est Sacramentum: tum quia alioquin sola ad gratiam producendam sufficeret: tum quia gratia non producitur nisi eo instanti, quo formaliter completur integra verborum necessariorum prolatio, et in quo verum est dicere: iam non est integra illa forma, sed immediate ante fuit. Ergo eo instanti quo producitur gratia, Sacramentum non est realiter neque secundum se totum, neque secundum aliquam sui partem. Nec etiam remanet secundum aliquid a se productum, quo mediante gratiam produceret, quia eadem, quae de gratia producenda, recurreret difficultas; insuper nullus alius assignatur (a Sacramentis characterem non imprimentibus) effectus producendus, praeter gratiam sanctificantem, et quaedam gratiae auxilia.

Nec valet dicere cum quibusdam Sacramentum gratiam producere pro indeterminato tempore, vel determinato antequam perficiatur Sacramentum: vel cum aliis, quod gratia producatur eodem instanti, quum perficitur Sacramentum: tum quia omnis causa realis, et physica saltem prioritate naturae supponitur ad effectum: ergo non potest producere antequam sit: tum quia dum forma perficitur et absolvitur, remanet tantum in esse ultima syllaba, quae non est Sacramentum.

Nec valet pariter respondere, per potentiam obedientialem Deum elevare illam postremam Sacramenti partem; idque, sive per aliquam qualitatem supernaturalem, sicut elevatur intellectus per lumen gloriae ad videndum Deum, et voluntas per charitatem ad amandum: sive per extraordinarium concursum, quo creatura ratione potentiae obedientialis ad effectum praestandum activitatem elevatur. Non, inquam, valet replica: tum quia illa pars sic elevata, et physice causans, non est Sacramentum Baptismi; eo quod ad producendam gratiam per Sacramentum Baptismi requiratur prolatio aliorum verborum, et exterior ablutio, quae actu non existunt: tum quia si existant, id solum moraliter: ergo si possint priora verba moraliter Deum movere ad elevandam illam particulam, ut physice producatur gratia: quidni integra verba sufficienter Deum movebunt ad gratiam producendam?

Repones, non requiri existentiam realem totius causae, ut agat physice, sed sufficere, ut praeteritis aliis partibus una remaneat quae vice totius effectum edat: v. gr. alteratio, licet successiva, concurrit secundum se totam ad productionem caloris, licet una pars tantum illius existat dum calor producitur. — Contra, implicat ut aliquid dicatur quidquam producere physice secundum partem non existentem, nisi illa pars dum existeret produxisset aliquid conducens ad productionem effectus, alias esset causa, et non causa. Nec una pars producere potest virtute aliarum partium, nisi priores partes aliquid edidissent, quod mediante ultima exsequi posset, quod illa se sola non exsequeretur. — Neque urget exemplum de alteratione: quia vel calor producitur in instanti post motum, et sic non dicitur produci ab alteratione, nisi quatenus removet obstacula, et praeparat subiectum: vel producitur per alterationem successivam, et sic qualibet pars motus quamlibet partem caloris producit. Unde illud ad rem non proficit.

Nam priora verba nec producunt partem gratiae, tum quia non habent rationem Sacramenti: tum quia si aliae non proferrentur, homo non minus diceretur iustificari, quod implicat, et omnes negant: neque tollunt impedimentum, nec animam praeparant, quia anima de se sufficienter est disposita ad gratiam recipiendam, et nullum esse potest aliud impedimentum, quam pertinax voluntas hominis in peccato, quae non per priora formae verba, sed per gratiam excitantem et cooperantem potest mutari: ergo, etc.

Obiiciunt 1. Omnes Conciliorum, et SS. Patrum auctoritates in prima Concl. laudatae, quibus tribuitur Sacramentis novae Legis vera causalitas respectu gratiae. — Respondet Vasquez, illam causalitatem optime et melius salvari per causalitatem moralem, quam per physicam: tum quia illa est facilior intellectu, et minores involvit solvendas difficultates: tum quia eo modo Patres, Concilia, et Scriptura testantur Christi mortem, sanguinem, et passionem nos mundare, sanctificare, etc. quo modo id asserunt de Sacramentis; attamen certum est Christi mortem non sanctificare nos physice, sed tantum moraliter et meritorie: tum denique quia Patres eodem modo loquuntur de efficacia Sacramenti, dum diu peractum est, ac dum actu ministratur, ut in casu obiecto positi gratiae baptismali; nam S. Aug., lib. 3. De Baptismo, cap. 3.: Tunc, inquit, incipit valere idem Baptismus ad dimittenda peccata, cum ad Ecclesiae pacem venerint, non ut iam remissa non retineantur, neque ut ille baptismus quasi alienus aut alius improbetur, aut alter tradatur, sed ut idem ipse, etc.

Obiiciunt 1. 1. Preces Ecclesiae in benedictione aquae baptismalis, in quibus inter alia similia haec habentur: Tu has simplices aquas tuo ore benedicito, ut praeter naturalem emundationem, quam curandis possunt adhiberi corporibus, sint etiam purificandis mentibus efficaces. Et ubi immergitur cereus haec dicuntur: Descendat in hanc plenitudinem fontis virtus Spiritus sancti. Et insufflando in aquam: Totamque huius aquae substantiam regenerandi foecundet effectu. — 2. Preces quibus Episcopus, Feria 5. in Coena Domini utitur in consecrando oleo: Clementiam tuam suppliciter deposcimus, ut huic unguento spiritualem gratiam largiendo plenitudinem sanctificationis infundas. — 3. Verba Catechismi Concilii Tridentini, parte 2. cap. 1. num. 27. ubi aperiens modum quo gratia producitur, haec habet:

Quo autem pacto tanta res et tam admirabilis per Sacramentum efficiatur, ut quemadmodum sancti Augustini sententia celebratum est, aqua corpus tangat, et cor abluat: id quidem humana ratione neque intelligentia comprehendi potest: constitutum enim esse debet nullam rem sensibilem suapte natura ea vi praeditam esse, ut penetrare possit in animam: sed fidei lumine cognoscimus omnipotentis Dei virtutem Sacramentis inesse, qua id efficiant, quod sua ei res naturales praestare non possunt.

Respondeo haec nihil urgere: tum quia certum est per has preces aquam non accipere virtutem sanctificandi, quia quaelibet alia aqua non benedicta sufficeret ad baptismum; insuper non soli aquae, sed etiam verbis illa vis inesse deberet, cum ex materia et forma constituitur Sacramentum: tum quia per ea verba solum intelligi potest sola moralis efficacitas, quam non habet quidem ex natura sua aqua, vel oleum, sed ex ordinatione divina; et sicut Rex plura potest operari per auctoritatem regiam, quae secundum vires naturales et physicas non posset exequi, ipsa tamen regia auctoritas nihil physicum in eo constituit; ita Sacramenta plura possunt ex ordinatione divina, et per moralem efficaciam, quae secundum virtutem naturalem praestare non possent, ut loquitur Catechismus.

Instabis: Catechismus dicit illum operandi modum esse admirabilem et ineffabilem. Et S. Cyrillus, lib. 1. in S. Ioan., cap. 11. loquens de Carne Christi, ubi eum dixisset: Non solummodo signis atque prodigiis ut Deus utebatur, sed etiam carnem suam quasi cooperatricem omnium adhibebat, ut re ipsa ostenderet carnem quoque suam, quia sibi coniuncta est, vivificam esse. Cap. 21. agens de efficacitate eiusdem carnis in Eucharistia, subdit: Quomodo autem fiat, nec mente intelligere, nec lingua dicere possumus: sed silentio atque firma fide suscipimus. At si arbitratus fuisset id fieri per moralem efficaciam, id non diceret esse ineffabile: quid enim ea morali efficacia conceptu facilius? — Respondeo, eam quidem moralem efficaciam physica longe esse conceptu faciliorem: nihilominus valde mirabilem in eo quod, ad talium signorum etiam ab indignissimo homine applicationem, infallibiliter Deus gratiam producat.

Dices 1: S. Ambrosius lib. 4. De Sacramentis, cap. 1. comparat verba consecrationis et transubstantiationis cum verbis creationis: sed haec habuerunt efficaciam physicam: ergo et illa. — Distinguo antecedens: comparat ea quantum ad veritatem effectus ex parte loquentis, concedo: quantum ad efficacitatem locutionis et verborum, nego. Intendit enim solum ibi S. Ambrosius, quod sicut Deus ex nihilo potuerit verbo omnia creare, multo magis creata potuerit verbo transmutare: sive interim verba illa physicam efficacitatem habeant, sive moralem, perinde est, modo effectus sequatur.

Dices 2: Ex hoc sequeretur Sacramenta non habere maiorem efficaciam, quam verba maleficorum ad operanda praestigia ope daemonum. — Nego: quia Sacramenta habent efficaciam infallibilem, et a nulla causa impedibilem respectu gratiae producendae in subiecto disposito. Secus de maleficiis, etc.

Conclusio tertia. — SACRAMENTA CONFERUNT AQUALEM GRATIAM SUBIECTIS EQUALITER DISPOSITIS, ET INAQUALEM INAEQUALITER PRAEPARATIS. Ita expresse Tridentinum, Sess. 6. cap. 7. ubi inaequalitatem gratiae, non solum in Dei voluntatem, sed et in diversam suscipientium dispositionem refundit his verbis: Vere justi nominamur et sumus, iustitiam in nobis recipiendo, unusquisque suam, secundum mensuram, quam Spiritus sanctus partitur singulis prout vult, et secundum propriam cuiusque dispositionem et cooperationem. Notandum autem per has particulas, prout vult, non intendere Concilium quod Spiritus sanctus duobus eodem modo dispositis inaequalem interdum gratiam conferat: alias frustra adderetur, et secundum propriam cuiusque dispositionem: sed intelligit mensuram ex parte Dei esse illius voluntatem, qua in universum dona singulis partitur prout vult, sive in Sacramentis, sive extra Sacramenta.

Eamdem doctrinam passim habent SS. Patres. Damascenus, lib. 4. De Fide, cap. 10.: Quamvis, inquit, peccatorum remissio omnibus neque per baptismum detur: Spiritus tamen gratiae pro fidei, ac procedentis purgationis modulo, ac ratione comparatur. S. Cyprianus, Epistola 69. quae nunc est 76. docet pluribus exemplis Scripturae sacrae, effectum Baptismi, ut Baptismus est, sive per lotionem, sive per infusionem, aut aspersionem morientibus detur, aqualem in omnibus gratiam operari; qui, inquam, probat exemplo Solis, qui super omnes pari et aequali luce diffunditur.

Manna quod Exodi 16. sine discrimine sexus aut aetatis ad mensuram gomor a singulis colligebatur: Seminis quod in Evangelio aequaliter seminatur: Denarii quod Matth. 20. a Patrefamilias per procuratorem aequaliter distribuitur: quibus addit: spiritus sanctus non de mensura datur, sed super credentes totus infunditur. Nam si dies aequalis omnibus nascitur, et si Sol super omnes pari et aequali luce diffunditur, quanto magis Christus sol et dies verus in Ecclesia sua lumen aeternae vitae pari aequalitate largitur?

Nec dicas ex hoc inferri S. Cyprianum velle aqualem semper gratiam per Sacramenta communicari, non obstante diversa suscipientium dispositione. Respondeo enim eum ibi tantum agere de Sacramento Baptismi secundum se considerato, sive per lotionem, sive per aspersionem conferatur, contenditque utrumque valere, et parem conferre gratiam, quatenus Sacramentum est secundum suam efficacitatem; non vero per respectum ad subiectum. Sacramentum enim considerari potest tribus modis: primo, per comparationem ad aliud specie diversum: v. g. comparando Baptismum cum Eucharistia, etc. et sic cum unum sit alio praestantius, ut decernit Concil. Trident., Sess. 7. Can. 3.: Si quis dixerit haec septem Sacramenta esse ita virtute paria, ut nulla ratione aliud sit altero dignius, anathema sit; certum est pariter praestantiorem gratiam edere. Secundo, considerari potest in seipso solum, et penes proprium illum effectum ad quem determinate a Christo fuit institutum. Tertio, per habitudinem ad subiectum cui applicatur. — Primo modo, unum Sacramentum praestantiorem gratiam producit, quam aliud, non obstante aequali dispositione. Secundo modo, habet ut conferat gratiam sibi propriam in hoc et isto determinato gradu, et non in ampliori vel minori: v. g. dum parvulis confertur Baptismus, cum nullam in eis positivam dispositionem reperiens, sed solum meram non repugnantiam, quae in omnibus est aequalis, habet etiam in illis omnibus aequalem gradum, quia nihil aliud habet, quam quod voluit Christus correspondere operi operato Sacramenti, sine habitudine ad dispositionem subiecti. Tertio modo, gratiam producit aequalem vel inaequalem, pro diversa suscipientium dispositione, idque ex opere operato, tum iuxta Christi ordinationem, quae nobis innotescit per Concil. Trident. supra laudatum: tum ex analogia quam Sacramenta habent cum causis naturalibus, quae aequalem vel inaequalem effectum pro varia subiecti dispositione producunt: tum denique ex congrua et suavi providentia et ordinatione, qua maior gratia melius disposito conferri debet, ut spe maioris illius fructus excitemur ad suscipienda Sacramenta cum maiori dispositione et reverentia. Ita solvendae sunt omnes obiiciendae Patrum auctoritates, — Id autem voluisse S. Cyprianum, constat ex assumptis ab eo exemplis: lux siquidem Solis licet sit eadem, nihilominus maior vel minor fit ratione maioris vel minoris perspicuitatis subiecti. Manna licet idem, attamen diversas habebat suavitates pro diversa dispositione et desiderio manducantium. Immo et ipsemet expresse urgendo exemplum seminis, haec habet:

In Evangelio dominicum semen aequaliter seminatur: sed pro cavitate terrae aliud absorbetur, aliud in multiformem copiam et trigesimi, vel sexagesimi numeri fructu exuberante numeratur.

Neque tamen assertioni contradicit Subtilis Doctor, ut nonnulli ipsi falso imponunt, asserentes ipsum docere, quod de facto maior datur gratia virtute Sacramenti Praedestinatis, quam reprobis, imo etiam inter praedestinatos amplior gratia per baptismum conferatur ei, qui ad maiorem gloriam est praedestinatus; immo contrarium aperte docet; quamquam id sentiat esse possibile, quod ut aperte constet, placet illius verba describere, ex lib. 1. dist. 4. quaest. 1. n. 3. ubi ait:

Respondeo, quod cum ad effectum Baptismi, scilicet gratiam, concurrat causa principalis, scilicet Deus, et causa meritoria, ut Passio Christi, et ipse suscipiens Baptismum: ex parte cuiuslibet istorum posset attendi aequalitas, vel inaequalitas. Quantum ad Deum determinantem se cooperari isti signo per effectum significatum, et in hoc instituentem istud signum in ratione signi certi, aliquo modo potest esse differentia, aliquo modo non. Aliquam enim gratiam disposuit regulariter conferre cum isto signo; ita quod nulli minorem: et ita dici potest conferri virtute Baptismi, quia virtute veritatis huius signi, et sicut determinatio illa universalis, quantum ad istum gradum est uniformis, ita effectus aequalis.

Ecce in terminis nostra conclusio. — Item: Verumtamen quia Deus praedestinavit diversos Electos ad diversos gradus gloriae, et hoc ante determinationem huius signi: ad tantam vel tantam gloriam conferendam, et ordinationi ad maiorem gloriam rationabiliter potest conferri maior gratia, potest Deus in determinando veritatem seu certitudinem huius signi disponere conferri alicui suscipienti praecise illam gratiam, quae requiritur ad certitudinem signi, et alicui maiorem, quem praedestinavit ad maiorem gloriam: sed ille ulterior gradus non conferretur virtute Baptismi, sed de speciali benevolentia divina. Propter hoc dici potest, quod ex parte causae principalis, effectus est regulariter aequalis simpliciter, qui datur virtute Baptismi: quia supponitur quod de lege communi prima gratia non datur maior absque omni differentia extra causam principalem.

Quid clarius? Adstruit possibilitatem inaequitatis ex parte causae principalis, sed negat effectum de lege communi. — Eodem modo loquitur n. 1. de inaequalitate ex parte causae meritoriae, inquiens:

De secundo potest dici, quod illa causa meritoria potest efficacius operari ad gratiam in uno, quam in alio: vel quia specialius pro uno, quantum ad intentionem offerentis, quam pro alio: vel quantum ad executionem pro uno oblata in effectu, pro alio non, nisi in praevisione divina. Primo modo Christus ponitur communiter nosse omnia, quia Deus novit scientia visionis, et per consequens novit omnes Electos, et ad quem gradum gloria fuerunt electi. Potuit ergo pro Praedestinato ad maiorem gloriam plenius offerre passionem suam, et praecipue dum se offerret pro genere humano, ad hoc ut de eis impleretur divina praedestinatio. Secundo modo passio Christi efficacius cooperatur pro nobis, qui sumus in lege Evangelica, quam pro Patribus in lege Moysi; quia obsequium praestitum ad maius bonum retribuendum magis acceptatur quam beneficium praevistum. Et illo secundo modo est inaequalitas in suscipientibus gratiam, per Circumcisionem, et Baptismum, propter inaequalem applicationem causae meritoriae ad istos, et forte etiam in baptizatis ante passionem, et post passionem. Si > autem primo modo, scilicet propter specialem obligationem in voluntate Christi, sit inaequalitas gratiae in aliquibus nunc baptizatis, dubium est de facto: sed possibilitas est ostensa». Hucusque Doctor: igitur non facile quisquam credat Auctoribus citantibus Doctorem pro aliqua sententia, nisi verba textus legerit, et expenderit, ne in ipso obtineat, quod dicitur Eccl. 19. v. 1. Qui credit cito, levis corde est, et minorabitur.

Quaeres 1. Utrum Sacramenta praeter gratiam sanctificantem, aut illius augmentum, conferant aliqua auxilia a virtutibus infusis, et donis Spiritus sancti distincta?

Respondeo id videri probabilius, ut communiter docent Theologi: tum quia alioqui frustra plura et distincta Sacramenta essent instituta: quippe cum augmentum gratiae haberi posset per frequentem eiusdem Sacramenti repetitionem, puta per sacram Communionem; verisimile enim est, quod plus gratiae habitualis conferatur per frequentationem Eucharistiae, quam per receptionem aliorum Sacramentorum. Tum quia SS. Patres docent Sacramenta Matrimonii, et Ordinis esse instituta, ut per gratiam eiusmodi Sacramentorum Ecclesiastica munia rite possent perfici, et coniugii onera aequo animo sustineri, necnon et mutuus amor inter coniuges rependi, mutuaque servari fides, et proles pie educari. Docent pariter Confirmationem esse institutam ad conferendam gratiam, qua constanter, ubi necesse fuerit, fidem profiteamur adversus quoslibet illam impugnantes, etiam cum bonorum iactura et vitae dispendio. Idem dicendum de caeteris Sacramentis: cum enim Baptismus sit per se institutus ad spiritualem generationem hominis, et ad vitam gratiae instaurandam, verisimile est quod per ipsum conferantur auxilia quaedam specialia, quibus illa vitae novitas perficiatur et servetur. Similiter Sacramentum Poenitentiae confert aliquod auxilium speciale ad efficacius detestanda peccata, et satisfaciendum pro commissis. Pariter Eucharistia, cum sit instituta per modum alimenti spiritualis, confert auxilia, per quae praeservamur a morte spirituali, nempe mortali peccato. Idem constat de Extrema-Unctione, quae cum ordinata sit ad abstergendas peccatorum reliquias, et conferendum robur in illo vitae discrimine, merito credi potest, quod specialia conferat quaedam auxilia ad eiusmodi effectus. — Denique, ea distinguuntur, quorum effectus sunt diversi: atqui diversi sunt effectus gratiae gratum facientis, et gratiae sacramentalis: effectus enim gratiae gratum facientis est tribuere aliquam similitudinem divinae naturae, iuxta illud 2. Petri, cap. 1. Ut per haec efficiamini divinae consortes naturae: effectus autem gratiae sacramentalis est conferre aliquod remedium contra defectus peccati: eiusmodi autem effectus sine dubio sunt diversi: igitur, etc. — Idem patet de gratia sacramentali respective ad virtutes et dona; gratia enim sacramentalis se habet ad gratiam virtutum, et donorum, quemadmodum gratia virtutum et donorum se habet ad gratiam sanctificantem communiter sumptam. Quod ut percipiatur, advertendum est gratiam sanctificantem tripliciter considerari: primo quidem communiter, quatenus videlicet hominem facit Deo gratum, et divinae naturae consortem: secundo, gratia virtutum et donorum addunt super eiusmodi gratiam sanctificantem auxilia quaedam, quibus homo perficitur et vegetatur, ad eliciendos actus conformes ipsis donis et virtutibus, maxime vero ad credendum, sperandum, et diligendum Deum super omnia: gratia vero sacramentalis perficit hominem ad speciales Sacramentorum effectus mox designatos. Quod autem revera sacramentalis gratia addat aliquid super gratiam virtutum et donorum, sicut et supra gratiam habitualem, aperte colligitur, quia alias Sacramenta frustra conferrentur habentibus gratiam habitualem, ac virtutes, et dona Spiritus sancti; maxime cum eiusmodi gratia facilius augeri posset virtutum et donorum exercitio, quam Sacramentorum ope.

Dices: Gratia sacramentalis ordinatur tantum ad tollendos animae defectus, qui ex peccatis oriuntur: sed ad id sufficit gratia virtutum et donorum, omnia quippe peccata excluduntur per eiusmodi virtutes, quia nullum est, quod alicui virtuti non opponatur: igitur, etc. — Distinguo minorem: ad id sufficit generatim, concedo: speciatim, nego: nam habitualis gratia virtutum et donorum tollit quidem generalem defectum animae, et generale vulnus potentiarum eius, privationem virtutis et gratiae; non tollit autem peculiares aliquos defectus, ad quos auferendos ordinatur gratia sacramentalis.

Quaeres 2. Quaenam sit illa gratia sacramentalis?

Respondet Paludanus, esse habitum aliquem peculiarem realiter distinctum ab habituali gratia, virtutibus, et donis Spiritus sancti, quem appellat regenerativum in Baptismo, corroborativum in Confirmatione, nutritivum in Eucharistia. Idem dicendum de caeteris. Verum retorquetur, tum quia nulla est necessitas admittendi istius habitus; actus enim ad quos iuvat gratia sacramentalis, aut sunt communes, et ordinarii ex deliberata voluntate eliciti; aut sunt extraordinarii, et ex solo speciali Spiritus sancti motu, non autem ex propria deliberatione exerciti, quales fiunt interdum in viris sanctioribus: sed ad priores actus sufficit gratia habitualis, cum virtutibus supernaturalibus; ad posteriores vero sufficiunt dona Spiritus sancti, quibus reddimur facile mobiles ad sequendum eiusmodi divini Spiritus impulsum.

Alii aliter sentiunt; sed omissis eorum sententiis, existimo dicendum, gratiam sacramentalem addere supra gratiam habitualem et virtutes ac dona Spiritus sancti, auxilia actualia, puta piam et sanctam cogitationem, motusve subitos voluntatis a Deo divinitus immissos, ad consequendum finem Sacramentorum, ad quae quidem auxilia ius habet, qui Sacramenta suscipit; licet enim quaecumque gratia habitualis exigat aliqua auxilia, sive gratias praevenientes ad resistendum tentationibus, et bene operandum: Deus namque (inquit Tridentinum, Sess. 6. cap. 11.) sua gratia actuali semel iustificatos non deserit, nisi ab eis prius deseratur: rationem praemiserat,

Quo, inquit, fit, ut iusti ipsi eo magis se obligatos ad ambulandum in via iustitiae sentire debeant, cum liberati iam a peccato, servi autem et amici facti Deo, sobrie, iuste, et pie viventes proficere possint per Christum Iesum, qui diligentibus se diligit, ditans eos specialibus favoribus et auxiliis, quibuscum facilius possint, si velint, mandata Dei servare: id quippe consentaneum est legibus amicitiae, ut amicus iuxta voluntatem amici operetur.

Licet quaecumque gratia habitualis sibi vindicet specialia auxilia necessaria ad sui conservationem, attamen potissimum convenit gratia sacramentalis, quae de congruo postulat certa quadam auxilia, quibus obtineatur a Christo Domino per Sacramentum specialiter intentus: quemadmodum contingit apud homines, ut dum subditus aliquis meruit sui Principis amicitiam suis obsequiis in aliquo loco, maxime dignus est, ut ibidem praemio donetur: V. g. dum urbem aliquam ex parte adversariorum ad deditionem compulit, dignus est, ut eius urbis praefectus instituatur.

Dices. Idem habitus gratiae non sufficit ad actus specie diversi: sed in Sacramentis sunt actus specie diversi; Matrimonium enim ordinat ad servandam coniugii fidem, ad christianam liberorum educationem, et onera familiae terenda: ergo ad eos actus eliciendos concurrere debet alius habitus: sed ille alius esse non potest, quam gratia sacramentalis: ergo gratia sacramentalis non est auxilium actuale, sed habituale.

Nego maiorem. Nam gratia sanctificans, quae collata fuit in statu innocentiae, et in veteri Testamento, non videtur specie diversa ab ea, quae confertur hominibus iustis in Lege Evangelica; diversos tamen specie praestat effectus; nam gratia status innocentiae coercebat effrenes motus sensitivae partis, et corpus animae, ac sensum rationi subiacebat: quem utique effectum non praestat gratia sanctificans novi Testamenti. Haec similiter longe efficacior est, quam gratia veteris Testamenti: quippe coelum hominibus prius clausum aperit.

Quaeres deinde: Quinam habeant ius ad illa auxilia Sacramentalia?

Respondeo, probabilius videri, eos dumtaxat ius illud sibi vindicare, qui gratiam sanctificantem in Sacramenti receptione obtinent, et obtentam conservant. Inde qui gratiam Dei cum Sacramento Matrimonii non accipit, nec acquirit ius ad auxilia specialia, quae sanctos coniuges ad educationem liberorum, et alia Matrimonii onera ferenda iuvant, et ita in aliis Sacramentis. Probatur, quia Auctor sermonis in cena apud S. Cyprianum, cap. De ablutione pedum, ait: Deus rursus per poenitentiam dat, ut iterum possint eis iniuriata sacramenta prodesse: quorum si poenitentia non subesset, nullo modo deinceps experiri possent effectum. Hinc qui suscepto Confirmationis Sacramento, gratiam per peccatum mortale amittit, et rursus ad Deum per poenitentiam redit, haud dubie plus recipit gratiae, quam qui non accepta Confirmatione, cum aequali dispositione accedit ad Poenitentiae Sacramento; hic enim animo promptiori paratus est ad subeunda quaeque tormenta pro tuenda fide, quam qui non suscepto Confirmationis sacramento simili ratione ad Poenitentiam accederet. Hic autem animi vigor non confertur praecise per Poenitentiae sacramentum; quia hoc gratiam confert pro mensura dispositionis suscipientis: oportet ergo, ut proveniat ex vi susceptae Confirmationis, cuius gratia reviviscit per poenitentiam, quatenus removet impedimentum, nempe peccatum.

Dices: Actuale gratiae auxilium non exigit statum gratiae sanctificantis; siquidem istud Deus interdum largitur, etiam perditissimis hominibus, ut constat exemplo S. Pauli, Magdalena, et aliorum peccatorum, qui divino irradiante gratiarum lumine ad bonam frugem sese receperunt: igitur status gratiae habitualis sanctificantis non est necessarius ad suscipienda auxilia per Sacramenta. — Distinguo antecedens: si gratia actualis detur ex mera liberalitate et misericordia, qualiter data est tum S. Paulo, tum aliis illustribus poenitentibus, concedo: si detur ex aliquo iure seu debito, quemadmodum dantur auxilia per Sacramentorum collationem debita, nego.

Instabis. Gratia sacramentalis non habet maiorem connexionem cum gratia sanctificante, quam virtutes divinitus infusae: sed hae possunt esse sine gratia sanctificante: nam in peccatoribus possunt esse fides et spes, in quibus tamen gratia gratum faciens non residet. —

Distinguo maiorem: non habet maiorem connexionem quam virtutes, quae ab ipsa gratia sanctificante profluunt; concedo: quam virtutes, quae requiruntur ut dispositiones ad gratiam, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam. Fateor enim gratiam sacramentalem non habere maiorem connexionem cum gratia sanctificante quam charitas, quae ab ipsa profluit, estque eadem realiter cum ipsa: secus autem est de virtutibus, quae ab ipsa non profluunt, sed potius ad eam sunt dispositiones praeviae, quales sunt fides et spes.