Scotus Academicus, Tomus nonus: De Sacramentis in genere

Quamvis ordo doctrinae postulet, istudque religiose hactenus a nobis fuerit observatum, ut prius resolvatur an res sit, quam quid sit, illiusque existentia prior, quam essentia appareat: nihilominus quoniam stabiliri vix potest Sacramenti necessitas et existentia, quin prius affulgeat essentialis ipsius ratio, inde merito Theologiae Principes Sacramenti essentiam prius inquirunt, quam illius existentiam, seu necessitatem aperiant ac stabiliant: quibus ut morem geramus, praesentem Articulum auspicabimur ab investigatione essentiae Sacramenti, ac postmodum ad aperiendam illius existentiam et stabiliendum Sacramentorum numerum gradu faciemus.

Cum ea sit rerum corporearum ac sensibilium ratio, ut natura duplici, physica nempe ac metaphysica, constare videantur; sic enim homo metaphysice spectatus constituitur ex genere et differentia; physice autem componitur ex materia et forma, anima videlicet et corpore; inde fit, quod Sacramentum ratione pari considerari soleat a

Theologis secundum constitutionem, vel metaphysicam, prout genere ac differentia constat; vel physicam, quatenus ex materia et forma sibi conveniente integratur. De priori Sacramenti institutione sermo erit in Quaestione praesenti, de posteriori vero disceptabitur in sequenti.

NOTANDUM 1. Theologos invicem convenire sacramentum habere rationem signi; cum autem varia sit ac multiplex signi ratio ac distributio, non concordant invicem quaenam ex eis Sacramento quadret. Quid autem cum Subtili Doctore verius censendum sit, ut evidenter appareat, repetendum est ex Philosophia, signum in genere esse id, quod aliquid se potentiae cognoscenti repraesentat: seu, ut loquitur sanctus Augustinus, lib. 2. De Doctrina Christiana, cap. 1. Signum est res, qua praeter speciem quam ingerit sensibus, aliud aliquid facit in cognitionem venire. Qua utique definitio convenit ex aequo vocibus, actionibus, et rebus; voces enim, sive soni, aliquid aliud interdum significant: sic gemitus, et singultus sunt signa doloris. Actiones pariter sunt signa: nam, inquit S. Augustinus mox laudatus, cap. 3. Histriones omnium membrorum motibus dant signa quaedam scientibus, et cum oculis eorum quasi fabulantur. Res tandem ipsae interdum signi rationem obtinent; fumus enim significat ignem latentem, etc.

NOTANDUM 2. Signum esse multiplex; aliud enim est formale, aliud instrumentale. Formale dicitur quod licet incognitum, alterius cognitionem parit: sic species intelligibiles et sensibiles, licet ignotae, ducunt in cognitionem obiectorum, quae sentiuntur aut intelliguntur. Instrumentale est illud, quod prius cognitum in cognitionem alterius reducit, ut loquela, quae prius cognosci debet, quam conceptus per ea expressus notificetur. Hinc Apostolus

1. Corinth. 14. Si nesciero virtutem vocis, ero cui loquor barbarus, et qui loquitur mihi barbarus. — Instrumentale dividitur in naturale, et arbitrarium. Primum est, quod ex natura sua, et independenter ab hominum instituto vim habet idem significandi apud omnes nationes; sic gemitus sunt signa latentis doloris, risus signum laetitiae, etc. Secundum est, quod ex solo hominum instituto vim habet aliquid significandi; sic pulsus campanae est signum futurae lectionis, orationis, prandii, etc. Tertio, signum rursus dividitur in practicum, et speculativum. Primum est, quod habet vim efficiendi id quod significat; sic nubes gravida et opaca est signum pluviae, quam diffundit. Secundum est, quod rem quidem significat, eam vero non efficit; sic lumen est signum praesentiae Solis. Insuper utrumque hoc signum dividitur in demonstrativum, rememorativum, et prognosticum. Primum est quod rem praesentem, secundum quod rem praeteritam, tertium quod rem futuram indigitat; sic adorandum Eucharistiae sacramentum tria haec complectitur, ut de ipso canit Ecclesia: primo enim recolitur memoria Passionis Christi; secundo impletur gratia nutritiva, quae per species panis et vini significatur; tertio futurae gloriae pignus datur.

NOTANDUM 3. Certum esse, quod sacramentum non sit signum formale: cum enim necessario debeat esse sensibile, ut mox dicemus, etiam prius cognosci debet, quam nos in alterius notitiam deducat, ac subinde non potest esse signum formale, quod incognitum aliud notiticat. — Certum est pariter quod non sit signum naturale: tum quia gratia, quam signum istud repraesentat, est ordinis supernaturalis; res autem naturalis ex sua conditione nude spectata non potest repraesentare rem supernaturalem: tum quia si sacramentum esset signum naturale, eius significatio omnibus esset nota; nam gemitus apud omnes signum est tristitia, quemadmodum risus signum laetitiae: sed aperte constat significationem sacramenti non esse omnibus notam: tum denique quia naturale signum habet aliquam coniunctionem naturalem ad rem significatam, ut fumus ad ignem, radius ad solem, vestigium ad pedem: at sacramentum non habet ordinem naturalem ad gratiam, quam significat: quippe cum haec non sit illius effectus, nec proprietas naturalis, dici non potest signum naturale. Habet tamen aliquam analogiam et similitudinem cum effectu, quem repraesentat. Si enim, inquit S. Augustinus, Epist. 23. Sacramenta quandam similitudinem rerum, quarum sint sacramenta, non haberent, omnia sacramenta non essent.

Restat igitur determinandum: primo, utrum sacramenta sint signa; secundo, an sensibilia; tertio, utrum sint dumtaxat speculativa, vel practica; quarto, an sacramentum possit definiri, et quaenam sit genuina sacramenti definitio; quae in sequentibus Conclusionibus expendemus.

Conclusio prima. — SACRAMENTUM EST FORMALITER SIGNUM.

Probatur primo ex SS. Patribus qui unanimi calculo sacramentum appellant signum et symbolum. Sic sanctus Dionysius, lib. De Coelesti Hierarchia, cap. 2. Sensibilia sacramenta, inquit, simulacra sunt intelligibilium, ad quae manu ducunt, ac viam sternunt. Sic pariter S. Augustinus, Epist. 5. ad Marcellinum: Signa, inquit, cum ad res divinas pertinent, appellantur Sacramenta. Quam utique veritatem luculenter expendit S. Bernardus, Serm. 1. in Cena Domini, n. 2. sacramentum, inquit, dicitur sacrum signum, sive sacrum secretum: multa siquidem fiunt propter se tantum: alia vero propter alia designanda, et ipsa dicuntur signa, et sunt. Ut enim de usualibus sumamus exemplum, datur annulus absolute propter annulum, et nulla est significatio: datur ad investiendum de haereditate aliqua, et signum est; ita ut iam dicere possit, qui accipit: annulus non valet quidquam, sed haereditas est, quam quaerebam: in hunc itaque modum appropinquans Passioni Dominus, de gratia sua investiri curavit suos, ut invisibilis gratia signo aliquo visibili praeparetur: ad hoc autem instituta sunt sacramenta.

Confirmari potest haec veritas ab enumeratione: Nullum enim est Sacramentum, cui ratio signi non conveniat. Sic Circumcisio, Genes. 17. dicitur signum foederis inter Deum et Abraham, et Rom. 4. vocatur signaculum iustitiae fidei. Sic Rom. 6. Baptismus dicitur significare Christi mortem, sepulturam, et Resurrectionem: Quicumque, (inquit Apostolus) baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus. Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Sic pariter Eucharistia celebratur ut signum rememorativum Passionis Christi, iuxta illud Lucae 22. Hoc facite in meam commemorationem. Idem dicendum de caeteris, etc.

Dices 1. Quod habet rationem verae causae respectu alicuius effectus, non potest habere rationem signi respectu eiusdem: sed sacramenta habent rationem causae respectu sanctitatis, cuius dicerentur signa: igitur, etc. Maior constat. Minor vero probatur: sacramentum enim dicitur a sacrando, sicut medicamentum a medicando: sed medicamentum habet rationem causae respectu sanitatis, quam efficit, non autem signi: ergo et sacramentum.

Distinguo minorem: habent rationem causae physicae nego: moralis concedo. Unde ad probationem nego paritatem: medicamentum enim dicitur a medicina; medicina autem se habet ut causa effectiva sanitatis; inde fit ut medicamentum, quod ab ea denominatur, importet aliquam causalitatem physicam: at vero sanctitas, a qua Sacramentum nominatur, non habet se per modum causae efficientis physicae; sed per modum causae formalis, vel finalis; est enim forma rei sacrae, forma sanctificans, et efficiens hominem sacrum ac sanctum, et sacramenta novae legis sunt finis omnium Sacramentorum legis antiquae: quapropter Sacramentum, quod ab ea denominatur, potius obtinet rationem signi, quam causae.

Instabis: Sacramenta denominantur ab eo quod magis spectat ad eorum quidditatem et rationem genericam: sed ratio causae magis spectat ad quidditatem et rationem genericam sacramenti, quam ratio signi. Probatur, quia illud magis pertinet ad quidditatem et rationem genericam sacramenti, quod est in eo perfectius: sed perfectius est esse causam gratiae, quam dumtaxat illius signum: igitur esse causam gratiae potius est de essentia et ratione generica sacramenti, quam esse illius signum.

Respondeo: concessa maiore, negando minorem: ad cuius probationem nego maiorem; siquidem in homine iusto gratia sanctificans est id, quod in eo perfectius est: siquidem nulla res creata illam qualitatem supernaturalem potest in excellentia et dignitate aequare: non est tamen verum, quod homo iustus constituatur essentialiter per gratiam, quippe cum sit illius accidens. Adde quod sacramenta veteris legis non habebant veram causalitatem respectu gratiae sanctificantis: non enim illam causabant, sed dumtaxat conferebant quandam sanctitatem legalem; veram autem sanctitatem tantum significabant ac praefigurabant, per sacramenta novae legis conferendam.

Dices 2: Sacramentum significat quid occultum, Ephes. 3. Quae sit, dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Deo: sed esse absconditum est contra rationem signi, quia signum ex S. Augustino, praeter speciem, quam ingerit sensibus, facit aliquid in cognitionem venire.

Distinguo maiorem: si sumatur latius, ut idem est ac sacrum arcanum, concedo, quia secundum Antiquos sacra, sancta, vel sacrosancta dicebantur, quae violare non licebat; quales erant muri civitatum, magistratus, aut aliae personae in dignitatibus constitutae, Imperatorum epistolae, et similia: si proprie sumantur, ut hic a nobis, nego.

Dices 3: Iuramentum aliquando Sacramentum appellatur. 2. 2. q. 3. cap. Parvuli: Qui semel periuratus fuerit, nec testis sit postea, nec ad Sacramentum, idest, ad iuramentum accedat: at iuramentum non est in genere signi, nam est confirmatio veritatis, seu contestatio per aliquid sacrum.

Nego minorem: quia iuramentum habet aliquam habitudinem ad res sacras, licet aliam quam sacramenta, de quibus agimus. Unde sacramentum non dicitur univoce de sacro arcano, iuramento, et ritu seu signo rei sacrae; nec tamen aequivoce, sed analogice, quia significat proportionem quam habent ea tria ad unam sanctitatis formam, secundum varios respectus.

Dices 4: Genus et species, puta animal et homo, sunt in eodem praedicamento: sed species sacramentorum, ut Baptismus et Confirmatio, non sunt in eodem praedicamento ac signum; nam signum est quid relativum: Baptismus et Confirmatio sunt actiones, aut passiones; Baptismus enim est ablutio, Confirmatio est unctio: ergo, etc.

Distinguo minorem: secundum suas naturales substantias et entitates, concedo: secundum rationem formae, nego: nam eorum forma, ut sacramenta sunt, est significare gratiam cum certis effectibus, unde sunt quatenus in genere signi, ut statua ratione substantiae naturalis est in genere substantiae, nam est lignum, aut lapis: ratione formae artificiosi, est in genere qualitatis, nam est figura, aut imago; sed ratione representationis et similitudinis, est in genere relatorum. Adde quod ratio formalis signi cum sit relatio rationis, non reponatur in praedicamento.

Dices 5: Si signum est de integritate sacramenti: ergo quod non signat non est sacramentum, et quod non signat huic, ei, cui non signat, non est sacramentum: sed sacramentum Baptismi nihil significat parvulo: ergo parvulo non est Sacramentum: ergo dum parvulus recipit Baptismum, non recipit sacramentum: sed hoc est absurdum: ergo signum non est de integritate sacramenti.

Respondet Seraphicus Doctor in t. dist. 1. quaest. 2. Quod Sacramentum non signat parvulo, dicendum quod signum duplicem habet comparationem: et ad illud quod signat, et ad id cui signat; et prima est essentialis, et habet ipsam semper in actu; secundam autem habet in habitu; et a prima dicitur signum, non a secunda: unde circulus super taberna semper est signum, etiamsi nullus aspiciat: sic sacramentum semper est signum, quamvis nullus cognoscat, sed tamen adhuc non solvitur: quia quamvis sit signum, non tamen signat huic. Ideo dicendum, quod sicut parvulo sufficit fides aliena, ita sufficit, quod significetur ipsi parvulo: unde quamvis non significet ei in se, significat tamen in alio.

Conclusio secunda. — SACRAMENTUM EST SIGNUM VISIBILE, SEU SENSIBUS PATENS, SIVE PER SE, SIVE RATIONE ALICUIUS ADIUNCTI.

Haec est pariter communis apud Theologos, et Probatur: Primo quidem ex decreto Eugenii ad finem Concilii Florentini, in quo decernitur sacramenta constare rebus, et verbis, tamquam materia, et forma; rebus, inquam et verbis corporeis, et a sensibus perceptibilibus. Id pariter constat ex Concilio Trid., tota Sess. VII. Idem docent SS. Patres: imprimis S. Dionysius, lib. De Ecclesiastica Hierarchia, cap. 1. Nostra, inquit, Sacramenta ordinandi ritus symbolicus existit, sensibilibus signis opus habens, ad diviniorem nostri ex illis ad intelligibilia sublimationem. Subscribit S. Chrysostomus pluribus, maxime vero Homil. 60. ad populum Antiochenum, ubi loquens de adorando Eucharistiae Sacramento, ait: Quoniam verbum dicit: Hoc est corpus meum, et assentiamur, et credamus, et intellectualibus ipsum oculis intueamur. Nihil enim insensibile nobis Christus tradidit, sed sensibilibus quidem rebus: at omnia intelligibilia. Idem et in baptismo, per rem, nempe sensibilem aquam, donum confertur; intelligibile vero, quod perficitur, generatio, et renovatio. Si enim incorporeus esses, muta, et incorporalia tibi dedisset ipse dona: sed quoniam anima corpori conserta est, in sensibilibus intelligibilia tibi praebet. Idem docet S. Augustinus, tract. 80. in Ioan. dum ait: Accedit verbum ad elementum, et sic fit Sacramentum: illud autem elementum est res sensibilis, nimirum aqua Baptismi, de qua loquitur: igitur, etc.

Suadetur etiam ratione multiplici: primo quidem: Sacramenta sunt caeremoniae Religionis, seu sacri ritus, quibus homines in unum corpus mystico coalescentes invicem adunantur ad Dei cultum et obsequium: sed ex S. August. lib. 19. Contra Faustum, cap. 11. In nullam nomen religionis seu verum, seu falsum coagulari possunt homines, nisi aliquo sacramentorum, vel signorum visibilium consortio colligentur. Qualiter enim (addit Guillelmus Parisiensis, lib. De Sacramentis in genere, cap. 2. circa medium) se invicem socios habebunt, si se non noverint esse socios? qualiter autem hoc cognoscent, nisi communione visibili, vel signo aliquo, quod non potest esse nisi visibile? igitur sacramenta debent esse sensibilia. — Secundo, quod inducit hominem in cognitionem intelligibilium et spiritualium est res sensibilis; Deus enim, sicut caeteris rebus, ita etiam homini providet secundum eius conditionem et statum; nam Sap. 8. Disponit omnia suaviter. Et Matth. 25. Dedit unicuique secundum propriam virtutem. Est autem homini connaturale, ut per sensibilia veniat in notitiam intelligibilium et spiritualium: unde spiritualia describuntur in Scriptura Sacra per similitudines sensibilium, ut officia vitae, et fidei mysteria per Parabolas, et alias figuras: at Sacramenta manuducunt hominem in notitiam spiritualium, nempe gratiae sanctificantis: igitur debuerunt esse signa sensibilia. — Tertio, instrumenta debent esse proportionata causae principi: at causa princeps et universalis nostrae salutis est Verbum Incarnatum; instrumenta autem, quibus virtus talis causa ad nos pervenit, sunt Sacramenta: igitur ut haec aliquam similitudinem haberent cum sua causa principe, conveniens fuit, ut essent visibilia signa, sub quibus divina virtus salutem nostram operaretur. — Quarto, inquit Seraphicus Doctor in Breviloquio, parte 6. c. 1.

Homo aegrotans est non tantum spiritus, nec tantum caro, sed spiritus in carne mortali. Morbus autem est originalis culpa, quae per ignorantiam inficit mentem, et per concupiscentiam inficit carnem. Origo autem huius culpae, licet principaliter fuerit ex consensu rationis, occasionem tamen sumpsit carnis. Ad hoc ergo quod medicina correspondens esset omnibus supra dictis, oportuit, quod non tantum esset spiritualis, verum etiam aliquid haberet de sensibilibus signis: ut sicut haec sensibilia fuerunt animae occasio labendi, ita ei essent occasio resurgendi. Quoniam igitur signa sensibilia, quantum est de se, non habent efficacem ordinationem ad gratiam, licet habeant longinquam representationem de sui natura; hinc est quod oportuit, quod ab Auctore gratiae instituerentur ad significandum, et benedicerentur ad sanctificandum; ut sic essent ex naturali similitudine repraesentantia, ex adiuncta institutione significantia, ex superaddita benedictione sanctificantia, et ad gratiam praeparantia, per quam curaretur et sanaretur anima nostra. Verum, quoniam gratia curativa non datur elatis, incredulis, et fastidiosis; ideo oportuit haec signa sensibilia divinitus dari, quae non solum sanctificarent, et gratiam conferunt, ac per hoc sanarent; verum etiam significatione erudirent, et susceptione humiliarent, et diversificatione exercitarent; ut sic per exercitationem exclusa accidia a concupiscibili, per eruditionem exclusa ignorantia a rationali, per humiliationem exclusa superbia ab irascibili, tota anima curabilis fieret a gratia Spiritus sancti, quae reformat nos secundum has tres potentias, ad imaginem Trinitatis, et Christi.

Dices 1: Sacramenta ordinantur ad Dei cultum et regnum; instituta sunt enim, ut homo Deum coleret, et eius gloriam obtineret: atqui res sensibiles non pertinent ad Dei cultum et regnum: nam Ioan. 4. spiritus est Deus: et eos, qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare. Et Rom. 14. Non est regnum Dei esca, et potus: igitur signum sacramentale non congrue dicitur esse sensibile.

Distinguo minorem: res sensibiles non spectant ad Dei cultum, et regnum, si considerentur dumtaxat secundum suam naturam ut sunt in seipsis, concedo: si spectentur quatenus ordinantur ad significandas res spirituales, in quibus cultus ac regnum Dei consistit, nego; nam, ut inquit Apostolus 1. ad Timoth. 4. Corporalis exercitatio ad modicum utilis est: si nimirum non habeat ordinem ad spirituale. Enimvero quidnam prodest ieiunium et abstinentia, de quibus sermonem instituit Apostolus, si spectentur dumtaxat ut corpus exercent? Modicum quidem conterunt ad salutem; sed ad id plurimum deserviunt, quatenus ordinantur ad finem spiritualem; nam monebat idem Apost. ad Rom. 12. Obsecro vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, rationabile obsequium vestrum. Hinc Tertull. mirum in modum christiani corporis impensa Deo obsequia, et ad salutem animae emolumenta sic extat lib. De Resurrectione Carnis, cap. 8.

Videamus, inquit, nunc de propria etiam christiani nominis forma, quanta huic substantiae frivolae ac sordidae apud Deum praerogativa sit: et si sufficeret illi, quod nulla omnino anima salutem possit adipisci, nisi dum est in carne, crediderit: adeo caro salutis est cardo, de qua cum anima Deo alligatur, ipsa est quae efficit, ut anima alligari possit. Sed et caro abluitur, ut anima emaculetur. Caro ungitur, ut anima consecratur. Caro signatur, ut et anima muniatur. Caro manus impositione adumbratur, ut et anima spiritu illuminetur. Caro corpore et sanguine Christi vescitur, ut et anima Deo saginetur. Non possunt ergo separari in mercede, quas opera coniungit: nam et sacrificia Deo grata, conflictationes dico animae, ieiunia, et seras, et aridas escas, et appendices huius officii sordes, caro de proprio suo incommodo instaurat. Virginitas quoque, et viduitas, et modesta in occulto matrimonii dissimulatio, et una notitia eius, de bonis carnis Deo adolentur.

Certum est igitur res sensibiles et corporeas plurimum inservire ad salutem instaurandam; ac subinde recto ordine Christum Dominum instituisse Sacramenta in rebus sensibilibus, ut essent signa gratiae invisibilis. Quam utique veritatem luculenter expendit Ogierus Abbas Lucduni Serm. 1. in Cena Domini, inter opera S. Bernardi, num. 2.

Sacramentum, inquit, dicitur sacrum signum, sive sacrum secretum; multa siquidem fiunt propter se tantum; alia vero propter alia designanda, et ipsa dicuntur signa, et sunt. Ut enim > de usualibus sumamus exemplum, datur annulus absolute propter annulum, et nulla est significatio; datur ad investiendum de haereditate aliqua, et signum est; ita ut iam dicere possit qui accipit: annulus non valet quidquam, sed haereditas est, quam quaerebam. In hunc itaque modum appropinquans passioni Dominus, de gratia sua investire curavit suos, ut invisibilis gratia signo aliquo visibili praestaretur: ad hoc instituta sunt omnia Sacramenta, etc.

Dices 2: S. August., lib. 2. De libero arbitrio, cap. 11. ait: species quorumlibet corporum, sine quibus recte vivi potest, minima bona sunt. Sed Sacramenta non sunt minima bona, nec sine illis recte vivi potest: ergo non sunt species corporum, seu res sensibiles.

Respondeo, S. Augustinum nihil aliud significare, quam quod species corporum ut sunt in sua natura, seu spectata secundum vires et proprietates naturae suae, sunt equidem minima bona, concedo: ut assumuntur ad significanda spiritualia, et inserviunt iis assequendis, quae sunt maxima bona, nego. Dices 3: Nicolaus Summus Pontifex, ut refertur q. 27. c. 2. decrevit, quod sufficiat secundum legem solus consensus ad matrimonio, de quarum coniunctionibus agitur: sed consensus non est quid sensibile: ergo ad Sacramentum Matrimonii non requiritur aliquid sensibile.

Distinguo maiorem: solus consensus partium contrahentium per aliquod signum externum declaratus sufficit ad Matrimonium, etiamsi non adsit consensus parentum, nec carnalis copula, aut alia eiusmodi, concedo: consensus solus nullo sensibili signo declaratus, nego. Similiter distincta minore, neganda est consequentia. Nam ad matrimonium requiritur, ut contrahentium consensus exteriori signo manifestetur, puta verbis, actibus, aut nutibus sensibilibus, ut constat ex c. Cum quondam, etc. de sponsalibus. Nec aliud certe voluit Summus Pontifex, cum ait, quod consensus solus matrimonium efficiat: haec enim profert, ut excludat necessitatem copulae carnalis:

quia, inquit, consensus cohabitandi, et individuam vitae consuetudinem retinendi interveniens coniuges facit.

Dices 4: Contritio est pars Sacramenti Paenitentiae, et corpus Christi efficit Sacramentum Eucharistiae: sed illa non sunt sensibilia: igitur Sacramentum non necessario debet esse sensibile.

Distinguo minorem: ista non sunt sensibilia per se, concedo: per aliud, nego: nam per accusationem peccatorum, per tunsionem pectoris, per lacrymas, et gemitus, et alia similia externa, contritio declaratur ac manifestatur; quemadmodum corpus Christi manifestatur per consecratas species eucharisticas: ac proinde neganda est consequentia. Confirmatur haec responsio; quia tria in Sacramento distinguenda sunt, nempe res tantum, sacramentum tantum, et res ac sacramentum simul. Res tantum significatur, et non significat; ac subinde potest esse insensibilis, quae per sensibilia manifestetur ac significetur: signum tantum est id quod aliud notiticat, hocque necessario debet esse sensibile: ex his autem duobus integrum perficitur sacramentum; non quidem integritate significationis, quod solum pertineat ad materiam, et formam sensibilem; sed integritate perfectionis; quia signum non habet completam ac perfectam significationem, quando non adest res significata.

Non diffiteor tamen Deum statuere potuisse aliquid mere spirituale, puta solam mentalem Christi Domini passionis meditationem, piam cogitationem, affectum mentis in Deum, internam delictorum detestationem, in peccati remedium, et efficax gratiae conterendae signum. Verum dicet, quod ista non forent proprie dicta Sacramenta; haec enim non solum sunt peccati remedia, sed etiam religionis caeremoniae, divinae voluntatis erga nos dilectionis argumentum, et nostri cultus erga Deum pignora. Unde hic nobis non est sermo de mediis, quae Deus instituere potuisset ad gratiam Angelis impertiendam, sed de mediis a Deo praescriptis ad restituendam et conferendam hominibus gratiam.

Conclusio tertia. — SACRAMENTUM EST SIGNUM PRACTICUM SANCTITATIS, NON LEGALIS ET EXTERNA SED INTERNA: NON FUTURA, SED PRAESENTIS, ET IN IPSO SUSCIPIENTE.

Haec Conclusio tres habet partes,

Quarum prima communis est apud Theologos, nempe quod Sacramentum sit signum practicum, idest, effectivum, sive moraliter, sive physice illius gratiae, quam significat; estque definita in Conc. Florent. in decr. unionis, ubi hoc statuitur discrimen inter Sacramenta veteris, et novae legis, quod illa non causabant gratiam, sed eam solam per passionem Christi dandam esse figurabant: haec vero nostra et continent gratiam, et ipsam digne suscipientibus conferunt. Similiter Concilium Trid., Sess. 7. Can. 6. ita decernit:

Si quis dixerit Sacramenta novae legis non continere gratiam, quam significant, et gratiam istam non ponentibus obicem non conferre, quasi signa tantum externa sint, acceptae per fidem iustitiae, aut notae quaedam christianae professionis, quibus apud homines discernuntur fideles ab infidelibus, anathema sit.

Quam utique veritatem ex Scriptura sacra, et SS. Patrum oraculis confirmare licet; nam passim asseritur Sacramentum novae Legis habere vim causandi gratiam, et remittendi peccata. Sic Ioan. 3. Christus Dominus ait: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et spiritu sancto non potest introire in regnum Dei: ubi regeneratio spiritualis, quae fit per gratiam, Baptismo et Spiritui sancto, tanquam causae tribuitur: Spiritui sancto quidem tanquam causae principali, Baptismo vero tanquam instrumentali: unde S. August., Tract. 80. in Ioan: Quae est tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat? Cui subscribit S. Leo, Serm. 1. De Nativitate, ubi ait: Omni homini renascenti aqua baptismatis instar est uteri virginalis, eodem Spiritu replente fontem, qui replerit et Virginem; ut peccatum, quod ibi evacuarit sacra Conceptio, hic solvat ablutio. Idem dicendum de aliis Sacramentis, ut fusius probabimus infra, dum Sacramentorum efficacitatem expendemus.

Secunda pars, nempe quod Sacramentum proprie dictum conferat debeat sanctitatem internam, probatur contra quosdam Theologos, vel negantes cum Cino in relectione de Sacramentis par. 1. esse de ratione Sacramenti, quod conferat sanctitatem internam, sed sufficere quod conferat aliquam sanctitatem, sub disiunctione nempe, aut legalem et externam, aut Evangelicam et internam; vel asserentes cum Suarez disp. 1. sect. 2. quod ad rationem Sacramenti requiratur ut conferat aliquam sanctitatem saltem legalem, et significet veram et Evangelicam iustitiam. Probatur, inquam, primo, quia ad rationem Sacramenti requiritur significatio, qua ipsum distinguat ab omni eo quod non est Sacramentum: sed sanctitas legalis et imperfecta non distinguit Sacramentum ab omnibus, quae non sunt Sacramenta: igitur Sacra- mentum non potest significare sanctitatem legalem et externam. Maior est evidens: Sacramentum enim debet essentialiter differre ab iis, cum quibus convenit in ratione significandi rem sacram, quae tamen non sunt Sacramenta. Minor vero probatur: nam in veteri Lege plurima erant, quae legalem sanctificationem causabant et significabant, nec tamen erant Sacramenta, ut colligitur ex illo ad Hebr. IX. ubi Apo- stolus loquens de veteri Lege, ait: Iuxta quam munera et hostiae offeruntur, quae non possunt iuxta conscientiam perfectum facere ser- vientem, solummodo in cibis, et in potibus, et in variis baptismatibus, et iustitiis carnis ad tempus correctionis: nemo autem dixerit omnes illas caeremonias, ablutiones, et iustitias carnis fuisse Sacramenta: ac proinde ratio Sacramenti non potest consistere in sola significatione sanctitatis legalis. Secundo, etiam in lege gratia plurima sunt, quae habent rationem caeremoniae sacrae, nec tamen sunt Sacramenta; enim vera prima tonsura est caeremonia sacra, per quam homo cultui di- vino mancipatur, quae proinde aliquam sanctitatem confert et signi- ficat, nec tamen est Sacramentum. Similiter aqua lustralis, et signum crucis cum sint caeremoniae sacrae, conferunt suscipienti sanctitatem aliquam, delent enim peccata venialia, et inserviunt ad abigendas tentationes daemonum ab anima; nec tamen sunt Sacramenta: igitur ad rationem formalem Sacramenti non sufficit, quod significet et conferat aliquam sanctitatem in genere, sed requiritur quod con- ferat aliquam sanctitatem internam, in eo qui Sacramentum susci- pit. Unde

Probatur tertia pars contra quosdam Thomistas docentes ad ra- tionem Sacramenti sufficere, quod significet sanctitatem aliquam de facto collatam per Sacramentum, dummodo praesignificet ac praesignet veram sanctitatem per aliud conferendam. Qua ratione contendunt sa- cramenta veteris Legis veram habuisse rationem Sacramenti, et uni- voce cum sacramentis novae Legis convenire; quia illa significabant gratiam per Christum conferendam. Probatur inquam, primo (inquit Gonetus) ex S. Thoma, q. 50. art. 2. docente quod sacramentum est si- gnum rei sacrae, in quantum est sanctificans homines, nempe susci- pientes Sacramentum, ut colligitur ex solut. ad 2. ergo censet de ratione Sacramenti esse, quod significet perfectam sanctitatem in actuali usu et susceptione Sacramenti suscipiendam. Unde in 4. dist. 1. qu. 1. art. 1. qu. 1. ad 3. docet serpentem aeneum a Mose in deserto iussu Dei elevatum non fuisse Sacramentum; et rationem assignat dicens: Quamvis serpens aeneus esset signum rei sacrae sacrantis, non tamen in quantum sacrans est actus, quia non ad hoc adhibebatur, ut aliquis sanctificationis effectus perciperetur. Probatur secundo ex variis definitionibus, quas SS. Patres ac sacri Doctores proferunt de Sacramentis; nam S. Isidorus lib. 6. Ethy- mologiarum, sacramentum sic definit: Sacramentum est, per quod sub tegumento rerum corporalium divina virtus secretius salutem operatur. Quam utique definitionem Gratianus 1. q. 1. cap. Multi secularium, etc. tribuit S. Gregorio; illam vero S. Thomas in 4. dist. 1. attribuit S. Augustino: reipsa quidem utriusque dici potest. licet quoad formam verborum sit S. Isidori: at divina virtus per Sacramenta sese effundens et applicans salutem non operatur, nisi quatenus haec gratiam sanctificantem revera significant: igitur, etc. Idem constat ex definitione, quam tradit Hugo Victorinus, lib. 1. De Sacramentis, par. 1. cap. 2. ubi ait:

Sacramentum est corporale elementum foris sensibiliter propositum, et ex similitudine repraesentans, et ex institutione significans, et ex sanctificatione continens invisibilem et spiritualem gratiam, etc.

Id idem conspirat definitio, quam tradit Magister in 1. dist. 1. ubi ait: Sacramentum est invisibilis gratiae visibilis forma, eiusdem gratiae similitudinem gerens, et eius causa existens. Unde concludit: non ergo significandi tantum gratia Sacramenta instituta sunt, sed etiam sanctificandi: quae enim significandi gratia tantum instituta sunt, solum sunt signa, et non sacramenta, sicut fuerunt sacrificia carnalia, et observantia caeremoniales veteris Legis, quae numquam poterant iustos facere offerentes: quia, ut ait Apostolus Hebr. 9.

Sanguis hircorum, et taurorum, et cinis vitulae aspersus inquinatos sanctificabat ad emundationem carnis, non animae,

Tandem id etiam patet ex definitione Cathechismi S. Pii V. ubi dicitur: Sacramentum est invisibilis gratiae signum visibile ad nostram iustificationem institutum. Constat igitur ex his definitionibus, quod Sacramentum debeat formaliter significare sanctitatem veram in suscipiente: vera autem sanctitas ea est quae per gratiam confertur: igitur, etc.

Probatur insuper, nam inquit Hiquaeus in Commentario ad praetactum locum Doctoris: Omnia, quae in Lege veteri fiebant, significabant gratiam per Christum conferendam, quia 1. ad Corinth. 10. omnia illa in figura contingebant, et ad Coloss. 2. ait Paulus legem fuisset umbram futurorum: illa autem omnia non fuerunt Sacramenta: ergo significare sanctitatem per aliud conferendam, non est ratio constitutiva Sacramenti. Confirmatur. Agnus Paschalis et manna significabant Eucharistiam, transitus maris rubri erat figura gratiae baptismalis, serpens aeneus passionis Christi, et Redemptionis humanae: Omnes, inquit Apostolus, in Moyse baptizati sunt in nube, et in mari, et omnes eandem escam spiritualem manducaverunt. Item omnia sacrificia, oblationes, expiationes legis, significabant gratiam sacramentalem per Christum conferendam, ut docent Florent. in decreto unionis, Trid., Sess. 7. De sacramentis in genere, non fuerunt tamen Sacramenta: sic sacrificium Abel, Abraham, et Melchisedech, coniugium primorum parentum, missio columbae super Christum baptizatum, significabant Spiritum sanctum sicut et ignis descendens super Apostolos. Idem patet de cruce, et multis aliis caeremoniis in lege nova institutis; quae tamen non sunt Sacramenta, ut omnes admittunt.

Repones 1. Sufficere ad Sacramentum, quod instituatur ad cultum Religionis, et significet veram sanctitatem.

Contra primo, sacrificia legis naturae totum hoc habebant; non fuerunt tamen Sacramenta, ut ipsi concedunt. Antecedens patet de sacrificio Abel, qui sicut gessit figuram Christi, ita etiam sacrificium ipsius, quod fuit placitum Deo, figura fuit sacrificii Christi. Idem patet de oblatione Isaac, et vervecis, quem Deus substituit, in quibus passio Christi figurabatur. Secundo, Crux, et multae caeremoniae legis novae, ut exorcismus, insufflationes, significant gratiam per Christum collatam, et victoriam contra daemonem, sunt etiam instituta in cultum: ergo in his duobus etiam coniunctim sumptis non consistit ratio specialis Sacramenti. Tertio, Sacramentum quatenus spectat ad cultum Dei, quia est usus rei materialis et externae assumptus ad effectum ipsius cultus, quem significat: sed effectus cultus divini, ad quem significandum assumitur Sacramentum, est hominis sanctificatio: igitur, etc.

Maior constat. Minor vero probatur: triplex in genere est usus rei materialis assumptus ad effectum cultus Dei significandum: primus est, quando offertur Deo immediate, vel mediate in attestationem excellentiae suae, et subiectionis creaturae ad ipsum, ut sunt oblationes, sacrificia, templa, altaria, decimae, et buiusmodi. Secundus est, quando assumitur aliquid divinum in nostrum usum, in quo subiicit se homo Deo: sic ordinarie contingit in iuramento, quando assumitur Dei nomen ad confirmandam veritatem: et sic subiicitur homo Deo, tanquam primae regulae veritatis, ex cuius reverentia operatur. Tertius modus contingit, quando assumitur aliquid divinum ad nostram sanctificationem, ut homo magis dispositus et idoneus reddatur, ut ei serviat, et hic usus est Sacramentorum. Ergo Sacramenta eatenus cadunt ad usum Religionis, quatenus sanctificant hominem: sed non sanctificarent hominem, nisi causarent sanctitatem in ipso: ergo hanc causare spectat ad essentiam Sacramenti, quatenus ex sua institutione cadit ad cultum Religionis, et secundum hanc rationem tantum est diversus usus eorum et particularis, ut distinguantur a sacrificio, et aliis, quae instituta sunt in cultum Religionis.

Repones 2. De ratione Sacramenti esse, ut quidem significet sanctitatem veram, et simpliciter: et saltem causet sanctitatem secundum quid, nempe legalem.

Contra, sanctitas legalis est tantum sanctitas exterior corporis, quam conferebant legalia, ut sanctificati possent ingredi templum, et admitti ad sacrificium, ut ex S. Augustino observat Magister Sent. dist. 1. his verbis: Nihil aliud intelligo per inquinationem, cum lex mundat, nisi contactum mortui hominis, quem qui tetigerat, immundus erat septem diebus, sed purificabatur secundum legem die 3. et 7. et ita mundus erat, ut iam intraret in templum: igitur in ordine ad talem sanctitatem legalem non desumitur ratio sacramenti, Sacramentum enim ex nominis ethymologia dicitur, quasi sacrans mentem, seu sacratio mentis: sacrificia autem veteris Legis nullatenus sacrabant mentem, sed duntaxat corpus mundabant, ut docet S. Paulus ad Hebr. 9. his verbis:

Si sanguis hircorum, et cinis vitulae aspersus inquinatos sanctificat ad emundationem carnis, quanto magis sanguis Christi, qui per Spiritum sanctum, semetipsum obtulit immaculatum Deo, emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis?

etc. Quibus verbis Apostolus discrimen statuit inter Sacramenta veteris, et novae Legis, quod illa tantum conferebant sanctitatem corporis, haec vero animae. Unde immunditia legalis non habuit alium effectum, quam eum, quem habet excommunicatio, et aliae irregularitates, quibus quis excluditur a Sacramentorum perceptione, administratione, Ecclesiae ingressu, etc. ac proinde absolutio ab illis non est verum Sacramentum.

Dices 1: Concilium Florent. et Trident. necnon et plurimi e SS. Patribus, sacramenta veteris Legis appellant Sacramenta sine ulla limitatione, aut distractione: ergo supponunt illa veram habuisse rationem Sacramenti, ac univoce cum Sacramentis novae Legis convenire.

Nego antecedens: nam sufficienter SS. Patres, et Concilia hanc limitationem declarant, cum aiunt Sacramenta veteris Legis non causare gratiam sanctificantem: sic enim sufficienter notificant illa Sacramenta non habuisse veram rationem sacramenti, nec univoce, sed dumtaxat aequivoce cum nostris Sacramentis convenire.

Dices 2: Plurima sunt signa practica gratiae, quae non sunt Sacramenta: igitur Sacramentum non habet id peculiare, quod sit signum practicum gratiae. Probatur antecedens: Lignum vitae in Paradiso significabat gratiam: nam ex S. August., lib. 2. De peccatorum meritis, cap. 21. Mystica demonstrabat significatione, quid per sapientiam, cuius figuram gestabat, conferretur animae rationali, ut alimento eius refecta, nequaquam in labem, mortemque nequitiae caderetur: atqui lignum vitae non erat Sacramentum proprie dictum. Item immolatio Isaac significabat Passionem Christi. Similiter columba in caput Christi descendens significabat praesentiam Spiritus sancti: sed haec non erant Sacramenta: igitur id non debet censeri Sacramentum, quod est signum practicum gratiae.

Nego consequentiam: nam differentia Sacramenti proprie dicti, de qua agimus, non est quaelibet significatio gratiae sanctificantis, sed gratiae sanctificantis hominibus applicatae, dum usus externi signi applicatur: qualia non erant praedicta signa, quae significabant gratiam per usum externi signi quibuslibet hominibus, non autem uni dumtaxat applicandam.

Urgebis: Sunt etiam aliqua signa practica gratiae, quae illam praesentem significant per usum signi applicatum: nec tamen sunt Sacramenta: igitur, etc. Patet antecedens ex verbis, quibus usus est Christus Dominus cum Luca 7. Magdalenae ait: Remittuntur tibi peccata tua. Similiter cum Ioan. 20. dixit Apostolis: Accipite Spiritum sanctum, etc. Verba enim illa significabant gratiam praesentem, quae conferebatur ex vi significationis verborum.

Respondeo negando antecedens: illa enim verba non significabant gratiam practice, sed tantum demonstrative; maxime ea quibus Christus Magdalenam allocutus est; illa enim non erant signa practica, sed demonstrativa gratiae per paenitentiam et amorem perfectum causatae: ita ut ad eius gratiae productionem necessarium non fuerit uti alio medio extraordinario, quam fidei et paenitentiae: quod indicant verba subsequentia: Dimissa sunt ei peccata multa, quia dilexit multum, etc. Unde S. Gregorius, Homil. 25. in Evangelia, ait:

Amando veritatem, lavit lacrymis maculas criminis, et vox veritatis impletur, qua dicitur: dimissa sunt ei peccata multa, quia dilexit multum, etc.

Ad secundum dico revera quidem, quando Christus Ioan. 20. illa verba protulit, concessum fuisse Apostolis Spiritum sanctum; nihilominus verba ista non fuisse sacramentalia: nam ad rationem Sacramenti non sufficit, quod significet gratiam practice, respectu quorumdam dumtaxat, et transitorie, sed necessum est ut istud significet permanenter respectu totius communitatis et societatis, in cuius sacram confederationem institutum est, et cuius usus fiat per determinatum ministrum in ipsa societate. Quod utique praefatis verbis non convenit: semel enim dumtaxat dicta sunt, idque tantum a Christo Domino, et directa ad solos Apostolos.

Conclusio quarta. — Sacramentum recte definitur, signum sensibile gratiae Dei, vel effectus Dei gratuitus ex institutione divina efficaciter significans, ordinatum ad salutem hominis viatoris. Ita Doctor l. dist. 1. q. 2. n. 61. cuius quidem definitionis veritas apparebit ex singularum illarum particularum explicatione. Primo itaque dicitur signum, in quo convenit non solum cum sacrificiis, sed etiam cum aliis omnibus rebus determinatis ad aliud significandum. Secundo, additur sensibile, hoc est, in materia sensibili institutum, propter rationes in secunda Conclusione assignatas. Sequitur ex institutione divina: cum enim res, quae ad Sacramentum usurpantur, non sint signa naturalia, nec naturalem habeant connexionem cum gratia, quam significant, necessum est quod ad id usurpentur ab eo, qui potest ad illorum signorum positionem et praesentiam gratiam producere, qualis est solus Deus, aut Deus homo Christus Dominus. Subditur, efficaciter significans, per quod a vera ratione Sacramenti arcereantur non solum sacramentalia, quales sunt caeremoniae sacrae, necnon et aqua benedicta, etc. sed etiam Sacramenta veteris Legis, quae gratiam non conferebant suscipientibus, sed tantum figurabant. Additur aut effectum Dei gratuitum, ut nempe sacra Eucharistia comprehendatur sub Sacramentis: convenit enim Eucharistia cum reliquis Sacramentis in eo quod sit signum rei sacrae, sive gratiae invisibilis, prout haec significat bonum aliquod naturae superadditum institutum ad hominis salutem, sive sanctificationem; differt autem in principali significato, quia caetera Sacramenta significant gratiam accidentalem animae inhaerentem; hoc vero significat gratiam substantialem, et gratiarum omnium Auctorem at fontem. Insuper caetera Sacramenta consistunt in usu, Eucharistia autem etiam dum actualiter non sumitur, conservat rationem Sacramenti, ut docet Concilium Trid., Sess. 13. cap. 3. his verbis: Commune hoc quidem est santissimae Eucharistiae cum caeteris Sacramentis, symbolum esse rei sacrae, et invisibilis gratiae formam visibilem: verum illud in ea excellens et singulare reperitur, quod reliqua Sacramenta tunc primum sanctificandi vim habent, cum quis illis utitur, ut in Eucharistia ipse sanctitatis Auctor ante usum est. — Fateor tamen particulas istas, gratuiti effectus, salva definitionis bonitate omitti posse: nam per gratiam potest intelligi tum accidentalis, tum substantialis gratia: licet maioris claritatis causa Doctor Subtilis utramque gratiam distincte expresserit, quia vocabulum gratia a Theologis usurpari solet ad significandam gratiam accidentalem. — Tandem dicitur ordinari ad salutem hominis viatoris: Sacramenta enim medicinae sunt. Sicut ergo medicina mortuis est inutilis, sanis ac rite valentibus superflua, solis aegris necessaria: illa pariter nihil prosunt damnatis, quibus nulla restat speranda salus: quippe cum in inferno nulla sit tutela redemptionis: beatis essent superflua, nulla siquidem in eis est curanda, nec pertimescenda infirmitas: sed necessaria sunt omnibus viatoribus, quorum nullus est mundus a sorde, nullus pariter qui ad aeternam beatitudinem dum vivit non ordinetur.

Dices: Eucharistiae Sacramentum suscipi, et Missae sacrificium celebrari potest pro defunctis. — Distinguo: per modum suffragii, concedo; sacramenti, nego. Licet enim per Missae sacrificium, et Eucharistiae susceptionem possit viator compensare iniuriam Deo a defuncto dum viveret irrogatam, sicque pro eo debitum solvere, et a poenis eximere: nullus tamen eis valet aliqua Sacramenta ministrare: et si ministrarentur anima in assumpto corpore apparenti, nihil prodessent, quippe cum sint in termino, nec capax ullius amplius meritorii operis, qualis est Sacramentorum susceptio, dicente Domino: ubi ceciderit arbor, ibi manebit. Et licet non sint in termino status, sunt tamen in termino meriti ac demeriti per mortem, dicente Domino: operamini dum lucrum idest vitam habetis, venit tibi nox, mors, in qua nemo potest operari.

Dices 1: Illud non potest definiri, quod non est unum per se: at Sacramentum non est unum per se, sed per accidens: igitur nullatenus est definibile. — Distinguo maiorem: quod non est unum per se, nec physice, nec metaphysice, nec logice, hoc est, quod non constituitur ex materia et forma, nec ex genere et differentia, nec aliquid in se complectitur, quod concipiatur per modum generis, et differentiae, concedo: secus, nego. Unde ad minorem dico, Sacramentum equidem non esse unum per se physice, aut metaphysice, sed dumtaxat logice; nam, ut ait Doctor supra laudatus n. 1. quemadmodum relatio est definibilis, licet involvat fundamentum, et terminum, sic et Sacramentum definibile est, licet dicat relationem signi ad significatum: "Ita enim, inquit, est iste conceptus per se unus apud intellectum, signum ad placitum efficax, sicut est conceptus paternitatis: et sicut paternitas posset definiri proprie non obstante non unitate per se subiecti, si paternitas esset in duobus subiectis, et illa subiecta ponerentur in definitione ut additamenta, poneretur etiam correlativum paternitatis, ita in proposito." Unde subdit: "restringendo ergo definitionem ad quid proprie dictum extra animam, ista definitio non exprimit quid Sacramenti: ergo non potest esse definitio, eo modo, quo est ratio entis completi extra animam. Sed eo modo quo definitio exprimit unum conceptum per se in intellectu, sive ille conceptus sit rei extra, sive rationis, bene potest definiri: et hoc modo tantum definiuntur omnes intentiones logicales: non enim signant quidditates extra animam, sed tantummodo conceptus in anima, sed per se unos. Et sic habere definitionem sufficit ad scientiam proprie dictam; alioquin Logica non esset scientia. In talibus definitionibus etiam invenitur genus, differentia, et proprium, eo modo, quo logicus loquitur de genere, differentia, et proprio: quia invenitur praedicatum in quid, et in quale essentiale, et in quale accidentale convertibile. Et sic in ratione praedicta ponitur signum ut genus: ex institutione, et efficax, ut differentia: sensibile vero, ut fundamentum relationis; gratia vero vel effectus Dei gratuitus, ut correlativum." Fatetur ergo Doctor, quod Sacramentum non possit proprie definiri definitione reali physica, aut metaphysica, quae supponat unum ens per se reale constans vel materia et forma, vel genere et differentia, hac enim ratione Sacramentum non est unum: sed dumtaxat definitione intentionali seu logica, qua fiat per aliquid se habens ad modum generis et differentia. — Vel aliter distinguo minorem: Sacramentum non est unum per se, si spectetur physice, ratione naturalis entitatis, et materialiter, concedo: si moraliter, ut instrumentum artificiale divinum, et supernaturale medium ad homines sanctificandos institutum a Deo, nego. Nam etsi constet pluribus divis, et diversi generis materialiter, est tamen unum per se formaliter; quia formam unam habet, puta significationem gratiae sanctificantis: sicut etsi domus constat multis entibus diversi generis, lapidibus, ferro, lignis, materialiter, est tamen unum artefactum per se; quia formam unam habet, figuram habitationi commodam: ne etiam familia, Respublica, Civitas, et similia.

Dices 2: Quod non est reale, non definitur proprie: Sacramentum ratione formae non est reale quid; nam quippe forma solum est significatio ex instituto, qua relatio rationis est, ut docet Doctor loco supra laudato. — Distinguo maiorem: si non sit reale fundamentaliter, concedo: si non sit reale formaliter, nego: civitas enim etsi formam non habeat realem, non desinit esse res illa, quod definiri potest: quia fundamentum eius est reale. Idem dicas de Sacramento, cuius relatio signi ad significatum licet non sit realis, quia est signum ex instituto, tamen cum res et verba, ex quibus constat, sint realia, hac ratione potest definiri.

Dices 3: Quod potest definiri, dicitur reponi in aliqua categoria: atqui nulla potest assignari categoria, in qua reponi possit Sacramentum: ergo, etc. — Respondeo distinguendo maiorem: si sit ens per se, nempe substantia, vel aliud absolutum, concero: si sit ens per accidens, subdistinguo: ens per accidens, quod componitur ex subiecto et accidente, transeat; de hoc enim controvertunt Philosophi: ens per accidens artificiosum, quod constituitur ex diversis entibus, sive realiter, sive intentione tantum unitis, nego. Deinde, concessa minore, neganda esset consequentia, quia Sacramentum est ens artificiosum, quod constituitur ex pluribus entibus intentione tantum unitis.

Corollarium. — Ex his apparet inanes esse ac omnino reiiciendas omnes definitiones, quas haeretici tradere solent ac propugnare, maxime Sacramentarii, Lutherani, Anabaptistae, et Calvinistae. Sacramentarii, quorum princeps videtur Carolostadius quidam Witembergae Archidiaconus, a quo Lutherus lauream doctoralem acceperat: quia partes, et doctrinam Lutheri initio quidem propugnavit, sed impatienter ferens sibi anteponi Lutherum, ab eo prorsus recessit. Sacramenta nihil aliud esse vult, quam signa et notas Christianae professionis, quibus a Iudaeis et Paganis discernimur, ut olim toga Romanos a Graecis palliatis discernebat; et iam varia vestium genera non solum distinguunt varias nationes, sed et varios Civium, ac Religiosorum Ordines, sicut tessera, et vexilla milites. — Verum refelluntur, quia iste effectus secundarius est, non vero primarius Sacramentorum effectus; unde Scriptura non assignat eum Eucharistiae, Baptismati, alterive Sacramentis effectum, ut distinguant Christianos, sed quod iustificent, mundent, salvent, et vitam aeternam ac immortalem tribuant. Secundo, si Sacramenta solum essent nota distinctionis Christianorum, ad ea sufficeret hominum institutio, nec opus esset Christi Passione; sed hac opus fuit. Idem dicuntur a Patribus e perfosso Christi latere sub sanguinis, et aquae figura profluxisse. Unde S. Augustinus, Tract. 126. in Ioannem, signanter observat Evangelistam

Christi lateris transfixionem non absque mysterio sic expressisse: Unus militum lancea latus eius percussit: nam, inquit S. Augustinus, vigilantí verbo usus est Evangelista, ut non diceret latus eius percussit, aut vulneravit, aut quid aliud: sed aperuit, ut illí quasi quodammodo vitae ostium panderetur, unde sacramenta Ecclesiae manarunt, sine quibus ad vitam, puta aeternam vitam est, non intratur. Testetur tandem, si Sacramenta nihil aliud essent, quam signa, quibus ab infidelibus discernimur, sequeretur Symbolum fidei posse dici Sacramentum: siquidem per eiusmodi fidei professionem a Iudaeis et Paganis distinguimur.

Lutherani et eorum lib. De captivitate Babylonica, cap. ultimo, dicunt quod sacramentum est divina promissio exteriori signo annexa: vel, ut aiunt in Confessione Augustana, art. 13. Sacramenta dicuntur signa voluntatis Dei erga nos ad excitandam in suscipientibus fidem, ut credant promissionibus, quae per sacramenta exhibentur. — Verum, utraque definitio reiiicitur: prima quidem, quia Sacramenta secundum SS. Patres sunt signa et symbola alicuius effectus per eiusmodi signa collati: et qui Sacramentum recipit, dicitur recipere signum, non vero promissionem Dei: et subinde Sacramenta non sunt ipsae Dei promissiones, aut res a Deo promissae, sed potius externa signa promissionem habent gratiae annexam. Deinde, si in ea promissione annexa signo externo constituenda esset ratio Sacramenti, excluderentur a ratione Sacramento tum Baptismus, tum Eucharistia: nam in his verbis, Ego te baptizo, etc. nulla habetur gratiae promissio, sicut nec in his verbis, Hoc est corpus meum. Secunda pariter respuitur: nam si Sacramenta sint signa ad excitandam fidem praerequisita in suscipientibus, ut credant promissionibus, quae per sacramenta exhibentur, sequitur quod frustra baptizarentur infantes, et amentes, quia non possunt actum fidei producere: attamen Lutherani adversus Anabaptistas infantium baptisma propugnant.

Melanctonis etiam definitio respuitur, qui in examine eorum, quae audiuntur ante ritum publicae ordinationis tit. de sacramentis ait: Sacramentum in Novo Testamento, ut Ecclesia loquitur, est ritus divinitus institutus additus promissioni Evangelio traditae, ut sit testimonium et pignus exhibita et applicatae promissionis gratiae: vel ut brevius definit in Apologia Confessionis Augustana, sacramenta sunt ritus, qui Dei mandatum habeant, et quibus addita est promissio gratiae. Refellitur, inquam, haec definitio: Primo, quia vult Melanchton Dei mandatum ad Sacramenta necessarium haberi in Scripturis: illud autem est falsum, quia Circumcisio, Baptismus, et Eucharistia, quae haeretici vera Sacramenta admittunt, instituta fuerunt longe prius, quam scriptis mandarentur. Deinde, si Sacramentum necessario deberet esse testimonium et pignus exhibitae et applicatae promissionis gratiae, sequeretur eiusmodi testimonia saepe esse mendacia: nam ad Baptismum posset quis finte accedere, et Christi Corpus indigne accipere, in quibus casibus non potest dici gratiae promissio ipsi applicata. Insuper docent Lutherani, haec testimonia dari ad confirmandam, vel excitandam fidem; constat autem, quod etsi parvuli sint capaces Sacramentorum, nondum tamen possunt uti aliquibus testimoniis, ut eorum fides excitetur, vel confirmetur.

Anabaptistae contendunt Sacramenta nihil aliud esse, quam allegorias, simia, et figuras virtutum, et bonorum operum, Christianae vitae, et instituti spiritualis. Sic Baptismus, inquiunt, est tantum figura significans Christianos debere dura et adversa sustinere pro Christo, quasi mersio Baptismi significet tantum mortem, qua peccato et mundo mori debemus; emersio autem ex aqua Resurrectionem, quia S. Spiritus ope resurgere debemus ad novam omnino vitam: Eucharistia autem nos admoneat solum concordia inter fideles servanda, iuxta illud 1. Cor. 10. Sumus unum corpus, qui de uno pane participamus. — Refellitur autem haec definitio; iste enim Sacramentorum usus non est praecipuus, nec primarius, qui potest ex hominum institutione procedere. Deinde, si Sacramenta essent tantum figura bonorum operum et morum, consequens esset, quod ferent dumtaxat signa futurorum, non vero praeteritorum et praesentium: sed hoc falsum est, Baptismus enim est signum praeteritae Christi mortis, sepulturae, et Resurrectionis, ut legimus ad Rom. 6.: est etiam signum praesentis peccatorum ablutionis, iuxta illud Act. 22. Baptizare, et ablue peccata tua. Pari ratione Eucharistia est signum rememorativum Passionis Christi, iuxta illud 1. Cor. 11. Hoc facite in meam commemorationem. Est etiam signum demonstrativum inhabitationis spiritualis Christi in nobis, nam ipse Ioan. ait: Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo.

Tandem Calvinus, lib. 1. Institut., cap. 11. sect. 1. definit Sacramentum duobus modis: primo quidem latius sic: Sacramentum est symbolum externum, quo benevolentiae erga nos suae promissiones conscientiis nostris Dominus obsignat ad sustinendam fidei nostrae imbecillitatem: et quo nos vicissim pietatem erga Deum nostram tam coram eo et Angelis, quam apud homines testamur. Breviorem autem definitionem mox subiicit, cum ait: Sacramentum est divinae in nos gratiae testimonium externo signo confirmatum, cum mutua nostrae erga ipsum pietatis testificatione. — Verum refellitur utraque haec definitio: Primo, quia inde sequeretur, quod Ecclesiae minister neminem baptizare posset absque periculo profanationis Baptismi: quia nemo potest adhibere sigillum promissionum Dei, nisi certo ei constet, cui factae sint illae promissiones, quemadmodum nullus potest iuramento aliquid affirmare, nisi de eo certus sit: sed Ecclesiae ministri non possunt esse certi, cuinam factae sint promissiones aeternae praedestinationis, quarum sigillum Calvinus ait esse Sacramentum, nullus enim absque speciali revelatione potest esse certus de sua, vel alterius praedestinatione. Secundo, Calvinus admittit legitimum Baptismum in Ecclesia Romana, in qua tamen negat ullos esse praedestinatos. Insuper, illa Calvini assertio pluribus falsis propositionibus innititur: primo quod per gratiam promissam intelligatur gratia praedestinationis: tum quia falsum est gratiam illam praedestinationis in Scripturis cuiquam promitti, cum nullus sciat utrum amore vel odio dignus sit; tum quia sequeretur Sacramentum numquam recipi quantum ad gratiam, nisi in electis; cum tamen certissimum sit plures iustos excidere a gratia in Sacramentis recepta, et damnari. Deinde, falsum est, quod talis gratia praedestinationis apprehendatur per fidem: sequeretur enim parvulos in Baptismo numquam iustificari, cum habere non possint fidem, per quam talem promissionem gratiae apprehendant. Denique, falsum est, quod Sacramentorum effectus locum habeant tantum in electis. Certum est enim, quod etiam reprobi interdum per receptionem Sacramentorum iustificentur.

Alias similes Haereticorum definitiones superfluum iudico hic refellere, et refutere: quippe cum ex dictis sufficienter possint expugnari.

NOTANDUM 1. Veteres quosdam haereticos extitisse nomine Paulicianos, qui omnem a Sacramentis materiam eliminabant, affirmantes eorum virtutem dumtaxat consistere in verbis Christi Domini. Hinc dicebant esse baptizandos, qui reciperent Evangelium, eo quod Dominus in Evangelio dixerit: ὁ πιστεύσας καὶ βαπτισθῇ σωθήσεται: unde apud ipsos, ut referunt Petrus Siculus Biblioth. S. Patrum, et Euthymius part. 2. Panoplia, tit. 21. qui sacerdotum ordinem obtinebant, non Sacerdotes, sed Votarii vocabantur. Ipsis e diametro opponuntur quidam ex recentioribus haereticis, maxime Lutherani et Calvinistae, qui rationem omnem, aut saltem praecipuam sacramentorum efficaciam in materia reponendam esse existimant. Verum utrumque vitiosum hoc extremum declinantes Catholici Doctores, affirmant Sacramenta novae Legis revera constare rebus ut materia, et verbis ut forma, sed non omnes conveniunt invicem, quid per res et verba proprie sit intelligendum. Aliqui enim volunt ista in rigore sermonis, et iuxta proprietatem vocum accipi, ita ut per rem intelligeretur aliquid materiale, quod tangi, et videri posset: per verbum autem intelligeretur id, quod exprimitur per organa vocalia, et auditu percipitur. Cuius sententiae praecipuus assertor videtur Durandus in 4. dist. 1. qu. 3. ubi quamvis concedat omnia Sacramenta habere aliquam materiam, negat tamen illa omnia habere res sensibiles pro materia, maxime poenitentiam, et matrimonium. Alii vero Theologi censent nomine rem, intelligendum esse id quod magis confuse significat, sive illud res sit proprie dicta, sive non: nomine autem verborum, intelligendum esse id, quod magis distincte eamdem gratiam significat. Sententiae imprimis adstipulatur Subtilis Doctor in 4. dist. 3. qu. 2. num. 3. ubi cum dixisset: "Advertendum est, quod proprie loquendo de forma, prout est altera pars compositi, forma sacramenti est ipsa relatio signi, qua formaliter est tale sacramentum, et materia est totum fundamentum ipsius relationis." statim subdit: "verumtamen si in fundamento isto sint plura, ex quibus aliquo modo fit unum Sacramentum, quae non aequaliter se habent, sed alterum sit quasi prius et determinabile, alterum quasi posterius, et determinatio praecedentis, primum potest dici quasi materia, per quandam similitudinem ad materiam, et alterum forma: materiae enim est praecedere secundum originem, et determinari: formae autem regere, et determinare. Similiter illud, quod principalius et actualius, potest dici forma respectu potentialioris: similiter quod est spirituale, potest dici forma respectu eius, quod est minus spirituale." Ita Doctor.

Ex quibus sequitur, quod in Sacramentis ubi duo occurrunt eamdem rem coniunctim significantia, illud, quod minus perfecte, minusque distincte significat, dicitur significare ut res: sive interea sit res sensibilis, aut visibilis proprie dicta, sive non: quod autem perfectius, et distinctius significat, dicitur significare ut verbum, sive sit verbum proprie dictum, sive non.

NOTANDUM 2. Quod etsi Deus potuerit pro libito quaslibet res sensibiles, imo et spirituales pro Sacramenti materia designare, ita ut penes hominum libertatem relinqueret quodlibet voluissent signum adhibere ad conciliandam sibi repromissam gratiam per applicationem alicuius exterioris signi ad eum finem assumpti et applicati, nihilominus ex sapienti ordinatione decrevit res certas ac determinatas ad conficiendam et administrationem Sacramenti usurpari. Inde haec determinatio rerum sacramentalium concipi potest facta duobus modis, nimirum vel confuse, seu minus distincte, ita quod determinatum fuerit auctoritate divina, ut assumeretur aliquod signum in genere, nullum autem signum in particulari designaretur: vel magis distincte, si nempe determinaretur in particulari, quod talis, vel talis res assumeretur ad conficiendum Sacramentum. Quod utique fieri potest duobus modis, nempe vel secundum genus, puta si aqua esset determinata pro materia baptismi, non tamen designata fuisset intima species aquae, puta rosacea, et artificialis, aut naturalis; vel secundum speciem infimam, puta si pro materia Baptismi designata sit non quidem aqua in genere, sed aqua naturalis. Rursus materia determinata in specie considerari potest in duplici differentia: alia enim est pure physica, qualis est materia Sacramentorum, quae habent rem aliquam physicam et naturalem, ut Baptismus aquam, Confirmatio chrisma ex oleo et balsamo, Eucharistia panem triticeum et vinum vitigineum, Extrema-Unctio oleum. Alia vero sunt quae in sua materia includunt essentialiter aliquid morale dependens ab hominum institutione; ita ut morale illud sit fundamentum et ratio propter quam eiusmodi materia sensibilis et physica assumatur ad Sacramentum conficiendum. Quaeritur ergo utrum materia Sacramentorum novae Legis ita distincte sit a Christo Domino determinata in particulari, ut nemini liceat illam mutare. Quod ut percipiatur distinctius,

NOTANDUM 3. Mutationem in Sacramentorum materia distingui posse duplicem: unam quidem substantialem et essentialem, qualis fieret, si nempe loco unius rei physicae a Christo Domino designatae in materiam Sacramenti, aliquis aliam materiam genere vel specie distinctam assumeret, nempe si ex eo quod Christus Dominus instituit Baptismum per modum ablutionis fieri in aqua naturali, hac occasione aliquis assumere praesumeret quemlibet alium liquorem, qui deservire posset ad ablutionem, sicut docebant olim Aquarii, qui in Sacramento altaris non vinum, sed aquam dumtaxat adhibebant: quemadmodum etiam Beza, Epist. 2. ad Tillium contendit, quod deficiente pane vel vino, ad celebrandam coenam assumi possit quidquid ex usu communi, et ratione temporis habet rationem panis et vini. Item si materia usurpari solita ita esset alterata ut ex communi usu ac modo loquendi non censeretur amplius eadem, nec vocaretur eodem nomine, puta si vinum ita acescat, ut non amplius vinum, sed acetum censeatur, et appelletur. Secunda vero mutatio dicitur accidentalis, quando videlicet assumitur quidem substantia materiae a Christo designata, sed non secundum eadem accidentia, quae ex Christi recta intentione haberet illa materia; puta si quis aquam naturalem assumeret quidem ad baptizandum, non tamen claram et limpidam, sed turbidam ac coenosam.

His ita praemissis, tria veniunt hic determinanda: primum, utrum Sacramenta novae Legis constare debeant materia et forma: secundum, utrum Sacramentorum materia designata ac determinata fuerit a Christo Domino in specie: tertium, utrum liceat aliquando aliam substantialem assumere materiam, quam Christus designaverit.

Conclusio prima. — Revera Sacramenta novae Legis constare atque perfici debent materia et forma. Haec est communis apud Catholicos, et

Probatur primo, ex decreto unius in Concilio Florentino, ubi habetur, quod Sacramenta novae Legis tribus perficiuntur, videlicet rebus tanquam materia, verbis tamquam forma, et Persona Ministri conficientis Sacramentum cum intentione faciendi id quod facit Ecclesia, quorum si desit aliquid, non perficitur sacramentum. Cuius quidem veritatis alia non subest ratio, quam voluntas Christi Domini, qui ut est omnium gratiarum fons, et rivulus eas ubertim in omnes derivans, etiam voluit ut gratia illa novi Testamenti perfectissimis signis omnibus innotesceret: perfectiora autem signa non sunt, quam res quae videntur, et verba quae audiuntur: visus enim et auditus sensus sunt maxime ad intelligentiam et notitiam deservientes. Unde quod ordine congruo Christus Dominus voluerit nos manuducere ad percipiendas res spirituales per receptionem rerum corporearum, aliquam similitudinem habentium cum ipsis rebus spiritualibus: nam, ut praeclare docet sanctus Augustinus, Epist. 118. cap. 11. Ipse anima motus, quamdiu rebus adhuc terrenis implicatur, pigrius inflammatur: si vero feratur ad similitudines corporales, et inde feratur ad spiritualia, quae illis similitudinibus figurantur, ipso quasi transitu calegitur, et tanquam in facula ignis agitatus accenditur, et ardentiori dilectione rumpitur ad requiem et quietem. — Quod autem res visibiles habeant rationem materiae, verba autem potissimum rationem formae obtineant, tacite probatur: illud enim habet rationem materiae, quod est determinabile: illud vero rationem formae, quod determinat: at in Sacramentis res visibiles sunt determinabiles, et indifferentes ex se ad varias significationes: per verba autem determinantur ad eum effectum, quem significare debent: igitur, etc. Maior patet: sicut enim lignum, lapides, etc. dicuntur materia ex qua Architectus, vel quivis alius artifex domos, statuas, aut alias res efficit: figura vero, seu partium ordinatio, qua constituitur artefactum, est artis forma: et sicut in Logicis genus dicitur respondere materiae, differentia vero formae, quia genus est indifferens ad plures differentias et species; differentia vero determinat ipsum ad speciem; ita in Sacramentis res, quae assumuntur, indifferentes sunt ad varias significationes et effectus: nam aqua est indifferens et indeterminata ad humectandum, et refrigerandum, et bibendum, oleum ad leniendum dolorem, sanandum vulnus, fovendas et confirmandas vires; indistincte etiam, et confuse tantum significant varios effectus gratiae: determinantur autem per verba ad unum, aut alterum effectum gratiae: nam elementum ante verbum est indifferens, ut sit Sacramentum: accedit autem verbum ad elementum, et fit sacramentum, inquit S. Augustinus, Tract. 80. in Ioan.; quare sacramentorum determinatio praecipue fit a verbo. Nam ut idem S. Augustinus, explicans illud Ioannis: Iam vos mundi estis, sed non omnes: ait: quoniam est tanta virtus aquae, ut corpus tinguat, et cor abluat, nisi faciente verbo? Hinc exterior ablutio corporis seorsim a verbis inchoate tantum et remote significat ablutionem animae; perficitur autem a verbis: Ego te baptizo, ut eam proxime et distincte significet: ipsa vero verba distinctius et expressius ablutionem animae significant: non tamen perfecte, nisi iungantur ablutioni corporeae; quia seorsim aut illa falsa sunt. Indivisibilis enim est perfecta et completa gratiae significatio respectu materiae et formae Sacramenti: quia materia seu res sensibiles nequeunt ullum gratiae gradum proxime et complete significare sine verbo: nec verbum, seu forma sine rebus ipsis: divisibilis est tamen imperfecta significatio ratione subiecti: quia res seorsim a verbo gratiam indistincte significant, verbum vero seorsim a rebus magis distincte.

Dices 1: Una et eadem res non potest habere plures formas: sed significatio gratiae propria cuilibet Sacramento est forma Sacramenti; est enim habitus, seu perfectio constituens rem in ratione signi; forma enim signi est significatio: igitur Sacramenta non constant verbis tamquam formis. — Respondeo. Sacramentum sumi duabus modis, nempe materialiter, vel formaliter. Materialiter est aliquod ens morale constans rebus et verbis: formaliter vero est signum gratiae. Quo praesupposito, distinguo minorem: significatio est forma Sacramenti formaliter sumpti, et ut signum est, concedo: materialiter considerati, nego: ut sic enim Sacramentum constat materia sensibili, et verbis tamquam forma. Adde hoc, ut docet S. Augustinus, lib. 2. De Doctrina Christiana, cap. 3. Verba inter homines obtinuerunt principatum significandi: ac proinde quamquam res et verba simul significant, tamen potissima vis significandi tribuitur verbis.

Dices 2: Materia et forma in eodem composito sunt eiusdem generis: sed res sensibiles et verba Sacramenti non sunt eiusdem generis, ut constat: igitur, etc. — Distinguo maiorem: materia et forma sunt eiusdem generis in composito physico et naturali, concedo: in morali et artificioso, nego. Ad minorem dico Sacramenta esse composita non physica, sed moralia et artificiosa.

Dices 3: Eucharistia post prolata consecrationis verba remanet Sacramentum: ergo non constat verbis ut forma. — Distinguo consequens: si spectetur in facto esse, seu quoad esse permanens, concedo: si in fieri, nego. Differt enim ab aliis Sacramentis, quod ea sint in actione transeunte solum, et usu, ut Baptismus in ablutione, nec habeant esse permanens; Eucharistia vero habeat esse permanens a sui productione, seu consecratione, et a susceptibleium usu distinctum.

Dices 4: Sacramentum Poenitentiae constat solis verbis, puta vocali confessione, et absolutionis forma: ergo non constat rebus ut materia. — Nego antecedens. Ipsa quippe peccata signis exterioribus a poenitente declarata, contritio de peccatis, nutu, verbo, vel alio exteriori signo Sacerdoti manifestata, vocalis etiam confessio, sunt res, seu materia saltem circa quam versatur absolutio, prout res opponitur verbo. Nam ista minus distincte significant gratiam peccati remissivam Sacramento Poenitenti propriam; absolutionis verbum expressius ac distinctius: hinc dicitur forma Poenitentiae, etsi non sit omnino simul cum re sensibili, puta contritione poenitentis, et confessione, ut cum absolutio differtur, quia Poenitentiae Sacramentum est compositum artificiale, seu morale physicum: unde satis est si forma sit simul cum materia moraliter; id autem occurrit. Nam etsi confessio physice deserit, quando profertur absolutio, moraliter manet, et adhuc est praesens, saltem in memoria Sacerdotis, quia quae parum distant, moraliter non distare videntur.

Dices 5: Matrimonium contrahi potest solis nutibus et litteris, absque vocibus: ergo non constat verbis, ut forma. — Distinguo consequens: verbis formaliter et proprie sumptis, concedo: non constat verbis analogicis, et aequivalenter sumptis, nego: quia littera, nutus, et alia cogitationum et affectuum animi signa, quibus sponsi suum sibi mutuo consensum significant, sunt verba quaedam: nam, ut ait S. Augustinus, 2. De Doctrina Christiana, cap. 3. Signa, quibus homines sensa sua communicant, etsi pertineant ad oculorum sensum, ceu ad alios sensus, verba dicuntur, et motus membrorum, quibus histrones cum oculis quasi fabulantur, et vexilla, draconesque militares, quae per oculos voluntatem Ducum insinuant, et nutus quibus significamus aspicientium oculis, quae volumus, sunt quasi verba quaedam visibilia, quia verba, quae pertinent ad aures, significandi principatum inter homines obtinuerunt. Sacramentum Matrimonii tamen non perficitur solis verbis vocalibus, aut analogicis, quibus contrahentes suum exprimunt consensum; nam eorum corpora, ac supposita sunt res sensibiles, et materia Sacramenti; imo signa consensus nutibus, litteris, aut vocibus expressa dicuntur materia, prout indicant traditionem corporum, et suppositorum, ut imperfecta et veluti suspensa, antequam acceptetur; ut autem significant acceptationem mutuam Coniugum, quae traditionem illam perficit et complet, sunt matrimonii forma.

Dices 6: Materia et forma debent esse simul in eis, quae componuntur ex eis: sed in Sacramentis novae Legis res et verba non debent necessario esse simul, nam in Sacramento Baptismi potest interdum fieri ablutio priusquam proferantur verba. — Distinguo maiorem: debent esse simul, vel simultate physica, vel morali, concedo: physica semper, nego. Similiter distinguo minorem: in Sacramentis novae Legis res et verba non debent necessario esse simul simultate physica, concedo: morali, nego. Porro haec moralis simultas sufficit ad validitatem Sacramenti, quemadmodum contingit in pluribus aliis rebus successivis et artificialibus; propositio enim componitur ex subiecto et predicato, tamquam ex materia et forma, quae tamen non sunt simul, ita ut eodem temporis momento proferantur, sed quia immediate post subiectum sequitur praedicatum in propositione.

Conclusio secunda. — CONVENIENS FUIT, UT SACRAMENTA NOVAE LEGIS HABERENT RES DISTINCTE DETERMINATAS; NON FUIT TAMEN NECESSE, UT IN SINGULIS SACRAMENTIS RES DETERMINARENTUR A CHRISTO DOMINO IN SPECIE INFIMA. Haec Conclusio duabus partibus constat: quarum Probatur prima: Sacramentum est signum sensibile, ab hominibus assumptum ut certo significetur et producatur gratia: at nulla creatura potest certo significare gratiam productam nisi ex institutione et determinatione divina: igitur congruum fuit, ut res illae, quae in Sacramentis inserviunt, essent a Deo determinata. Confirmatur, quia in Sacramentis novae Legis duo possunt considerari, nimirum cultus divinus, et nostra sanctificatio: quorum primam pertinet ad hominem per comparationem ad Deum; secundum vero spectat ad Deum per ordinem ad homines. Licet autem homines potuissent determinare materias Sacramentorum, quatenus sunt res determinatae ad cultum divinum, quia cultus Dei est in hominis potestate; non tamen id praestare potuerunt, quatenus Sacramenta ordinantur ad sanctificationem; sicut enim solus Deus sanctificare potest, ita ad Deum solum pertinet determinare res, quibus homo possit sanctificari.

Secunda pars etiam patet: Sacramenta enim sunt in duplici differentia: nam aliqua constant rebus physicis, alia vero rebus moralibus, pendentque ex actibus humanis, et libere ab hominibus elicitis, puta Matrimonium, quod ex mutuo contrahentium consensu constare ac perfici debet. Porro quae ex physicis rebus fiunt, habent res a Christo Domino determinatas, saltem in specie communi, et aliqua in specie intima; quae vero continguntur ex actibus humanis, et spectant ad mores, verisimile est, quod Deus voluerit, ut eorum materiae determinatio etiam ab hominum institutione penderet.

Dices: Materia quaecunque determinari potest sufficienter per verba: igitur non opus fuit, ut illa designaretur a Christo. Patet antecedens: quia solis verbis expresse declarari et significari potest effectus Sacramenti, perinde enim est ad significandum aliquem revera mundari a peccatis per Baptismum, quod adhibeatur a baptizante aqua, aut quivis alius liquor, dummodo liquorem intundendo verba ad Baptismum requisita proferat. — Nego antecedens. Quamquam enim, ut supra diximus, potissima significandi vis insit verbis; nihilominus conveniens est, ut materia habeat aliquam analogiam et similitudinem cum effectu ad quem significandum et efficiendum Sacramentum assumitur. Nam, inquit S. Aug., Epist. 119. cap. 11. Ad ipsum ignem amoris nutriendum et inflammandum quodammodo, quo tamquam pondere sursum, vel introrsum feramur ad requiem, haec omnia pertinent, quae assumuntur nos figurate, plus eum movent et accendunt amorem, quam se nuda, et sine ullis sacramentorum similitudinibus ponerentur. Cuius rei causam difficile est dicere; sed tamen ita se habet, et aliquid per allegoricam significationem insinuatum plus movet, plus delectat, plus honoratur, quam si verbis propriis diceretur apertissime.

Dices: Agens sapientissimum non debet quidquam instituere absque ratione: at nulla occurrit legitima ratio, ob quam Deus in quibusdam Sacramentis res determinaverit in specie infima, potius quam in aliis: igitur, etc. — Distinguo maiorem: non potest aliquid facere absque ratione, quae sit sibi nota, concedo; quae nobis semper innotescat, nego: nam ut dicit S. Augustinus, Epist. 3. quae est ad Volusianum: Deum aliquid posse, quod nos fateamur investigare non posse; in talibus rebus tota ratio facti est potentia facientis. Vel negari potest minor: nam, ut mox diximus, Sacramenta, quae pendent ex moralibus et liberis hominum actibus, voluit Deus, ut potius ab ipsis hominibus, quam a seipso eorum materia designaretur.

Conclusio tertia. — MUTATIO ESSENTIALIS RERUM DETERMINATARUM INVALIDUM REDDIT SACRAMENTUM, NON VERO MUTATIO ACCIDENTALIS: ILLUD TAMEN ALIQUANDO EFFICIT ILLICITAM. Haec Conclusio tres habet partes; quarum prima

Probatur: Non potest validum esse Sacramentum, nisi res prout est a Deo determinata adhibeatur, quippe cum virtus omnis Sacramentorum, sive in significando, sive in operando pendeat ab institutione Dei: atqui si mutatio sit essentialis, non adhibebitur eadem res, quae est ordinata a Deo: igitur quemadmodum mutata hominis materia desinit esse homo, ita si quis in baptizando v. g. adhiberet aquam non naturalem, sed rosaceam, irritus foret Baptismus. Quod utique fusius patebit, et confirmabitur efficacius agendo de immutabilitate cuiusvis Sacramenti in particulari.

Secunda pars etiam est evidens, nempe quod mutatio accidentalis non reddat invalidum Sacramentum: tunc enim valet Sacramentum, quando perficitur rebus a Deo institutis: at licet mutatio fiat accidentalis, tamen remanent res a Deo institutae, sicut per morbum mutato hominis calore, nihilominus censetur permanere idem homo: igitur, etc.

Tertia denique pars aperte colligitur ex praxi Ecclesiae: unusquisque enim Ecclesiae minister tenetur se gerere iuxta praxim et usum communem receptum in Ecclesia: atqui mutatio accidentalis aliquando est contra praxim et usum communem receptum in Ecclesia: v. g. quia sacerdotes Ecclesiae Latinae consecrare solent in azymis, illicitè quis eorum consecraret in fermentato: unde capite Litteras de consecratione Missarum, Honorius summus Pontifex mandat Orixiensi Episcopo, ut officio et beneficio in perpetuum privet Sacerdotem, qui in fermentato pane celebrare praesumpserat. Dixi aliquando: fieri enim potest ut mutatio accidentalis interdum non sit illicita, quando videlicet non sit in contemptum, nec ut introducatur usus oppositus communi Ecclesiae praxi: unde non illicite quis baptizaret, si rigente hyemis frigore adhiberet aquam calidam, quod fieri non assolet.

Dices 1: Ecclesia de facto mutarit materiam Sacramenti Matrimonii in Concilio Trid. Sess. 24. cap. 1. De Reformatione. Nam ante Concilii decretum, consensus viri ac mulieris verbis aut nutibus sensibiliter expressus, sive interim publice, sive occulte fieret, erat materia sufficiens et proxima Sacramenti: Concilium vero statuit quod qui aliter quam praesente parocho, seu Ordinarii licentia, et duobus vel tribus testibus matrimonium contrahere attentabunt: eos sancta Synodus ad sic contrahendum omnino inhabiles reddit, et huiusmodi contractus irritos et nullos esse decernit, prout eos praesenti decreto irritos facit, et annullat: igitur fieri potest mutatio essentialis materiae Sacramenti absque eo quod illud censeatur invalidum. — Respondeo distinguendo maiorem: mutavit materiam secundum illius substantiam, ita ut loco materiae designatae a Christo aliam omnino specie distinctam substituerit, nego: mutavit eam secundum aliquas illius circumstantias, concedo. Et similiter distincta minore, nego consequentiam. Certum enim est, quod cum Matrimonium sit contractus aliquis, et civilis, qui fit mediante consensu utriusque coniugis; dum Christus consecravit contractum istum, illum sublimando ad Sacramenti dignitatem, non aliam determinavit huius contractus materiam, quam mutuum illum coniugum consensum, non determinando quod exprimeretur hoc, aut illo modo; nec etiam auferendo a republica potestatem quam habebat super huiusmodi contractum, sed relinquendo in eius dispositione, ut pro diversitate temporum, et circumstantiarum posset illi addere certas conditiones, sine quibus esset nullus, et consequenter non esset Sacramenti materia. Unde quando statuit praetatum decretum, non mutavit materiam Matrimonii, ut erat a Christo determinata, secundum substantiam; quia semper consensus legitimus est materia Matrimonii: sed mutavit dumtaxat materialiter et accidentaliter, efficiendo scilicet, ut consensus etiam expressus non esset amplius ad contrahendum legitimus, quia ita postulabat ratio temporis, propter varia inconvenientia quae ex clandestinis matrimoniis emergebant.

Dices 2: In nascentis Ecclesiae primordiis sacramentum Ordinis, maxime Sacerdotii, conferebatur dumtaxat per manuum impositionem tamquam per legitimam materiam; quod etiam nunc in usu est apud Graecos non solum schismaticos, sed etiam Catholicos, et Romanae communionis: sed Ecclesia Latina eundem Ordinem confert per traditionem panis in patena, et vini in calice, in quibus censet consistere materiam huius sacramenti: igitur licite fieri potest mutatio materiae essentialis Sacramenti. — Respondeo, hanc difficultatem in Disputatione de Sacramento Ordinis fusius esse discutiendam: interim breviter respondeo primo, vel quod Christus Dominus non determinaverit in individuo materiam et formam sacramenti Ordinis, sed solum voluisse, quod conferretur Ordo per aliquod signum sensibile declarativum ac significativum potestatis quae traditur, et per verba hoc ipsum exprimentia, quodeumque tandem illud signum foret, cuius determinationem penes Ecclesiae potestatem reliquit. Ita docet Ruardus Tapper, art. 17. contra Lutherum, et Petrus Noto, in Institutione Sacerdotum, de Sacramento Ordinis Sectione quarta. Vel dico secundo cum Estio in 4. dist. 24. quod cum in ordinatione non sit necessarius contactus physicus materiae, sed sufficiat moralis, idest, illius exhibitio, vel ostensio dum traditur potestas consecrandi, inde fit quod eadem materia Latino et Graeco Sacerdoti in susceptione Ordinis tradatur; cum hoc tamen discrimine, quod Graecus Sacerdos initiandus tangat dumtaxat illam materiam moraliter et mediate, dum videlicet tangit altare, Latinus vero illam tangat physice et immediatè. Quod vero Presbyteri Graeci dum initiantur tangant altare, probatur ex Euchologio Graeco, ubi dicitur: « Qui vero ordinatus fuerit, incumbens sacrae arae, utrumque genu flectit, Diacono vero elata voce dicente: attendamus: statim Pontifex imposita manu una cum pallio, clara voce enunciat: divina gratia, quae semper infirma curat, et quae desunt supplet, promovet N. venerabilem Diaconum in Presbyterum » etc.; quibus verbis significat quod dum manus Sacerdotis initiando a Pontifice imponitur, Sacerdos ille altare tangit.

Tria maxime hic occurrunt statuenda: Primum, utrum verba determinata ita requirantur necessario in confectione Sacramentorum, ut salvo Sacramento alia subiici non possint ad sacramenti valorem. Secundum, quaenam verborum mutatio sacramentum irritum efficeret. Tertium, denique, qualia sint ista verba, an concionatoria, aut promissoria, aut consecratoria.

NOTANDUM 1. Duplicem concipi posse determinationem in verbis: alia enim potest esse materialis et secundum sonum vocis, ut si in confectione Sacramentorum assumenda essent verba Hebraica aut Latina, nec possent adhiberi Gallica, quamquam eundem sensum haberent. Alia formalis, quae fit secundum significationem verborum, quocumque tamen idiomate proferantur. Porro in verbis triplex significatio potest attendi: prima est, quae repetitur ex proprietate verborum, quando scilicet illa adhibentur significandis rebus propter quas sunt instituta, sicut nomine Superioris significatur ille, qui est superis praest: secunda est, qua reperitur ex usu communi, quando nempe usurpantur ad aliud significandum, quam id, ad quod ex primaria institutione imposita fuerant, sicut nomine tyranni nunc significatur princeps iniquus, cum tamen primitus esset nomen honestum: tertia denique ea est, quae repetitur ex accommodatione usus communis, cum verba, quae non significabant aliquid ex prima sua institutione, postea ex recepti usus consuetudine usurpantur, ut si quis in baptizando Rege uteretur his verbis: Ego baptizo vestram maiestatem, etc. Nam ex accommodatione usus, regia persona sufficienter intelligeretur, nomine Maiestatis.

NOTANDUM 2. Mutationem verborum in Sacramentis distingui posse duplicem, sicut et rerum: alia enim est substantialis, quando videlicet usurpantur verba oppositum omnino significantia eius, quod Christus Dominus in Sacramentorum institutione intendit, ut si quis aliquem baptizando usurparet alia nomina, quam ea quae significant tres divinas personas: alia vero est accidentalis, quando nimirum verba aliter proferuntur, quam proferri debent secundum Ecclesiae consuetudinem. Porro haec utraque mutatio contingere potest variis modis; maxime vero octo sequentibus: Primum quidem, per mutationem idiomatis unius linguae in aliam, v. g. Graeca in Latinam, aut Latinae in Graecam. Secundo, per mutationem unius vocis loco alterius, puta si loco verbi baptizet dicatur abluo. Tertio, per transpositionem unius vocis, vel plurium: v. g. si dicitur: In nomine Patris te ego baptizo. Quarto, per interpolationem sive interruptionem vocum, sive quiescendo per aliquod tempus absque aliorum verborum formae prolatione, sive interim aliquid aliud proferat, sive non, ut si quis post haec verba Ego te baptizo, quiescat per aliquod tempus, deinde adiiciat alia verba, In nomine Patris, etc. Quinto, per mutationem verborum in scripturam, ut si quis baptizando non proferret verba Evangelica, sed aquam infundendo eas scriberet. Sexto, per additionem unius vocis, vel plurium, v. g. si quis baptizando, tribus divinis personis adderet nomen B. Virginis. Septimo, per detractionem alicuius vocis, vel plurium, ut si quis baptizando omitteret, Ego te. Octavo denique, per corruptionem vocis, vel plurium, ut si quis ob defectum linguae latinae baptizando diceret Ego te baptizo in nomine Patria, Filia.

NOTANDUM 3. Triplex verbum in Sacramentis distingui posse, scilicet promissorium, concionatorium, et consecratorium. Promissorium dicitur, quod exprimit et declarat promissionem gratiae divinae: concionatorium vero, per quod tum qui Sacramentum suscipit, tum qui stantes adsunt, edocentur et instruuntur de promissione gratiae divinae: consecratorium tandem, quo materia Sacramenti benedicitur et sancto ritu consecratur. Affirmat Calvinus, lib. 3. Institutionum, cap. 14. §. 1. verbum sacramentale non esse consecratorium: Verba, inquit, intelligere debemus, non quod sic sensu, et fide insusurratum solo strepitu veluti magica incantatione consecrandi elementum vim habeat: sed quod praedicatum intelligere nos facit, quid visibile signum sibi velit. Unde ibidem subdit: Concludimus verbum sacramentale esse promissionem, quae clara voce a ministro praedicata, plebem eo manuducit, quo signum tendit ut nos dirigit. Quibus verbis significat verbum sacramentale esse quidem promissorium et concionale, non vero consecratorium.

Ipsi subscribunt plurimi Lutherani, maxime Kemnitius in Examine secundae partis decretorum Concilii Trid. quamquam, ut ibidem observat, Lutherani hac in parte tres in sententias scinduntur, maxime circa confectionem Eucharistiae; aliqui enim concionem tantum, seu instructionem praemittunt, verba autem consecratoria non proferunt: nonnulli autem verba institutionis proferunt, at non ad consecrandum, sed per modum historiae, ut astantes doceant: quidam denique verba institutionis proferunt, et quidem animo consecrandi; quam sententiam ut suam commendat ipse Kemnitius: Vetus, inquit, Ecclesia, licet aliis etiam exhortationibus et precationibus in administratione Eucharistiae usa sit: simpliciter tamen, et recte sensit per sermonem Christi, hoc est, verbis institutionis divinae fieri benedictionem seu consecrationem Eucharistiae.

Conclusio prima. — SACRAMENTA NOVAE LEGIS PERFICIENTUR VERBIS PROPRIE VEL IMPROPRIE SUMPTIS, EISQUE DETERMINATIS. Haec Conclusio duabus potissimum partibus constat, quarum

Probatur prima, idque primo ex Scriptura sacra qua expresse significat verba requiri in tribus Sacramentis, nempe Baptismo, Eucharistia, et Extrema-Unctione. In Baptismo quidem; nam Matthaei 28. Christus delegans Apostolos in orbem terrarum, ait: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, etc. Hinc Apost. ad Ephes. 5. Christus, inquit, dilexit Ecclesiam, et tradidit semetipsum pro illa, ut eam sanctificaret, mundans eam lavacro aquae in verbo vitae. Hoc est, in verbo sacramentali, ut interpretatur S. Aug. Idem constat de Eucharistia: nam Matth. 26. Marci 14. Luc. 22. et 1. Cor. 11. legimus quod Iesus accepit panem, et benedixit, ac fregit dicens: Hoc est corpus meum. Panis est res, seu materia; quae autem dixit sunt verba, seu forma. Similiter de Extrema-Unctione scribitur Iacobi 5. Infirmatur quis in vobis? inducat Presbyteros Ecclesiae, et orent super eum, ungentes eum oleo in nomine Domini: et oratio fidei salvabit infirmum.

Unctione est res, oratio autem sunt verba. Ac subinde Sacramenta novae Legis constare debent rebus, et verbis. Idem patet ex decret. Eugenii in Conc. Florent. ubi decernitur omnia Sacramenta tribus consistere, videlicet rebus tamquam materia, verbis tamquam forma, et persona Ministri.

Patet etiam haec veritas auctoritate SS. Patrum, qui unanimi calculo postulant res et verba desiderari in confectione Sacramentorum. Sic S. Ambr. lib. De Initiandis, cap. 9. ubi agit de Eucharistia: Quod si, inquit, tantum valuit humana benedictio, ut naturam mutaret; quid dicimus de ipsa consecratione divina, ubi verba ipsa Domini Salvatoris operantur? nam sacramentum istud quod accipis Christi sermone conficitur: quod si tantum valuit sermo Eliae, ut ignem de caelo deponeret, non valebit sermo Christi, ut mutet species elementorum? Similiter in cap. 1. 1. ad Timoth. ait: Manuum impositiones verba sunt mystica, quibus accipit auctoritatem Sacerdos, ut audeat vitae Domini sacrificium Deo offerre. Et praecesserat Tertullianus, cap. 2. De Baptismo: Homo, inquit, in aqua demissus, et inter pauca verba tinctus, etc. Plurima sunt alia Patrum testimonia, quae in huius Operis decursu referrentur, quibus declaratur Sacramenta novae Legis perfici rebus et verbis.

Probatur etiam solet haec assertio ratione Theologica; quia Sacramenta adhibentur ad hominum sanctificationem, quatenus sunt signa: conveniens autem fuit, ut rebus sensibilibus ordinatis ad sacramentum constituendum adhiberentur verba; nam signa sacramentalia spectari possunt tripliciter: primo quidem ex parte causae sanctificantis: secundo ex parte hominis, qui sanctificatur: tertio tandem, ex parte significationis ipsius sacramentalis. Sed ex hac triplici consideratione convenientissimum fuit, ut in Sacramentis verba rebus adiungerentur: primo quidem ex parte causae sanctificantis, nempe Verbi Incarnati, quia Sacramentum aliqua ratione illi conformari debet: unde sicut Christus constat ex Verbo spirituali, et ex carne visibili, itam erat conveniens ut Sacramenta fierent per res sensibiles, et verba quodammodo spiritualia, quatenus a ratione procedunt, et conceptus mentis ac rationis significant. — Similiter idem congruum fuit ex parte hominis, qui sanctificatur: Sacramenta enim sunt medicina, ac medicinalem gratiam efficientia, ac subinde conveniens fuit, ut proportionarentur aegroto: sed homo constat ex corpore, et anima: igitur ut Sacramentum esset homini proportionatum, congruum fuit, ut fieret ex rebus, quae corpus tangant, et verbis, quae anima credat et percipiat; unde S. August. in cap. 15. Ioannis explicans illa verba: Iam vos mundi estis propter sermonem, etc. ait: « Unde est tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat, nisi faciente verbo, non quia dicitur, sed quia creditur? » — Tertio tandem ex parte significationis sacramentalis; nam ex S. Augustino, lib. 2. De Doctrina Christiana, cap. 3. verba inter homines obtinuerunt significandi principatum: ergo cum Sacramenta novae Legis perfecte aut distincte gratiam sanctificantem significare debeant, hac ratione debuerunt constare verbis. Maxime cum materia ex se sit indifferens ad multa significanda; nam aqua baptismalis, v. g. potest significare et ablutionem animae ob suam humiditatem, et refrigerium animae propter suam frigiditatem; unde ut determinaretur ad signiticanam mundationem animae a peccatis, debuit ad id determinari per haec verba: Ego te baptizo.

Obiicies. Ex S. Augustino, lib. 10. Contra Faustum, cap. 16. Nihil sunt etiam corporum quaedam sacramenta, nisi verba quaedam visibilia: at superfluum est addere verba verbis: igitur Sacramenta non debent constare verbis. — Distinguo maiorem: sunt verba improprie et analogice, concedo: proprie et univoce, nego: res enim Sacramentorum visibiles dicuntur quidem verba analogice, propter quamdam similitudinem, quae principaliter reperitur in verbis; unde verba non superducuntur rebus ipsis, ut eorum significatio sit magis determinata.

Instabis. Ex codem ibidem Sacramenta novae Legis successerunt Sacramentis veteris Legis; his enim ablatis, alia sunt instituta: sed in Sacramentis veteris legis verba non erant necessaria: ergo nec in Sacramentis novae Legis. — Distinguo maiorem: successerunt quoad aliqua, concedo: quoad omnia, nego: nam ex S. August. ibid. alia debent esse Sacramenta rei praesentis: alia vero rei futurae: rem enim praesentem clarius manifestamus, quam futuram. Sacramenta autem veteris Legis praenuntia erant Christi venturi: quare non ita distincte significabant Christum, sicut novae, quae ab ipso Christo fuerunt instituta: unde quamquam nulla fuissent in antiquis, non sequitur quod etiam in novis non debeant reperiri. Quia, ut ait S. Paulus ad Hebr. 1. Multifariam olim Deus locutus est patribus in Prophetis: novissime autem locutus est nobis in filio. Locutio autem Prophetica obscurior est, quam revelatio, qua fit per Filium, qui dicitur lux mundi, et lux vera, quae illuminat omnem hominem. Unde Sacramenta veteris Legis quasi sub umbra mussitabant, quod nostra Sacramenta distincte manifestant.

Ex his colligitur secunda pars, nempe quod Sacramenta debeant constare verbis determinatis: tum quia Christus Dominus determinata verba protulit in Eucharistiae consecratione, dicens: Hoc est corpus meum: et mandavit Discipulis, ut sub determinata verborum forma baptizarent; unde S. Aug., lib. 6. De Baptismo contra Donatistas, cap. 29. ait: Certa illa Evangelica verba, sine quibus Baptismus non potest consecrari, tantum valent, ut per illa sic crucientur quae contra hanc regulam maledicentiae pretiosa dicuntur, ut daemonum Christi nomine excludatur: tum quia Ecclesia semper irritum habuit Baptismum, qui verbis a Christo designatis non esset administratus: sic respuit Baptismum Cataphrygarum in Concilio Laodiceno, Canone 8. Paulianistarum in Nicaeno, Canone 19. et in Arelatensi primo, Can. 8. Ariani redeuntes ad Ecclesiam interrogari iubentur, qua forma sint baptizati, ut nempe cognoscatur susceperint Baptisma in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti.

Dices 1. Sacramenta sunt eadem apud omnes nationes: sed eadem voces, eademque verba non sunt determinata apud omnes nationes ad idem significandum: igitur verba determinata non requiruntur in Sacramentis. — Distinguo minorem: non sunt determinata determinatione morali, quoad exteriorem sonum syllabarum et litterarum, unde provenit diversum idioma, diversaque loquela, concedo: non sunt determinata determinatione formali, hoc est, quantum ad significationem et sensum, quem Christus ordinavit, et Ecclesia in praxi habet, nego. Hinc quocumque idiomate proferatur forma Sacramenti, revera perficitur Sacramentum: nam, ut supra diximus ex S. August. verbum operatur in Sacramentis, non quia dicitur, sed quia creditur, idest, non secundum exteriorem vocis sonum qui labiis profertur, sed secundum sensum qui fide tenetur.

Dices 2. Idcirco verba determinata viderentur desiderari in Sacramentis, quia proprie significare debent effectum Sacramenti: sed ita non est; verba enim determinata ideo videntur requiri in Baptismate, ut significent animam ablui a peccatis: sed verbum baptizo proprie non significat abluere; barbare enim et improprie loqueretur qui diceret, baptiza sudarium: igitur, etc. — Nego minorem, et ad illius probationem dico revera quidem verbum baptizein non significare in lingua Latina idem ac abluo, est enim verbum graecum, quod Ecclesia Latina usurpavit ad significandam ablutionem sacramentalem; unde etiam hoc vocabulo diversis licet idiomatibus expresso utuntur pene omnes nationes, ut significetur unitas fidei, qua maxime per unitatem Baptismi declaratur et conservatur, iuxta illud Apostoli ad Ephes. 4. Unus Dominus, una fides, unum baptisma. Potius autem ad id declarandum vocabulum graecum usurpavit Ecclesia, quam Latinum aut aliud; quia lingua graeca latissime vigebat quando Evangelium promulgari coepit.

Dices 3. Non sunt aliter conficienda et ministranda Sacramenta, quam Christus et instituit et ministrari mandavit: sed Christus instituendo sacramenta non mandavit, ut adiicerentur verba; non enim cum instituit Eucharistiam dixit: Dicite quae dixi, sed: hoc facite in meam commemorationem: similiter cum baptizatum misit Apostolos, non praecepit ut baptizantes dicerent: Ego te baptizo in nomine Patris, etc. ergo non requiruntur in Sacramentis verba determinata. — Distinguo maiorem: ministrari mandavit implicite, vel explicite, concedo: explicite tantum, nego. Ad minorem dico quod quando Christus dixit: Hoc facite, etc. istud retulit ad totam actionem, quam implebat, etiam ut verba complectitur. Idem dicendum de Baptismate: nam implicite saltem significavit in conferendo Baptismate adiiciendam esse invocationem sanctissimae Trinitatis, dum ait: Baptizantes eos in nomine Patris, etc. — Fateor tamen divinum istud Christi mandatum de adhibendis verborum formulis in Sacramentorum administratione non posse efficaciter elici ex ipsismet Christi Domini oraculis, nisi adhibeatur Ecclesiae traditio et praxis; non enim ait Dominus: dum baptizaveritis, dicite, baptizo te. Hinc satis ad Baptismum videri posset alicui, si aquam infundendo tantum proferret: in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti; imo etiam ei videri posset non opus esse voces ullas proferre, sed tantum aquam adhiberi. Quemadmodum enim cum dicitur Marci ultim. In nomine meo daemonia eiicient, Christus non iubet, ut Discipuli eiicientes daemonia, dicant: ego te eiicio in nomine Christi; sed solum ut fide respiciant Christum, et ad eius efficacitatem attendant; pari ratione quis existimare posset, ad Baptisma sufficere, quod infundendo aquam, quis fide apprehendat Christi efficacitatem et virtutem in remittendis peccatis. Unde merito dixi, verba sacramentalia dumtaxat implicite fuisse a Christo designata; explicite vero esse repetenda ex traditione et praxi Ecclesiae, qua eiusmodi verba in conficiendis Sacramentis perpetuo et invariabili ritu usurpavit.

Dices quarto. Si verba essent determinata in conficiendis Sacramentis, sequeretur quod eorum variatio et mutatio irritum ac nullum Sacramentum efficeret: sed ita non est; alioquin vix Sacramenta valide conficerentur ab eis, qui impedimento linguae, vel ignorantia latinitatis laborant, quales sunt balbi, et nonnulli sacerdotes minus eruditi: ergo verba determinata non requiruntur in Sacramentis. — Distinguo maiorem: si illa mutatio et variatio locutionis sensum evertat, concedo: secus, nego. Quando autem variatio ista sensum omnino evertat, quando vero non, aperiet

Conclusio secunda. — SACRAMENTUM NON FIT IRRITUM ET INVALIDUM PER QUAMLIBET VERBORUM MUTATIONEM, SED DUMTAXAT PER EAM QUAE SENSUM VARIAT ET ALIENUM EFFICIT. Patebit huius Conclusionis veritas, expendendo singulos illos modos in secundo Notabili assignatos, quibus accidere potest mutatio verborum in Sacramentis.

Primo namque, idiomatis mutatio non fert mutationem substantialem sensus Sacramenti; quia tunc invalidum redditur Sacramentum, quando mutatur verborum sensus: atqui mutato idiomate non mutatur verborum sensus, sed tantum sonus; alioquin sequeretur omnes sacramentorum ministros uti debere idiomate Hebraico vel Syriaco; quippe Christus Dominus Sacramenta instituendo alterutro hoc idiomate usus est.

Secundo, mutatio unius vocis, vel plurium, quae sensum omnino diversum efficiunt, invalidum Sacramentum efficit; secus vero si usurpentur verba synonyma; quia invalidum, aut validum censetur Sacramentum, in quantum illius forma mutatur, vel servatur integra: sed dum voces mutantur in alias diversam significationem efficientes, non remanet integra forma Sacramenti nempe verborum significatio; secus vero accidit, dum illa perseverat. Hinc S. Irenaeus, lib. 1. cap. 18. refert quod Baptisma Gnosticorum ideo reprobatum fuerit, quod baptizarent in nomine Patris omnium, in nomine Matris omnium: et in nomine descendentis Iesu ad unctionem, redemptionem, aut communionem virtutum. E contra vero Ecclesia approbat Baptisma Graecorum in Deer. Eugenii iis verbis baptizantium: Baptizetur manibus meis N. in nomine Patris, etc. Quapropter invalidum foret Baptisma, si quis aquam in baptizandum infundendo, hac forma uteretur: Ego te refrigero in nomine Patris, etc. Validum autem foret, si quis baptizando diceret: ego te abluo, vel ego te lavo in nomine Patris, etc.

Tertio, quando transpositio non variat sensum verborum, irritum non facit Sacramentum; dum autem variat, efficit invalidum. Patet haec veritas ex mox dictis. Hinc validum foret Baptisma collatum hac forma: Baptizo te in nomine Filii, et Patris, et Spiritus sancti, quia sufficiens fit designatio baptizandi, et invocatio SS. Trinitatis. Invalidum autem foret, si quis verba hoc inverso ordine proferret: In nomine Patris te Filii baptizo, et Spiritus Sancti, quia haec verborum transpositio aut nullum sensum efficeret, aut omnino alienum a sacramentali.

Quarto, verborum interpolatio, sive intermissio, quando tanta est, ut communi sensu non iudicetur esse una oratio, tunc irritum facit Sacramentum: ut si quis Sacerdos privatim Missam celebrans, cum iam protulisset haec verba consecrationis, Hoc est, recordaretur se eam breviarii partem non recitasse, quam sacro celebrando praemitere debuerat, eis dumtaxat duobus consecrationis verbis prolatis, illam absolveret, et postmodum caetera consecrationis verba proferret, nempe corpus meum, etc. irritum certe foret Sacramentum, quia non esset eiusdem formae sacramentalis significatio. Secus vero fieret, si interruptio illa neque intentionem proferentis, neque sensum verborum variaret, ut si postquam Sacerdos dixit, Hoc est, sternutet, tussiat, aut brevem mentis evagationem et distractionem patiatur, tune subiiciat corpus meum, non desinit valere Sacramentum; quia iudicatur semper eadem esse oratio, et illius sensus unicus.

Quinto, mutatio verborum in alia signa, quae idem repraesentarent, non efficeret invalidum Sacramentum Matrimonii, et Poenitentiae; secus vero circa caetera Sacramenta. Prima pars constat: enimvero in Sacramento matrimonii maxime requiritur, ut coniugum consensus exprimatur: sed hic declarari potest vel per nutus, vel per scripta, vel per verba: ac subinde mutatio verborum in alia signa consensum declarantia non officit Sacramento Matrimonii. Idem dicendum de sacramento poenitentiae; maxime in materia, circa quam versatur sacramentalis absolutio, nempe actus poenitentis: poenitens enim elinguis, et mutus potest vel per nutus, vel per scripturam peccata sua, et conceptum de eis dolorem Sacerdoti praesenti ita aperte declarare et exprimere, ut Sacerdos facile iudicet an sit absolutione dignus, necne.

Quod autem similis mutatio in aliis Sacramentis non sit admittenda, sufficienter constat ex praxi universae Ecclesiae, quam ad illorum Sacramentorum confectionem semper adhibuit.

Sexto, additio verborum in forma Sacramenti fieri potest dupliciter: primo quidem intrinsece, cum formae Sacramentorum admiscetur verbum, quod videtur esse quasi praedicatum seu proprietas eorum verborum, quae in forma Sacramenti adhiberi solent, ut si quis baptizando diceret: Baptizo te in nomine Patris omnipotentis, et Filii sapientiae, et Spiritus sancti divini amoris, et Paracliti. Secundo extrinsece, quando videlicet additamentum istud est extra formam Sacramenti, et ei adiungitur cum est complete prolata. Utraque additio duplex esse potest, nempe vera, qua aliquid verum enuntiat, ut in consecratione panis, dum prolatis verbis consecratoriis additur, Quod pro vobis tradetur: falsa vero, qua falsum enuntiat, quae iterum fit dupliciter; nam aliqua additio falsa est corruptiva formae sacramenti, ac immutativa sensus illius; qualis erat haec aliquorum Arianorum baptizantium additio: Ego te baptizo in nomine Patris maioris, Filii minoris, de non extantibus formati, etc.; altera vero est, quae non corrumpit formam Sacramenti, nec evertit legitimum eius sensum, ut si Graecus consecrando Eucharistiam dicat: Hoc est corpus meum in fermentato pane consecratum. Licet enim id falsum sit, quia Christus non in fermentato, sed in azimo consecravit, tamen illa non destruit sensum.

Dico autem, quod ubi additio falsa est corruptiva formae Sacramenti, tunc Sacramentum irritum efficit, quia non est legitima forma, quae aliud significat, quam id ad quod Christus eam instituit: atqui mutato et falsificato sensu, forma non significat amplius id, ad quod Christus Dominus illam instituit: proindeque additio formae corruptiva facit invalidum Sacramentum. Hinc nulla erat Marcionistarum consecratio Eucharistiae, cum dicebant: hoc est corpus meum phantasticum; quia corpus phantasticum non est corpus Christi, ad quod terminari debet consecratio.

Observandum autem, quod verborum additio falsa non possit interdum colligi, nisi ex intentione Ministri, maxime cum additio est externa: v. g. si quis uteretur hac forma: Ego te baptizo in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, et B. Virginis Dei genitricis, talis Baptismus posset esse validus, aut invalidus ex diversa Ministri intentione. Esset quidem invalidus, si Minister intenderet baptizare in nomine, hoc est, in auctoritate B. Virginis, sicut baptizat in nomine et auctoritate Patris, Filii, et Spiritus Sancti, quod utique erroneum esset; non possumus enim baptizare in nomine alicuius purae creaturae; unde S. Paulus 1. ad Cor. 1. dicebat: Numquid Paulus pro vobis crucifixus est, aut in nomine Pauli baptizati estis? Hinc egregie observat S. Aug., lib. 5. De Baptismo, cap. 11. Invenimus dictum ab Apostolo: Et gloria mea, et ministerium meum, et prudentia mea, et Evangelium meum: baptismus autem meus, nemo apostolorum dixerit. Posset nihilominus idem Baptismus esse validus, si nempe Minister per praedicta verba addita, intendat, quod intercessio B. Virginis prosit baptizato ad conservandam gratiam baptismalem; nam supposita tali intentione, forma Baptismi habet totam suam significationem essentialem completam, antequam illa praedicta verba adiiciantur.

Dices: Error aut improbitas Ministri non nocet suscipienti Sacramentum, quando verba Evangelica proferuntur, quia sicut ait S. August., lib. 2. contra Epistolam Petiliani, nascitur credens non ex ministri sterilitate, sed ex veritatis foecunditate. — Respondeo equidem quod intentio prava pure interna Ministri non officiat Sacramento; secus autem si exterius declararetur, quemadmodum fit in praedicta hypothesi, quia in illa adduntur verba quae destruunt formam a Christo Domino institutam.

Septimo, detractio alicuius vocis essentialis in forma Sacramenti irritum facit Sacramentum; quia evertitur forma sacramentalis. Hinc si quis (ait Didymus, lib. 2. De Spiritu Sancto, qui est inter opera S. Hieronymi) ita baptizare conetur, ut unum de praedictis nominibus Patris, et Filii, et Spiritus sancti protermittat, sine perfectione baptizarit. Secus autem accidit, si vocabulum detractum non evertat significationem formae, ut si in forma Eucharistiae, Hoc est enim Corpus meum, detrahatur particula enim, non minus fiet consecratio, quia dictio enim non tollit essentiam Sacramenti, quia non est de substantia formae, nec eius sensum immutat.

Octavo tandem, corruptio verborum, qua locutionis sensum non aufert, nec intendit inducere errorem, non derogat integritati Sacramenti: licet enim mutetur sonus sensibilis, tamen manet idem sensus, et eadem significatio. Ita Zacharias summus Pontifex, ut legitur cap. Retulerunt dist. 1. De Consecratione, sic scribit: « Retulerunt nuntii tui, quod fuerit in eadem provincia Sacerdos, qui linguam latinam penitus ignoraret, et dum baptizaret nescius latini eloquii, intingens linguam diceret: Baptizo te in nomine Patria, et Filia, et Spiritus sancta: at per hoc tua reverenda fraternitas consideravit debere rebaptizare. Sed, sanctissime frater, si ille, qui baptizabat non errorem introducens, aut haeresim; sed pro sola ignorantia Romanae locutionis intingendo linguam, ut supra fassi sumus, baptizans dixisset, non possumus consentire, ut denuo rebaptizetur ». Iudicavit enim Zacharias ignarum illum Sacerdotem nihil in forma Baptismi mutasse; quia corruptis vocibus idem significabat, quod alii solent integris.

Nam etsi verba ea seorsim et per se prolata non significent Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, tamen cum actione Baptismi, et his vocibus, in nomine coniuncta, idem significant ex usus accommodatione, alioquin nihil significarent: unde cum credibile sit eum aliquid significare voluisse, puta quod intendit Ecclesia, merito Baptismus ille iudicatus est validus.

Haec autem omnia, quae paulo longius declaravimus, paucioribus complectitur Doctor d. 3. quaest. 2. num. 7. ubi sermonem faciens de mutatione formae Sacramentorum ait: « Ad huius intellectum, advertendum est, quod secundum Philosophum 5. Physic. quadruplex est mutatio: scilicet secundum substantiam, qualitatem, quantitatem, et ubi. Sic secundum ista verba, potest fieri quadruplex variatio, scilicet secundum substantiam, alia verba ponendo pro istis, vel aliud verbum pro isto; secundum quantitatem, apponendo, vel subtrahendo, et sic apponendo, vel anteponendo, vel postponendo, vel interponendo; secundum qualitatem, scilicet auferendo aliquam requisitam terminationem ad congruam locutionem; secundum ubi, transponendo. Et de quacumque istarum variationum, dico, quod si baptisans intendit uti verbis, quibus utitur, tamquam forma Ecclesiae, praecise non baptizat, quia deficit sibi intentio utendi verbis aliqualiter variatis, tamquam forma praecisa Baptismi ».

Conclusio tertia. — VERBUM SACRAMENTALE NON EST VERBUM PROMISSORIUM, NEQUE CONCIONALE, SED CONSECRATORIUM. Haec Conclusio tribus partibus constat, quarum

Prima probatur primo, ex Conc. Trid., Sess. 7. Can. 6. ubi dicitur anathema affirmantibus sacramenta novae legis non continere gratiam, quam significant, aut gratiam ipsam non ponentibus obicem nam conferre, quasi signa tantum externa sint acceptae per fidem gratiae, vel iustitiae, etc. Patet etiam ex his, quae diximus in 1. q. pag. 24. nempe quod differentia constitutiva Sacramenti novae Legis non sit obsignatio promissionis Dei: quia, ut dictum est, verbum essentiale Sacramenti novae Legis, et illius constitutivum, ac distinctivum ab aliis Sacramentis debet reperiri in singulis novae Legis Sacramentis; sed aliqua sunt Sacramenta novae Legis, quae per se non exhibent promissionem gratiae, ut constat non solum in Matrimonio et Ordine, sed etiam in Baptismo et Eucharistia, quae duo ipsimet haeretici non inficiantur esse vera novae Legis Sacramenta; nam in Baptismo verbum baptizo, quod est essentiale illius formae, non est idem ac significo, vel denoto; similiter in Eucharistia verba consecrationis specierum panis, nempe, Hoc est corpus meum, et consecrationis vini, scilicet, Hic est calix sanguinis mei, non important promissionem, sed denotant rem, quae fit, seu ipsammet actualem consecrationem, ut significat Apostolus 1. ad Cor. 10. sic dicens: calix benedictionis, cui benedicimus, etc.

Dices 1. Verba sacramentalia Eucharistiae non sunt tantum ea quae diximus, sed etiam ca quae antecedunt et subsequuntur. Enimvero Christus Dominus, ait: Accipite, et manducate, hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur; traditio autem promissa corporis Christi accidentaliter exhibet gratiam, sive peccatorum remissionem, quam Christus passione sua nobis promeruit. — Respondeo primo, verbum sacramentale, quo conficitur Eucharistia, non esse aliud praeter praedictum, Hoc est corpus meum: caetera enim absolute non requiruntur ad constitutionem Sacramenti, ut probabitur in Disputatione de Eucharistia. Secundo dico, quod etsi illa verba tam antecedentia, quam consequentia spectarent ad essentiam formae, nihilominus non exhiberent promissionem gratiae in ipso usu Sacramenti nobis applicandae, sed tantum illam designarent in sua causa praeparatam, nempe in passione Christi.

Dices 2. Sacramenta appellantur signacula et sigilla a SS. Patribus: sed non ita dicuntur, nisi quia sunt dumtaxat obsignationes promissionum gratiae Dei: ergo sunt promissoria. — Nego minorem, nam appellantur signacula aliis de causis; primo, quia per huiusmodi signa Christiani censentur peculiari ratione pertinere ad Deum, et esse sub eius tutela: sicut a pastore ovibus, a domino servis, a duce militibus, notae quaedam inuruntur, quibus distingui valeant, quod maxime verum est de Sacramentis, quae characterem imprimunt. Secundo, dici possunt signacula, quia claudunt et occultant res sacras: sic Baptismus dicitur a Tertulliano, lib. De Poenitentia, obsignatio et sigillum fidei. Tertio, dicuntur signacula, quia per eorum susceptionem, professionis fidei nostrae publicum testimonium reddimus: quocirca Baptismus saepe a SS. Patribus signaculum iustitiae fidei appellatur.

Probatur secunda pars, nempe quod verbum sacramentale non sit concionale, quia ut volunt haeretici, verbum istud concionale, non est necessarium sive ad essentiam, sive ad fructum Sacramenti. Primo, quia in Scriptura nulla fit mentio eiusmodi concionis in institutione sive Eucharistiae sive baptismi, quae duo Sacramenta admittuntur ab adversariis. Verum est quidem, quod in ultima coena Christus praeclaram ad Discipulos habuit concionem, quam legere est Ioan. 15. et 16. Verum eam dumtaxat habuit post institutionem et administrationem Eucharistiae ante eam vero nullam concionem ad Discipulos habuit. Verum est quidem, quod laverit eorum pedes, eisque dixerit: Vos mundi estis, sed non omnes: at verba ista non erant concionalia, quia iuxta Calvinum in tertio Notabili citatum cap. 14. sect. 1. verbum istud est concionale, quo significatio sacramentalis explicatur suscipienti, seu quod praedicatum facit suscipientem intelligere quid signum visibile denotet: nullum autem tale verbum tunc Christus praemisit. — Idem constat de institutione Baptismatis: quamquam enim Christus Dominus Matth. ult. dixerit Apostolis: Ite, docete omnes Gentes, baptizantes eos in nomine Patris, etc.; attamen illis verbis non aliud significare voluit, quam quod adulti non debeant baptizari, priusquam in fide instructi fuerint: quod utique certissimum est: nam, ut docet S. Basil., lib. De Spiritu Sancto, cap. 12. Fides, et Baptisma duo sunt modi comparandae salutis inter se cognati, ac inseparabiles: nam sicut fides perficitur per baptismum, ita Baptismus fundamento fidei nititur. sed non inde sequitur, quod verbum concionale, quod ad illorum instructionem debet praemitti, idem sit cum verbo sacramentali, quo Baptismus perficitur. Confirmatur, quia si verbum concionale esset necessarium, maxime vel respectu ministrantis, vel adstantium, vel suscipientis: at ita non est quidem respectu ministrantis: nullus enim a seipso docendus est: non etiam respectu adstantium; nam valide confertur baptismus, etiam quando praeter ministrum, et suscipientem nullus assistit: non denique respectu suscipientis: nam infantes, et frenetici, et amentes valide baptizantur, cum tamen sint incapaces instructionis, et verbi concionalis. His adde quod illi haeretici non reiiciant Baptismum in Ecclesia Romana collatum, nec denuo baptizent eos, qui ab Ecclesiae gremio ad eorum perduellia castra convolant, etsi praedicatio non praecedat; igitur, etc.

Obiiciunt 1. Illud Matth. Docete omnes Gentes, baptizantes. Hinc Apostoli in Actis, prius semper docent, et instruunt, quam baptizent: unde S. Hieronymus exponens illud Ephes. 6. Mundans eam lavacro aquae in verbo vitae: per verbum vitae intelligit doctrinam: igitur verbum concionale est necessarium ad Sacramentum. — Distinguo consequens: requiritur ut dispositio necessaria adultis ad Baptismum cum fructu suscipiendum, concedo: nam adultorum iustificatio fides exigit, fides auditum verbi Dei: auditus ille praedicationem: nam quomodo credent sine praedicante? ait Apostolus. Ut pars essentialis Baptismi, nego: quia seu praecedat instructio, seu cum Baptismo iungatur, nihil Baptismi validitati vel efficacitati detrahit. Unde Christus non praecepit Apostolis, ut baptizando docerent omnes Gentes nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quod debuisset, si verbum instructionis populos, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti; nam haec voces, In nomine Patris, etc. respiciunt actum baptizandi, non docendi, qualem significant invocationem Trinitatis super ablutionem aquae, non vero explicationem mysterii ad adstantes: in aliis enim Scripturae textibus, illa particula in nomine, non aliud, quam invocationem significat. Sic Marci ult. In nomine meo daemonia eiicient. Actorum 3. In nomine Iesu Christi surge, et ambula. — Ad S. autem Hieronymum dico eum explicasse praefatum locum in sensu mystico, et non litterali, ut ipsemet significat initio explicationis contextus, sic enim incipit: Quia vero per tropologiam viros, animas, et uxores corpora dixeramus, etc. Nec certe aliud sensit S. Hieronymus; nam explicans praefata verba, Ite, docete, baptizantes, ait: « Iussit Apostolis, ut primum docerent universas Gentes, deinde Sacramento tingerent, et post fidem ac Baptismum, quae essent observanda, praeciperent. Subiungit: non potest enim fieri ut corpus Baptismi recipiat sacramentum, nisi ante anima fidei susceperit veritatem ». Quibus significat prius adultos debere instrui de articulis fidei, quam ad Baptismum accedant. Distinguit igitur sacramentum Baptismi ab illa praevia instructione et doctrina.

Obiiciunt 2. S. Ambrosium, lib. De Initiandis, cap. 1. ubi verbum, quo perficitur Baptisma, vocat praedicationem Dominicae crucis, ait enim: Mara fons amarissimus erat; misit in eum Moyses lignum, et dulcis factus est: aqua enim sine praedicatione divinae crucis ad nullos usus futurae salutis prodest. Sicut ergo in illum fontem Moyses misit lignum, ita et in hunc fontem sacerdos praedicationem Dominicae crucis mittit, et aqua fit dulcis ad gratiam. Sed praedicatio crucis in mente S. Ambrosii est verbum concionale: igitur ex mente S. Ambrosii aqua non potest prodesse baptizando, nisi illuminetur doctrina et concione. — Nego minorem: nam praedicatio crucis duobus modis fieri potest: vel per verba, vel per opera; nec enim ille tantum praedicat crucem, qui refert et explicat Christi passionem et tormenta, sed etiam qui vivit iuxta regulam Evangelii, et carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifigit. Unde in Baptismi administratione dici potest, quod praedicetur crux Dominica per ipsummet Baptismi ritum: nam, inquit Apostolus ad Rom. 6. Quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus. Hoc autem posteriori modo crucis praedicationem usurpat S. Ambrosius; quia ibi dicit, Sacerdotem mittere verbum istud (quod appellat praedicationem crucis) in ipsum fontem: at verbum instructionis non mittitur in rem insensibilem, cuiusmodi est aqua, sed in creaturam rationalem: ergo per praedicationem crucis intelligit ritum, quo conficitur et ministratur Baptismus, repraesentans mortem Christi, et per verbum sacramentale aquas consecrans; unde dicit verbum mitti ad fontem, eo modo, quo S. Augustinus dixit, verbum accedere ad elementum, et fieri Sacramentum. — Quae utique explicatio confirmatur ex eodem S. Ambrosio, nam initio capitis alloquens eum, qui Baptismi sacrarium ingressus est, ait:

Quid vidisti? Aquas utique, sed non solas. Levitas illic ministrantes, Sacerdotem interrogantem, et consecrantem; nec alio consecrat instrumento, quam verbo formae Baptismi. Deinde scribit: Mara fons amarissimus erat, et Moyses in eum misit lignum, et dulcis tactus est: sic aqua sine praedicatione Dominicae crucis ad nullos usus salutis est: cum vero fuerit crucis mysterio consecrata, tunc ad usum spiritalis lavacri, et salutaris poculi temperatur, et fit dulcis ad gratiam; ea praedicatio est invocatio SS. Trinitatis; nam haec ut applicatur Baptismo, crucis efficacitatem commendat, et veluti praesentem facit effectum eius applicando.

— Quod autem revera censuerit S. Ambrosius Baptismum perfici verbis consecratoriis, praeter mox dicta, etiam istud declarat, lib. 2. De Sacramentis, cap. 5. ubi pro eo quod hic dicit, Sacerdotem mittere praedicationem crucis in fontem aquae, ait: Sacerdos precem dicit ad fontem: invocat Patris nomen, praesentiam Filii, et Spiritus Sancti; utitur verbis coelestibus: verba coelestia, quae sunt? Quod baptizemus in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti.

Obiicit 3. Illud S. Augustini, Tract. 80. in Ioan. ubi ait: Quae est tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat, nisi faciente verbo, non quia dicitur, sed quia creditur? nam et in ipso verbo aliud est sonus transiens, aliud virtus manens. Hoc est verbum fidei, quod praedicamus; quo corda mundantur, et Baptismus consecratur. Sed verbum, quod creditur, est concionale, seu praedicationis, et doctrinae; non potest enim esse creditum, nisi prius auditum et praedicatum; unde ibidem illud appellat verbum fidei: et postquam declaravit verbo sacramentali mundari infantes, ut hoc verbum concionale esse declararet, sic concludit: Totum hoc fit per verbum, de quo Dominus ait: Iam vos mundi estis propter verbum, quod locutus sum vobis: igitur, etc. — Nego minorem: nec enim ea est S. Augustini mens; solum enim probare intendit ex praefatis verbis Christi, Iam vos mundi estis propter sermonem quem locutus sum vobis, quod omnis mundatio hominis repetatur ex verbo Dei, quod dicitur verbum fidei; quia nempe est fidei obiectum: non autem dumtaxat ex aqua; ibi enim inquirit, quare Christus Dominus non dixerit: Mundi estis propter baptismum quo loti estis; sed ait: Propter verbum, quod locutus sum vobis; respondet: quia et in aqua verbum mundat: unde enim tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat, nisi sanctificante verbo, non quia dicitur, sed quia creditur? Quasi diceret: nemo mirari debet, quare Christus dixerit: mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis, non vero propter Baptismum; quia et ipse Baptismus consecratur per sermonem, quem locutus est; consecratur enim per verba dominica, quae debent spectari, non ut verba communia, sed ut verba quae Dominus locutus est, in quibus virtus est quaedam manens, et operans, quae virtus non cadit nisi sub fide: unde statim addit: Nam in ipso verbo aliud est sonus transiens, aliud virtus permanens. Testimonia autem sequentia ex Scripturis deprompta adduntur, ut probet in genere vim mundandi oriri ex verbo fidei, quod, ut dixi, susceperat initio probandum. Inde merito concludit, quod etiam verbum, per quod infantes mundantur, sit verbum, de quo Dominus ait: Iam vos mundi estis propter sermonem, etc. Cum igitur S. Augustinus censeat per verbum, de quo sermonem instituit, iustificari infantes, certum est non intelligere verbum concionale; quippe cum infantes non possint credere ad iustitiam, et ore confiteri ad salutem.

Probatur denique tertia pars, nempe quod verbum sacramentale sit consecratorium: Probatur, inquam, quia verba quibus conficiuntur Sacramenta appellantur sanctificatio, benedictio, consecratio, invocatio nominis Dei: sic S. Paulus 1. ad Corinth. 10. verba quibus conficitur Eucharistia appellat benedictionem: Calix benedictionis, inquit, cui benedicimus, nonne communicatio sanguinis Christi est? — Similibus appellationibus donantur a SS. Patribus; nam S. Dionysius, lib. De Ecclesiastica Hierarchia, cap. 3. ait: Porro ubi Pontifex sacrosancta Dei munera evolaverit, divinissima consecrat mysteria. Et cap. ult. sacramentalia verba appellat consecratorias invocationes. Similiter S. Iustinus, Apolog. 2. Super ea, inquit, qui renascendum esse per baptismum sibi statuerit, precantis rerum omnium Dei nomen nominatur, et istum ad lavacrum ducentes invocamus. Item S. Ambrosius, lib. 2. De Sacramentis, cap. 5., supra laudato, et 4. De Sacramentis, cap. 4., loquens de confectione Eucharistiae, ait: Panis iste, panis est ante verba Sacramentorum: ubi accesserit consecratio, de pane fit caro Christi. Quomodo potest panis corpus esse Christi? Consecratione. Consecratio, quibus verbis fit, et cuius sermonibus? Domini Iesu. Pariter S. Augustinus, lib. 6. Contra Donatistas, cap. 27. Deus, inquit, adest verbis Evangelicis suis, sine quibus Baptismus Christi consecrari non potest, et ipse sanctificat sacramentum suum. Idem habent caeteri Patres, quos taediosum esset hic recensere.

Obiicit Calvinus: Verba consecratoria superstitiosa videntur, et incantationi magicae similia; quippe cum super elementum mutum et inanime a ministro demurmurentur, absque ullo sensu, et fide adstantium; quippe cum ignoto idiomate, nempe lingua Latina, coram imperitis proferri voleant: ergo, etc. — Nego antecedens: verba enim proferri super mutum et inanime elementum maxime quando fit ex ordinatione divina, nullatenus magiam sapit ac redolet; nam Num. 5. in sacrificio Zelotypiae, Sacerdos plurima verba maledictionis congerebat in aquam ad id destinatam, qua potata mulieres adulteras interficeret, innocentibus vero non noceret. Insuper Magi non solum verbis, sed etiam rebus utuntur in suis praestigiis; at haeretici nihil magicum agnoscunt in materiis Sacramentorum: ergo nec agnoscere debent in verbis. Denique incantatio magica consistit in eo, quod certae res, figurae, et voces aliunde per se inefficaces vim habeant aliquid efficiendi ex pacto tacito vel expresso cum daemone: at verba consecratoria Sacramentorum non habent efficiendi vim ex ullo cum daemone pacto, sed ex institutione Christi. Quare in Sacramentorum administratione sunt aliqua verba, quae debent ab omnibus intelligi, ut ea quae proferuntur ad excitandam suscipientium et adstantium fidem et pietatem, et ea debent esse vernacula plerumque; nisi suscipientes et adstantes Latine intelligant: alia ad efficiendum, ut cum Iosue locutus est ad Solem, qui non habebat auditum, et Christus ventis imperavit. Ea cuiuscumque sint idiomatis idonea sunt; cuiusmodi autem sunt verba consecratoria Sacramentorum.

NOTANDUM 1. Duplicem in morali christiana, quantum ad praesens pertinet, solito distingui necessitatem, quarum prima vocatur necessitas medii, secunda vero necessitas praecepti. Necessitas medii ea est, qua aliquid ita censetur necessarium ad finem aliquem comparandum, ut sine illius ope non possit obtineri: necessitas vero praecepti ea est, qua aliquid ex sua ratione intrinseca non ordinatur, nec conducit ad alicuius finis assecutionem, sed dumtaxat ad id requiritur ex ordinatione et praecepto superioris. Porro necessitas medii duplex distinguitur, scilicet intrinseca, et extrinseca: intrinseca est ex intima connexione medii cum fine, quae solito vocatur necessitas simpliciter, qua nimirum fit, ut finis non possit obtineri, secluso tali medio: alia vero extrinseca, quae oritur non quidem ex natura rei, sed ex institutione et ordinatione divina, et dicitur necessitas ad melius esse, seu potius est congruentia, quam vera necessitas. — Certum est autem Sacramenta non esse necessaria necessitate intrinseca et simpliciter; constat enim quod Deus absolute loquendo humanam salutem operari potuerit absque eiusmodi signis sensibilibus. Insuper nulla est ratio intrinseca et essentialis, cur Sacramenta vim habeant producendi gratiam, et conferendi eos omnes effectus, quos Deus ad eorum signorum applicationem in subiectis debite paratis infallibiliter producit. Solum itaque hic inquirimus, an supposita Dei ordinatione Sacramenta fuerint necessaria in quovis hominum statu.

NOTANDUM 2. Triplicem generatim distingui posse statum humanae naturae: primus, est naturae perfectissimae, qualis est status beatitudinis; secundus, naturae innocentis, qualis extitit ante Adami lapsum: tertius, est eiusdem naturae vitiatae per Adami peccatum. Qui rursus dividitur in tres alios status: nam alius est status hominis sub lege naturae, hoc est ante legem scriptam, nimirum ab Adamo ad Moysen. Alius est sub lege scripta, puta ab eo tempore, quo populo Iudaico lex praescripta fuit a Deo per Moysis ministerium, usque ad praedicationem Evangelii per Christum Dominum. Tertius, est sub lege gratiae, qui a Christo Domino ad mundi finem perseveraturus est. Quae utique tres status S. Augustinus, Epist. 19. appellat ante legem, sub lege, et sub gratia. Certum est autem, quod Sacramenta nulla ratione sint necessaria in statu naturae perfectissimae: quia ubi est veritas aperta, omnis signorum umbra eliminatur: unde praeclare S. Aug., lib. De Catechismo, cap. 1. Comeditur agnus, post mortem huius saeculi, ut cum mane illud venerit, quod spem non habebit, non iam auferatur sacrificium imaginis Agni, sed ipsum Agnum quem quotidie immolamus, comedimus, et cuius sanguinem bibimus, intendamus illum Sacerdotem perfectum, quem constat ibi pro nostra salute occisum. Hinc Doctor in 1. disp. 1. quaest. 3. num. 7. ait: Apparet quod in statu patriae nullum congruit sacramentum, quia tunc non indiget cum sensibilibus, ut cognoscat intelligibilia pertinentia ad statum suum: neque tunc indiget excitari ad quaerendum pertinentia ad salutem, quia est perfecte consecutus salutem. Unde difficultas remanet de quatuor caeteris humanae naturae statibus, nempe innocentiae, legis naturae, scriptae, et gratiae.

NOTANDUM 3. Sacramenta posse considerari instituta et ordinata ob triplicem finem, iuxta triplicem eorum considerationem: enimvero spectari possunt, vel quatenus sunt caeremoniae sacrae ac celebres ritus, quibus homines in eamdem religionem adunati suo Deo ut supremo rerum omnium parenti et moderatori obsequium et cultum impendunt: nam, ut perbelle observat S. Augustinus, lib. 19. contra Faustum, cap. 16. In nullum nomen religionis verum aut falsum homines coadunari possunt, nisi aliquo signaculorum seu sacramentorum visibilium consortio colligantur. Secundo, considerantur, quatenus sunt medicina, seu remedia ad resarciendam, vel conservandam, aut augendam hominis salutem. Tertio, quatenus sunt media conducentia ad augendam hominis perfectionem per augmentum gratiae illuminantis et sanctificantis.

Conclusio prima. — SACRAMENTA NON EXTITERUNT IN STATU INNOCENTIAE, NEC UT REMEDIA, NEC UT ANIMAE PERFECTIONES, SED UT SACRI RITUS: IMO NEC EXTITISSENT, SI HIC DIU PERSEVERASSET.

Conclusio quatuor partibus constat, quarum prima communis est apud Theologos, eamque Doctor approbat loco supra laudato, ubi ait: In statu innocentiae non fuit congruum institui Sacramentum, sicut post lapsum: quia etsi tunc homo potuerit ex sensibilibus cognoscere intelligibilia, tamen nullum sensibile fuit necessarium tamquam conferens ad salutem, removendo aliquod impedimentum salutis, ut scilicet possit dici proprie medicina. Probatur: quia ubi nullus est morbus, ibi nulla requiritur medicina: sed durante prima innocentia nullus fuit morbus: igitur, etc. Maior constat ex illo Matth. 9. Non est opus valentibus medico, sed male habentibus: unde praeclare S. August. Tolle morbos, tolle culpas, et nulla erit medicinae causa. Minor etiam patet ex his, quae diximus in 2. vol. De felici innocentiae statu.

Dices: Matrimonii sacramentum est in concupiscentia remedium: sed illud initum fuit inter Adamum et Evam durante statu innocentiae: igitur in eo statu fuerunt Sacramenta in remedium. Maior constat ex S. August. in lib. De Nuptiis, etc. Minor vero probatur ex illo Apostoli ad Eph. 5. ubi loquens de matrimonio Adami cum Eva, ait: Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo, et in Ecclesia. — Respondeo distinguendo minorem: matrimonium illud fuit sacramentum secundum latiorem significationem, et quatenus Sacramentum est dumtaxat signum rei sacrae, non vero sanctificantis subiectum, in quo est tale signum, concedo: quatenus Sacramentum accipitur in strictiori significatione pro signo rei sacrae sanctificantis, nego. Ad probationem dico, Apostolum eatenus matrimonium Adami et Evae appellare Sacramentum, quatenus praefigurabat coniunctionem Christi cum Ecclesia sponsa. Quod autem tunc non fuerit proprie dictum Sacramentum, sufficienter determinat Concilium Trid. cum ait, Sess. 24. Can. 1. si quis dixerit Matrimonium non esse vere, et proprie unum ex septem legis Evangelicae Sacramentis a Christo Domino institutum, anathema sit.

Probatur secunda pars, nempe quod in statu innocentiae non fuerint necessaria Sacramenta ad animae perfectionem: quia in illo felici statu superiora dominabantur inferioribus, et anima corpori, ratio sensui, facultates intellectuales sensitivis et naturalibus; id enim originalis iustitia praestabat, ut quemadmodum anima perfecte erat subdita Deo, sic inferiores animae vires naturales et sensitivae rationi subiicerentur; ac proinde non erat conveniens ut anima sanctitatem mutuaretur a rebus corporeis: igitur, etc.

Dices: Sacramenta necessaria sunt homini ad gratiam assequendam, perficiendam, et servandam, contra repugnantes tentationum motus: sed in statu innocentiae potuerunt ad haec omnia prodesse: homo siquidem in eo statu debebat sibi novum in dies comparare gratiae gradum, illam contra insistentes tentationes tueri: igitur, etc. — Nego minorem: nam potuisset alia via, quam per signa corporea gratiae augmentum suscipere, nempe per exercitium virtutum, maxime divini amoris, ad quod quidem augmentum movebat originalis iustitia, quae mentem illustrando, etiam voluntatem in omne bonum inclinabat et vegetabat.

Dices 2: Sacramenta prosunt ad mentis illustrationem: at in statu innocentiae debuisset illustrari mens hominis: ergo ad id Sacramenta erant necessaria. — Distinguo minorem: per alia signa, concedo: per Sacramenta, nego: quia perfectio mentis humanae fuisset in illo statu ex divini numinis influxu, non ex phantasmatibus, sed ex speciebus: in illo tamen statu phantasmatibus utebatur anima, sed ut corpore sibi subdito: cognitionis enim perfectionem habuisset ex infuso lumine; phantasmatibus etiam utebatur, quia delectabilis est rerum experientia, quorum habemus scientiam. Quare experta fuisset naturae vires, et actiones, ut eorum, quae sciebat supernaturalium, et naturalium per scientiam quae est insita, experimentali cognitione perciperet; ore etiam confessus fuisset fidem ad salutem, et exterioribus signis Deo cultum exhibuisset, in gratiarum actione, et pietatis testificatione, et suprema potestatis agnitione: at ea signa Sacramenta non fuissent.

Dices 2: Ex S. Dionysio, lib. De Ecclesiastica Hierarchia, cap. 1. Deus caelestibus et beatis mentibus exhibet divina mysteria sine sensibilibus figuris, quia sunt immateriales: nobis autem ea tradere debuit per symbola sensibilia, quia materiali natura constamus: sed Adam et Eva in statu innocentiae constabant materiali natura: igitur eis necessaria erant signa et media corporea, quibus gratiam illuminantem possent assequi. — Respondeo distinguendo maiorem: homines materiali natura constantes debent habere media corporea, quibus illustrentur, quamdiu pars superior non habet omnimode subditam sibi inferiorem, concedo: secus, nego. At in eo statu omnimode interior pars superiori obtemperabat, et aliunde quam sensuum beneficio habebat id omne, quod ad suae mentis illustrationem conducebat: nam, inquit S. Bernard., Serm. De Annuntiatione: Ipsum misericordia custodiebat, docebat veritas, regebat iustitia, protegebat.

Probatur tertia pars, nempe quod Sacramenta non fuerunt in eo statu tamquam ritus et caeremoniae sacrae: tum quia haec Sacramentorum acceptio tantum est impropria: tum quia sacrificia, oblationes, aliique cultus externi abunde sufficiebant, ut homo debitum cultum Deo impenderet.

Dices: In statu innocentiae fuissent sacrificia, ut concedimus, quia sunt praecipui actus publicae religionis: unde docent Theologi sacrificium spectare ad ius naturae, quia procedit ex naturali ratione, quod homo rebus sensibilibus suam erga Deum subiectionem, et supremum in omnia Dei dominium agnoscat: sed sacrificia sunt Sacramenta, sunt enim signa gratiae: igitur, etc. — Respondeo primo, negari posse maiorem: cum enim brevissimo tempore steterit innocentiae status, non videtur illud primis Parentibus sacrificium aliquod obtulisse; imo non abs re coniiciunt aliqui, ideirco Deum permisisse Adamum labi in peccatum, quoniam visus est ingratus erga tam munificentem benefactorem, quem nullo sacrificio in gratitudinis monimentum coluerit. Respondeo secundo, negando minorem: quia sacrificia sunt signa gratiae per modum meriti, quando offeruntur in statu gratiae sanctificantis: non vero per modum signi a Deo instituti ad gratiam efficaciter conferendam.

Probatur denique quarta pars, nempe quod etiamsi perseverasset ille felix innocentiae status, nullum proprie dictum institutum fuisset Sacramentum: tum quia Sacramenta in illo statu fuissent inutilia; etenim ad tria praecipue ordinantur, nempe vel ad gratiam recipiendam, vel ad illam conservandam, vel ad eam augendam: sed ad nullum ex his tribus indiguissent homines Sacramentis in statu innocentiae. Non quidem ad primum; quia quemadmodum Deus per propagationem naturalem producit animam, ita produxisset in anima gratiam sanctificantem, veluti sacram haereditatem a primo parente propagatam. Non etiam ad secundum, quia in illo felicissimo statu nullis internis vel externis tentationibus agitati fuissent, aut saltem subiacuissent. Non denique tertium, quia gratiae augmentum fieri debet modo statui convenienti: at non fuisset conveniens illi statui, ut homo per media corporea gratiam reciperet: ergo neque ut per eandem illam augeret.

Dices: In statu innocentiae potuissent homines peccare: ergo conveniens erat, ut pro eluendo peccato et restituenda gratia Sacramenta instituerentur. Antecedens patet: non enim melioris sortis forent Adam posteri, quam ipsemet Adamus: at ille non obstantibus illis omnibus gratiis ac dotibus, quibus donatus fuerat, peccavit: ergo etiam illi peccare potuerunt. Consequentia item probatur, quia prudens medicus non solum praesentibus morbis praebet remedia, sed etiam imminentibus et futuris parat antidota seu praeservativa: sed Deus est prudentissimus animarum medicus, peccata sunt morbi, Sacramenta vero antidota et remedia: igitur, etc. — Respondeo primo, negari posse antecedens: nam, ut diximus in 5. volumine, tract. 8. disp. 2 art. 3. qu. 1. con. 3. si Adamus innocens stetisset, ipsius posteri confirmati fuissent in gratia sanctificante; non quidem ab initio suae nativitatis, sed ubi vicissent primo eis ingruentem tentationem. Respondeo secundo, negando consequentiam: et eius probationem distinguo: si morbi contingant frequenter, et ut plurimum, concedo: si raro, nego. Quamquam enim si perseverasset innocentia status, aliqui forte hominum lapsi fuissent in peccatum, tamen istud raro et in paucis accidisset. Non fuisset autem congruum instituere Sacramenta pro paucissimis illis hominibus, maxime cum per alia media potuissent deperditam gratiam recuperare, nempe per actus contritionis, et amoris Dei, quos longe facilius ac perfectius quam nos, propter minus repugnantem sensualitatem, et praestantiora et efficaciora auxilia potuissent elicere. — Non abnuerem tamen (ex hypothesi) quod etsi Adamus non permansisset Christusque venisset, tunc instituenda forent illa Sacramenta, quibus instituendis peccatum non fuit occasio, maxime vero Eucharistiam: tum ut Incarnationis beneficium caeteris hominibus communicaret; Eucharistia enim est quaedam Incarnationis extensio: tum ad augendam gratiam; siquidem ad illius augmentum primo et per se ordinatur: tum ut praestantissimum esset pignus futurae gloriae: tum denique, ut hominibus praeberet perfectum sacrificium laudis et gratiarum actionis. Enimvero status viae caeteris perfectior quoad gratiam, congrue exigit institutionem eorum mediorum, quibus gratia perfectiori modo augeatur: at status innocentiae esset perfectissimus, ac subinde conveniens fuisset, ut in illo statu homines habuissent perfectissima media, quibus augmentum gratiae possent comparare: nullum autem medium praestantius est, quam ipsemet Dei et hominum Mediator, qui in Eucharistia recipitur. Deinde, probabile est, quod Deus non minus dilexisset homines innocentes quam per peccatum vitiatis: ac subinde quod eos minori beneficio non cumulasset: at nullum est praestantius hominibus a Deo concessum post Incarnationem, quam Eucharistiae sacramentum, in qua, inquit Concil. Trid., Sess. 13. cap. 2. divitias divini sui erga homines amoris effudit: igitur verisimile est homines in statu innocentiae fore hoc praestantissimo beneficio donandos. Denique, perfectius est habere augmentum gratiae ex opere operato et operantis simul, quam dumtaxat ex opere operantis, ut constat in adultis, qui abundantioriorem gratiam suscipiunt, dum baptizantur cum debita praeparatione, quam parvuli, qui absque eiusmodi praevia dispositione suscipientes Baptisma, minori gratiarum irriguo donantur. In statu autem innocentiae gratia fuisset hominibus collata modo omnium praestantissimo, ac subinde probabile est, quod in eo statu aliqua fuissent Sacramenta, quibus homines gratiam consequi possent ex opere operato, sicut et ex opere operantis.

Conclusio secunda. — IN LEGE NATURAE ERAT ALIQUOD DETERMINATUM REMEDIUM AC SACRAMENTUM, MAXIME PRO ELUENDO ORIGINALI PECCATO. Haec Conclusio tribus partibus constat: prima, quod fuerit aliquod remedium: secunda, quod fuerit determinatum: tertia, quod fuerit verum Sacramentum.

Prima pars communis est apud Theologos, eamque expresse docet Subtilis Doctor in 4. dist. 1. qu. 7. ubi ait:

Nullo tempore dimisit Deus cultores suos sine remedio necessario ad salutem: sed omni tempore post lapsum fuit necessaria ad salutem deletio originalis: ergo quocumque tempore aliquod remedium efficax erat ad hoc. Etsi potuit deleri in adultis per motum bonum intrinsecum; tamen in parvulis, in quibus talis motus est impossibilis, non potuit deleri per actum suum proprium: ergo per aliquem actum aliorum circa ipsos, vel ad ipsos relatum.

Quam utique veritatem nemo sanae mentis potest inficiari; Absit enim (inquit Innocentius III relatus in capite Maiores, de Baptismo) ut universi parvuli pereant, quorum quotidie tanta multitudo moritur, quin et ipsis misericors Deus, qui neminem vult perire, aliquod remedium procuraverit ad salutem. — Idem docet Auctor quisquis est de operibus Christi Cardinalibus, apud S. Cyprianum: sane, inquit, originale peccatum, quod ex primis parentibus in totam generis humani successionem defluxit, omni tempore aliquibus remediis oportuit expiari, licet eam plenum significandi non habuerint donec ad rem ipsam ventum est, quae figurarum velamine operiebatur. Nec refert, quod illius remedii Scriptura non meminerit; inde enim non est consequens, quod illud remedium non fuerit ordinatum; alioqui pari ratione dicendum esset, sexum muliebrem apud Israelitas omni caruisse remedio, et medio quo mundarentur ab originali peccato, et in populum Dei consignarentur; quippe cum Circumcisionis essent incapaces: quod tamen absurdissimum est; erant enim de foedere Abraham, sicut et masculi, et offerri debebant in templo adhuc puerulae ante usum rationis: non potuissent autem Sacramentorum et caeremoniarum legis esse participes, nec credibile videtur Deum fuisse imperaturum earum oblationem in templo, si verae fuissent naturae filiae, sicut et caetera: igitur, etc.

Dices: Quamvis innumerabilis parvulorum multitudo in utero matrum extinguntur, eis tamen nullum originalis peccati remedium a Deo provisum est, et omnes quotquot parvuli ita sunt extincti, sive in Lege naturae, sive Moysis, sive Christi, damnati sunt: ergo non congrue colligitur remedium fuisse divinitus institutum ex innumera multitudine parvulorum alioqui periturorum. — Nego consequentiam: non enim eadem est paritas: tum quia parvuli in utero morientes paucissimi sunt respectu aliorum; non est autem conveniens, ut Deus pro paucissimis hominibus Sacramentum instituat: tum quia qui moriuntur in utero, sunt incapaces remedii suscipiendi, quia per homines humano modo non potest eis applicari, cum non cadant sub hominum notitiam et administrationem, sicut ii qui nascuntur: unde licet Deus potuerit his negare remedium originalis peccati sine iniustitia, tamen bonitatis eius et providentia fuit id in omni Lege concedere.

Probatur secunda et tertia pars, nempe quod remedium istud fuerit aliquod signum sensibile determinatum, et gratiae sanctificantis productivum ex opere operato. Probatur, inquam, primo auctoritate S. Augustini, lib. 5. Contra Iulian., cap. 9. ubi ait: Nec ideo tamen credendum est, et ante datam Circumcisionem famulos Dei, quandoquidem in eis erat Mediatoris fides in carne venturi, nullo Sacramento eius opitulatos fuisse parvulis suis, quamvis quid illud esset, aliqua necessaria causa Scriptura latere voluerit. Quam utique sententiam probat et sequitur Doctor loco supra laudato, ubi subdit:

Non poterat esse certus, quod actus alterius relatus ad parvulum sufficeret ipsi, nisi hoc esset institutum a Deo: nullus enim potest esse certus, quod per aliquid attingat ad salutem, nisi sit certus, quod Deus acceptavit illud tamquam sufficiens ad talem finem. Cum ergo non solum adultis cultoribus suis providerit Deus de remediis necessariis ad salutem, sed etiam parvulis eorum (et hoc de remedio, de quo parentes possunt esse certi pro parvulis), sequitur, quod tempore illius Legis naturae erat a Deo institutum aliquod remedium, vel signum certum, et efficax deletionis originalis peccati. Et magis probabile est, quod per aliquod signum sensibile quam per aliquod signum intelligibile tantum; quia pro toto statu naturae lapsae congruunt homini signa sensibilia respectu spiritualium; ergo rationabile est aliquod Sacramentum, saltem contra originale fuisse in tempore Legis naturae.

Quibus Doctor tria docet: primum, quod remedium istud fuerit aliquod signum determinatum: secundum, quod fuerit sensibile: tertium, quod fuerit efficax: quae tria totidem sunt Sacramenti perfecti characteres. Quod autem fuerit determinatum signum a Deo, constat, quia signa practica gratiae nemo determinare potest praeter Deum, qui cum solus sit gratiae auctor, etiam signi solus potest illius productionem certo determinare ad alicuius praesentiam. — Deinde, si signum illud peccati originalis remissivum relictum esset liberae hominum determinationi, melior foret conditio parvulorum quoad salutem in Lege naturae quam in Lege gratiae, utpote cum haberent medium generalius et facilius, quam sit Baptismus. Quod autem istud remedium debuerit esse sensibile, probatur: si remedium istud non fuisset aliquod signum sensibile, maxime fuisset (ut volunt aliqui) actus interior fidei: sed ita non est; primo quia charitas longe praestantior est et efficacior fide: sed nullus iustificari potest per actum charitatis alienae: ergo multo minus per actum alienae fidei. Nec dicas ideirco fidem magis iustificare, quam charitatem, quia fides magis respicit Mediatorem, ut est alteri causa salutis, quam charitatem. Haec enim responsio prorsus esset evanida. Enimvero qua ratione actus fidei terminatur circa Mediatorem, eadem ratione actus charitatis iustificaret, quia ad ipsum Mediatorem terminaretur: ergo cum nullus dixerit actum charitatis alienae fuisse sufficientem ad iustificationem parvulorum, nec idem de actu fidei sentire debet. Adde quod non magis fidei actus conferat ad sanctificationem alienam, quam ad propriam: sed actus fidei in Lege naturae non erat sufficiens ad iustificationem propriam, quia poterat quis habere fidem informem, id est, non perfectam charitate, quae forma virtutum est. Deinde, si solus fidei actus internus fuisset sufficiens in parvulis ad eluendum originale peccatum in Lege naturae, potuissent per eundem actum iustificari parvuli, non solum nati, sed etiam concepti, et intra maternum uterum existentes: nec solum praesentes, sed etiam absentes; imo in casu necessitatis potuisset actus ille sufficere ad iustificationem omnium parvulorum totius mundi, etiam in utero existentium, quia mentis actus pure internus et intentionalis aeque potest dirigi ad pueros in utero, ac extra uterum absentes, ac praesentes, erga plures ac erga unicum; sicque remedium istud longe maioris esset efficacitatis, quam Baptismus, quod cum redundet in iniuriam Legis gratiae, concedere non possunt adversarii, nec consequenter admittere debent id unde consequentia illa eruitur. Denique, id per quod infantuli fiebant Ecclesiae membra debet esse externum ac sensibile: coniunctio enim ad corpus sensibile, qualis est Ecclesia, debet esse sensibilis: sed remedium istud, quo eluebatur originale peccatum, constituebat infantes Ecclesiae membra, sicut Circumcisio in lege Mosaica, et Baptismus in Evangelica: igitur, etc.

Dices: Plurimi Ecclesiae Doctores testantur, solam fidem internam fuisse sufficiens remedium in Lege naturae ad originalis peccati remissionem in infantibus: igitur ita est. Probatur antecedens ex Tertull., lib. De Baptismo, cap. 13. Fuerat salus retro per fidem nudam ante Domini passionem, et resurrectionem: ubi fides aucta est credendi in nativitatem, passionem, resurrectionem eius, addita est ampliatio sacramenti, adsignatio Baptismi, vestimentum quodammodo fidei, quae retro erat nuda, nec potest iam sine sua lege, lex tingendi imperfecta est, et forma praescripta. Sed et ex S. Greg., lib. 1. Moral., cap. 3. Quod apud nos valet aqua baptismi, hoc egit apud veteres, vel pro parvulis sola fides, vel pro maioribus virtus sacrificii, vel pro his, qui ex Abrahae stirpe prodierunt, mysterium Circumcisionis. Ex S. Bern. Epist. 77. in Nationibus. Quotquot inventi sunt fideles, adulti quidem fide, et sacrificiis, credimus expiatos: parvulis autem etiam solam fidem profuisse, imo suffecisse credimus. Eis adstipulatur Beda in Lucam, cap. 8 dicens: Qui vel ante Circumcisionis tempora, vel post datam Circumcisionem, de exteris venientes, extitere fideles, ut Iob, et amici, liberique illius, sive victimis hostiarum se, suosque ab originali peccato, seu certe sola fide salvabunt. — Respondeo, eas omnes Patrum auctoritates eo modo solvendas et explicandas, quomodo Subtilis Doctor loco supra laudato, n. 3. solvit auctoritatem S. Gregorii, dicens: Quod S. Gregorius non intelligit solam fidem pro solo habitu, nec forte tantum pro actu interiori; sed pro actu exteriori sensibili protestante fidem: ille autem actus sufficienter potuit habere rationem Sacramenti. Qua ratione fidem iustificativam etiam usurpat S. Aug., lib. 2. De Nuptiis et concupiscentia, cap. 11. scribens:

Ex quo instituta est Circumcisio in populo Dei, quod erat tunc signaculum iustitiae fidei ad significandam purgationem, valebat parvulis originalis, veterisque peccati, ut Baptismus ex illo valere coepit ad innovationem hominis, ex quo institutus est, non quod ante Circumcisionem iustitia fidei nulla erat: nam cum adhuc esset in praeputio, ex fide iustificatus est ipse Abraham Pater gentium, quae fide ipsius erant sectaturae: sed superioribus temporibus omni modo latuit Sacramentum iustificationis ex fide, eadem tamen fides Mediatoris salvos iubebat antiquos, pusillos cum magnis.

Quibus verbis S. Aug. fidem illam iustificativam appellat Sacramentum fidei, ac proinde censet illam non fuisse dumtaxat actum internum, sed etiam aliquo signo exteriori et sensibili declaratum. Quodnam autem fuerit illud sensibile signum, an videlicet sacrificium aliquod oblatum pro eluendo originali peccato, an ipsa pueri emaculandi oblatio coram Deo, nihil certi definiri potest, cum istud Scriptura sacra tacuerit.

Conclusio tertia. — IN LEGE SCRIPTA SEU MOSAICA PRAETER CIRCUMCISIONEM, PLERAQUE ALIA ERANT SACRAMENTA. Haec est pariter communis. Colligitur ex Conc. Florentino in decreto Eugenii, ubi post enumerata septem Legis Sacramenta, subdit:

Quae multum a Sacramentis differunt antiquae legis: illa enim non causabant gratiam, sed eam per Passionem Christi dandam figurabant: haec vero nostra, quae et continent gratiam, et eam digne suscipientibus conferrunt.

Item ex Conc. Trid., Sess. 7. Can. 2. Si quis dixerit ea ipsa novae legis Sacramenta a sacramentis antiquae Legis non differre, nisi quia caeremoniae sint aliae, et alii ritus externi, anathema sit.

Probatur etiam auctoritate SS. Patrum, maxime S. August., lib. De vera Religione, cap. 16. lib. 19. Contra Faustum, c. 17. ubi ait:

Sacramenta veteris Legis ablata sunt, quia impleta, et alia sunt instituta virtute maiora, utilitate meliora, actu faciliora, numero pauciora.

Ratio etiam suffragatur, quia ex dictis, Sacramentum est signum sensibile et permanens ex Dei ordinatione institutum ad significandam aliquam gratiam et sanctitatem: sed praeter Circumcisionem plures erant in veteri Lege ritus et caeremoniae, quibus talis definitio competit: igitur, etc. Maior constat. Probatur minor: triplicis enim generis erant eiusmodi signa: alia namque erant consecratoria: alia eucharistica, alia purificatoria. Primi generis erant omnes Pontificum ac Sacerdotum inaugurationes, et sacri ritus, quibus destinabantur et initiabantur aliqui homines, ut debitum Deo cultum impenderent, quales erant Sacerdotes, et Levitae, quorum consecrandorum ritus memorantur Exodi 28. et 29. Secundi generis erat Agnus Paschalis, qui comedebatur in memoriam beneficiorum Dei, maxime vero liberationis a captivitate Aegyptiaca. Tertii vero generis erant omnes purificationes et expiationes, quae maxime duplicis erant generis: alia enim erant expiationes ab immunditiis exterioribus et legalibus, quae fiebant per aspersionem aquae, vel per aliquod sacrificium ordinatum ad tollendum peccatum, quo immunditia illa contracta fuerant. Expiationes vero a peccatis fiebant per sacrificia, quae offerabantur, vel pro universo populo, vel pro peculiaribus personis. — Porro omnia ista tum Legis naturae tum scripta Sacramenta figurae fuerunt ac imagines veritatis et gratiae, quae per Sacramenta novae Legis debebat uberius redundare; cum hoc tamen discrimine, ut notat Hugo Victorinus, part. II. c. 6. Quod, inquit, prima sacramenta legis naturalis quasi veritatis umbra, quae in tempore legis Moysis quasi quaedam imagines veritatis: quae autem sub gratia noverissime consequuntur, iam non umbra, sed imagines, sed ipsum corpus veritatis. — Advertendum insuper, quod ex omnibus Sacramentis Legis scriptae, aliqua nostris correspondebant: Circumcisio enim erat figura Baptismatis: comestio Agni Paschalis, et Panum propositionis, Eucharistiae: Purificationes, Paenitentiae, et consecrationes Sacerdotum, sacramenti Ordinis. Nullae autem erant figurae Confirmationis, Extremae-Unctionis, et Matrimonii. Non quidem Confirmationis, quia haec est sacramentum plenitudinis gratiae, quae tunc non fuerat ad homines derivata, nihil enim ad perfectum adducit lex. Neque Extremae-Unctionis, quia est immediata praeparatio ad consequendam gloriam aeternam, cuius possessio et aditus nondum patebat in veteri Lege, quia nondum solutum erat nostrae redemptionis pretium. Non denique Matrimonii, licet enim eo tempore verum fuerit matrimonium, non tamen erat verum Sacramentum ex ea parte, qua confert gratiam, quia nondum facta fuerat Verbi divini cum humanitate coniunctio: nec proinde erat signum indissolubilis coniunctionis Christi cum Ecclesia: unde S. Paulus loquens de Matrimonio significante unionem Christi cum Ecclesia, non dicit: sacramentum magnum erat, sed magnum est, ut nempe denotet tempus praesens, non vero praeteritum.

Urges: Utrum Circumcisio habuerit vim et efficaciam remittendi peccatum originale, et conferendi gratiam sanctificantem ex opere operato? Affirmat Doctor in 4. dist. 1. q. 6. n. 2. ubi ait: Hic supponendum est tamquam certum, quod per Circumcisionem peccatum originale delebatur, quod patet per auctoritates SS., etc. Porro hae Sanctorum auctoritates hanc veritatem comprobantes potissime petuntur ex S. Aug. qui plurimis in locis aperte docet, Circumcisionem habuisse vim remittendi peccatum, et ex eius necessitate tamquam medio efficacissimo plerumque utitur contra Pelagianos, ad probandam peccati originalis veritatem et existentiam, maxime vero lib. 4. De Baptismo, cap. 24 ubi sic ait: Tenaciter coniici possumus, quid valeat in parvulis baptismi sacramentum ex Circumcisione carnis, quam prius populus accepit. Et intra: Cur ergo ei Abrahamo praeceptum est, ut omnem demerpsset infantem masculum octava die circumcideret, qui nondum poterat corde credere, ut ei deputaretur ad iustitiam, nisi quia et ipsum per seipsum sacramentum multum iuvabat? Et lib. 3. Contra Iulianum, cap. 15. sic eum compellat: Responde, si potes, cur ipse Isaac, nisi Baptismatis Christi signo circumcisus octavo die fuisset, periisset anima eius de populo suo? Explica, si potes, tantam poenam, qua merito puniretur, nisi ex hoc illo Sacramento liberaretur? Et lib. 16 De Civit., c. 27. ibi enim, quia Circumcisio signum regenerationis fuit, non immerito parvulum propter originale peccatum, quo primum Dei dissipatum est testamentum, generatio disperderet, nisi regeneratio liberaret. Tandem lib. 2. De nuptiis et concupiscentia, c. 11. Fixit quod, inquit, instituta est Circumcisio in populo Dei, quod erat tunc signaculum iustificationis fidei, ad significationem purgationis, valebat et parvulis ad remissionem originalis, ceteriusque peccati: sicut et baptismus ab illo tempore coepit ad innocentiam hominis, ex quo institutus est.

Et subscribunt plures e SS. Patribus, maxime S. Greg. lib. 4. Moral., c. 2. ubi ait: Quod apud nos valet aqua Baptismi, hoc apud antiquos fecit vel pro parvulis sola fides, vel pro maioribus virtus sacrificii, vel pro iis, qui de Abrahae stirpe prodierant, mysterium Circumcisionis. Similiter S. Bernardus, Epist. 77. quae est ad Hugonem de S. Victore: quia vero, inquit, et alia praeter baptismum contra originale peccatum remedia antiquis non defuisse temporibus: Abraham quidem, et semini eius Circumcisionis Sacramentum in hoc ipsum divinitus traditum est; in nationibus vero, quotquot fideles inventi sunt, adulti quidem fide, et sacrificiis credimus expiatos; parvulis etiam solam potuisse, imo et suffecisse fidem parentum. Et Serm. 2. De Assumptione: In Baptismo, inquit, sola gratia lavat hanc maculam, quam olim radit petra Circumcisionis. — Idem docent S. Prosper, Ep. qua est 8. apud S. Ambrosium; et Beda in illud Lucae, Postquam consummati sunt dies octo, ut circumcideretur puer, ubi scribit: Scire debet fraternitas vestra, quia idem salutiferae curationis auxilium Circumcisio in Lege contra originalis peccati vulnus agebat, quod nunc Baptismus agere revelatae gratiae tempore consuevit, excepto quod regni caelestis ianuam necdum intrare poterant, donec veniens benedictionem daret, qui legem dedit. —

Ipsam quoque veritatem luculenter docuit Innocentius III, ut refertur cap. Maiores de Baptismo, ubi cum dixisset Baptismum Circumcisioni successisse, et utriusque aequalem necessitatem probavisset, ex eo quod Genes. 17. dicitur: Masculus, cuius praeputii caro, etc. quemadmodum Ioan. 3. Nisi quis renatus fuerit, etc. utriusque tandem assignans differentiam, ait: Quoniam etsi originalis culpa remittebatur per Circumcisionis mysterium, et damnationis periculum devitabatur, non tamen perveniebatur ad regnum caelorum, etc.

Probat Doctor eamdem veritatem hac ratione:

Ad hoc, inquit, est ratio congrua, quia Deus nullo tempore reliquit genus humanum sine remedio ad salutem; maxime illos, quibus ipse Legem dedit, ut per eius observantiam pertingerent ad salutem: frustra enim fuisset data talis lex sine remedio: ergo tempore legis Mosaicae dedit aliquod tale remedium observantibus eiusmodi legem. Non possunt autem attingere ad salutem sine deletione originalis culpae: ergo in illa lege instituit aliquod remedium contra illam culpam: istud non aliud videtur esse ibi institutum, tamquam tale remedium contra illam, iuxta illud Genes. 17. Masculus, cuius praeputii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa de populo suo, quia pactum meum irritum fecit.

Quam utique Doctoris rationem sic in forma > proponere liceret: Lex Mosaica revera hominibus, qui ad eius observantiam tenebantur, subministrabat media necessaria ad salutem, ac subinde ad remissionem originalis peccati: sed ad eiusmodi peccati remissionem non erat tunc aliud remedium quam Circumcisio.

Maior patet: nullus enim originali peccato, aut actuali pollutus consequi potest vitam aeternam in statu illius peccati: quia nihil inquinatum introibit in regnum caelorum. Minorem vero probat Doctor ex illo Genes., cap. 17. Masculus, cuius praeputii caro, etc. Quo pariter oraculo maxime nititur S. Augustinus, ut apparet ex dictis, praesertim ex lib. 16. De Civit. cap. 27. ubi scribit: Non aliter potest mori quemadmodum intelligi poterat quod ibi dictum est: Masculus, qui non circumcidetur carne praeputii sui octavo die, interibit anima illa de genere suo, quia Testamentum meum dissipavit. Cum haec tanta culpa sit parvuli, cuius dicis animam perituram, nec ipse dissipaverat Testamentum Dei; sed Maiores qui eum circumcidi non curarant: nisi quia etiam parvuli non secundum suae vitae proprietatem, sed secundum communem generis humani originem, omnes in illo uno Testamentum Dei dissipaverunt, in quo omnes peccarunt… Sed intelligenda sunt haec divina verba, tamquam dictum sit: Qui non fuerit regeneratus, interibit anima illa de genere eius, quasi Testamentum meum dissipavit quando in Adam cum omnibus etiam peccavit.

Respondeo: Illa verba octavo die neque in Hebraico, neque in vulgato Textu haberi: adeoque cum sancti Augustini et Doctoris argumentum illis maxime verbis innitatur, infirmum est et invalidum.

Insuper verba illa, seu divina comminatio dirigitur ad eum, qui capax est praecepti, et poenae: at parvulus non est capax implendi praecepti: ac subinde illa comminatio dirigitur non ad parvulum, sed ad adultum, qui puniri debet morte temporali, quod negligeret vel circumcidi, vel filium suum circumcidere. Quod utique confirmatur: quia textus Hebraicus, et Graecus, imo et Chaldaicus sic ferunt: Masculus, qui non circumciderit carnem, etc. ubi verbum circumcido sumitur active, non autem passive: quemadmodum etiam S. Ambrosius legit.

Praeterea eodem capite, ubi praecipitur circumcisio infantis octo dierum, nulla poena indicitur ei, qui circumcisus non fuerit: sed absolute statuitur: Infans octo dierum circumcidetur in vobis.

Denique, non recte videtur colligere S. Augustinus, pactum illud, ob cuius transgressionem delenda est de populo Dei, esse divinum pactum initum cum Abraham: nam pactum istud non aliud est, quam de quo prior facta tuerat mentio his verbis: Hoc est pactum meum quod observabitur inter me et vos, et semen tuum post te. Hoc autem pactum aliud non est, quam praeceptum frequentandae Circumcisionis: nam statim subditur: circumcidetur in vobis omne masculinum: igitur praefata ratio est nulla. —

Respondeo: his omnibus nihil quidquam adversus nostrae assertionis veritatem evinci: primo namque vocabula octavadie habent LXX. Interpretes etiam post emendationem Sixti V. Quam etiam lectionem habent Origenes, lib. 2. in Epist. ad Rom., cap. 2. Ambrosius, Epist. 33., etc. Deinde, sive vocabula octavo die addantur, sive non, propositio illa generalis: Masculus, cuius praeputii caro, extenditur etiam ad parvulos, de quibus paulo ante sermo fuerat, his verbis: Infans octo dierum circumcidetur in vobis omne masculinum in generationibus vestris: unde existimo illa vocabula octavo die ab LXX. Interpretibus claritatis gratia fuisse addita, cum aliunde rescirent eum esse sensum illius divinae interminationis, divinique praecepti. Nam Genes. 21. Abraham filium suum Isaac circumcidit, die octavo, sicut praeceperat ei Dominus. Et Levitici 12. Die octavo circumcidetur infantulus. — unde, quoniam oportuit haec verba fuisse iam recepta tempore S. Augustini: cum enim exinde maxime urgeret Pelagianos negantes peccatum originale, facile potuisset illius argumentum retundere, dicendo nempe illum argumentari ab auctoritate interpolata. Hinc mirari satis non possum quo genio Lugo, disp. 5, sect. 1. ausus fuerit scribere S. Augustinum illa verba Genesis intellexisse quasi inducentia necessitatem Circumcisionis ad illum effectum, sed fundatur in falsa lectione illius Textus, additis illis vocibus octavo die, quae tamen in vera littera non reperiuntur. Quamquam enim sola editio vulgata iam sit indubitatae auctoritatis, inde non est consequens omnem aliam lectionem ei minime contrariam esse falsam.

Obiicies 1. Varios Scripturae textus, quibus significari videtur: primo neminem ex Legis operibus iustificari. Sic ad Rom. 3. Ex lege tantum cognitio peccati: quia ex operibus Legis non iustificabitur omnis caro coram illo, etc. Secundo, Circumcisionem nihil prodesse, nec ullam habere efficaciam. Sic ad Galat. neque Circumcisio aliquid valet. Et 1. ad Corinth. 7. Circumcisio nihil est. Tertio, idem Apostolus ad Rom. 3. referens omnes Circumcisionis utilitates et praerogativas, non meminit illius efficaciae ad delendum peccatum originale, et conferendam gratiam sanctificantem. Quarto, Sacramenta veteris Legis appellantur ab eodem Apostolo ad Galat. 3. Infirma et egena elementa: igitur nec in se gratiam continebant, nec eam conferebant. —

Respondeo ad primum: in Lege veteri tria fuisse operum genera, nempe moralium, caeremonialium, et iudicialium. Moralia eaedem fuerunt quae in lege Evangelica, puta decem praecepta Decalogi: iudicialia autem omnino fuerunt abrogata, sicut et caeremonialia. Moralia autem erant meritoria, ac proinde conferebant gratiam ex opere operantis, quando fiebant ex fide in Christum venturum: unde Apostolus ait Rom. 3. post praemissa in obiectione verba, subiungit: Iustitia autem Dei per fidem Iesu Christi in omnes, et super omnes qui credunt in eum: non enim est distinctio (supple: personarum Iudaei, aut Graeci, etc.) et ratio est: omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei. Iustificati non ex merito, scilicet naturae, aut Circumcisionis, aut operum: per redemptionem quae est in Christo, quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem iustitiae suae (supple: gratiae, quae intelligitur iustitia, per quam iustificamur) propter remissionem praecedentium delictorum, ut sit ipse iustus, et iustificans eum qui est ex fide Iesu Christi. Concludit: Ubi est ergo gloriatio tua? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Non: sed per legem fidei: quia nempe tollit gloriationem hominis, sive per Legem, sive per opera naturae, ut non glorietur omnis caro in conspectu eius: et rationem subdit: Arbitramur enim iustificari hominem per fidem sine operibus legis. An, et Iudaeorum Deus tantum? Imo et gentium. Quoniam quidem unus est Deus, qui iustificat Circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem. Legem destruimus per fidem? Absit: sed legem stabilimus. — Secundo dico, Apostolum nihil aliud intendere, quam quod per Christi Passionem evacuata fuerit omnis virtus Sacramentorum et sacrificiorum veteris Legis: ac proinde Circumcisionem nullius amplius esse virtutis et efficacitatis sub lege Evangelica. Quod autem Circumcisio plurimam utilitatem et efficacitatem habuerit, significat ipsemet Apostolus ad Rom. 2. ubi ait: Circumcisio quidem prodest, si legem observetis. Et cap. 3. Quae utilitas est Circumcisionis? Multum per omnem modum. — Ad tertium dico esse argumentum petitum ab auctoritate negativa, ex qua nihil concludere licet. Adde quod necesse non iudicaverit Apostolus hanc Circumcisionis praerogativam referre, cum illa iam aperte constaret ex Genes., cap. 17. neque id spectabat ad scopum ab eo intentum: siquidem eius mens erat retundere Iudaeorum vanam iactantiam et superbiam, qua se gentilibus ad fidem conversis praeferri volebant, eo quod illis credita fuissent eloquia et mysteria. ait enim ibidem: Quid ergo? Praecellimus nos? Nequaquam. Causati enim sumus Iudaeos, et Graecos omnes sub peccato esse. Unde concludit: Iudaeorum Deus tantum? Nonne et gentium? Imo et gentium: quoniam quidem unus est Deus, qui iustificat Circumcisionem ex fide, et praeputium per fidem. — Ad quartum dico, Apostolum per infirma et egena elementa ibidem intelligere non Sacramenta veteris Legis, sed idola gentium: siquidem versu praecedenti ait: Tunc quidem ignorantes Deum, iis qui natura non sunt dii, serviebatis. Unde post verba in obiectione allata subdit: Quibus denuo servire vultis, dies observatis, et menses, et tempora, et annos. Quae omnia Gentes facere consueverant.

Urgebis: Si Circumcisio habuerit vim iustificandi, maxime respectu Abrahae, cui primum a Deo praecepta est: sed ita non est: nam Apostolus ad Rom. 4. sic scribit: Dicimus enim, quia reputatum est Abraham in Circumcisione, an in praeputio? Non in Circumcisione, sed in praeputio: et signum accepit Circumcisionis signaculum iustitiae fidei, quae est in praeputio, etc. — Respondet Doctor n. 11. Circumcisionem equidem ei contulisse gratiam:

Quia, inquit, Abraham iam attigerat, vel transcenderat illum gradum, ad quem determinata fuerat Circumcisio. Et intelligo, nihil ei intus contulit per modum Sacramenti, sive virtute operis operati: sed credo, quod ei contulerit per modum meriti, sive virtute operis operantis, quia credo, quod actus circumcidendi se ex obedientia Dei, et ex charitate procedens, ei fuit meritorius, sicut et immolatio Isaac.

Instabis: Exinde ergo sequitur Circumcisionem non contulisse gratiam ex opere operato. — Respondet Doctor, negando sequelam:

nam significabat certitudinaliter gratiam vel fieri, si non adsit obex, vel iam inesse. Sicut si beata Virgo fuisset in Conceptione Filii in summa plenitudine gratiae, ad quam Deus disposuit eam perventuram, si postea fuisset baptizata, nullam ibi gratiam recepisset de novo: tamen Baptismus non fuisset in ea signum falsum, vel incertum, quia gratiam significaret, vel tunc fieri, vel prius datam tunc inesse.

Obiicies 2. Varias SS. Patrum auctoritates, quibus insinuatur Circumcisionem nullam vim aut utilitatem habuisse ad conferendam iustitiam et gratiam sanctificantem. Sic Irenaus, lib. 1. c. 3. asserit Circumcisionem datam, non ut consummationem iustitiae, sed ut cognoscibile perseveraret genus Abrahae. Idem affirmat S. Hieronymus in cap. 2. ad Galatas: Damascenus, lib. 1. De Fide Orthodoxa, cap. 26: Chrysostomus, Hom. 27. in Genesim. Nonnulli autem expresse dicunt illam non valuisse ad iustitiam: sic Tertullianus, lib. Contra Iudaeos, cap. 2: Cyrillus, lib. 10. in Iulianum: Theodoretus, quaest. 7 in Genesim: quibus addere licet Cyprian., lib. 1. contra Iudaeos, cap. 2: Ambros., Epist. 72. igitur nostra assertio militat in SS. Patrum doctrinam. —

Nego consequentiam, et ad utrumque respondet Doctor qu. 6. n. 11. dicens SS. Patres negare Circumcisionem et alia Sacramenta veteris Legis contulisse gratiam:

Vel quia, inquit, parvam gratiam contulit Circumcisio respectu Baptismi: vel quia non contulit gratiam, ut dispositionem immediatam ad gloriam; quia non aperuit ianuam: sed hoc non fuit ex defectu eius: sed quia fluxit tempore, quo pretium non fuit solutum: vel quia non universaliter cuicunque suscipienti. Determinabatur autem certo ex institutione sua ad certum gradum gratiae: ita quod ultra illum gradum non posset, nec intendendo, nec inducendo: et ita si tantum gradum inveniret in suscipiente, nihil ipsi conferret.

Ne igitur SS. Patres invicem committantur, et aliqui aliis repugnent, uno aut altero ex illis tribus modis a Doctore assignatis explicandi sunt: et merito quidem. nam aliqui, ut Irenaeus, Tertull., Hieron., Cyprianus, dicunt Circumcisionem datam esse in signum, et non in iustitiam; quia explicant effectum explicitum Circumcisionis, et magis notum; quia per eam genus Abrahae distinguebatur a caeteris Gentibus: aliqui vero, ut Cyrillus, et Basilius, lib. De Spiritu Sancto, cap. 11. et Epiphanius, Haeres. 8. loquuntur in genere de legalibus respective ad Sacramenta novae Legis. et sic Circumcisio, in comparatione ad Baptismum, quasi nihil erat: sicut figura et umbra respectu veritatis quam significat, nihili reputatur, licet revera in se sit aliquid.

Obiicies 3. Conc. Florentinum in decreto Eugenii sic pronuncians: Sacramenta novae legis multum differunt a sacramentis veteris legis; illa enim non causabant gratiam, sed eam solum per passionem Christi venturam significabant: haec vero nostra, et continent gratiam, et ipsam digne suscipientibus conferunt. Quae utique doctrina confirmatur a Tridentino, Sess. 7. Can. 2. De Sacramentis in genere: Si quis dixerit ea ipsa novae legis sacramenta, a sacramentis antiquae Legis non differre, nisi quod caeremonias externas habeant diversas, et alios ritus externos, anathema sit. —

Respondeo primo, utramque illam auctoritatem non excludere vim et efficaciam Circumcisionis, quae non potest comprehendi sub Sacramentis antiquae Legis; quippe cum ante legem annis 100. instituta sit: unde Christus Dominus Ioan. 7. Iudaeos alloquens, ait: Moyses dedit vobis Circumcisionem, non quia ex Moyse est, sed ex Patribus. Haec utique responsio eo debet maioris esse ponderis, quod non sit verisimile Concilia voluisse decernere aliquid contra doctrinam S. Aug., et aliorum SS. Patrum, necnon et contra sententiam celebriorum Theologiae Doctorum: igitur fatendum est illa Concilia loqui stylo, et verbis ipsius S. Aug. qui in Psalm. 73. Sacramenta Veteris Testamenti dant salutem, inquit, Sacramenta veteris Testamenti promiserunt Salvatorem, etc. Epist. 19. ad S. Hieronymum: Cur non dicam praecepta illa caeterorumque Sacramentorum nec bona esse, quia eis non iustificantur homines: unica enim sunt pronuntiantes gratiam, qua iustificamur*. Item lib. 19. Contra Faustum, cap. 18. similia habet. Sicut ergo S. Augustinus ipse loquitur de sacramentis veteris Legis, non comprehendendo Circumcisionem: ita etiam Tridentinum et Florentinum de iisdem agunt, quae erant propria veteris Legis: alioquin non recte Circumcisio sub eiusmodi comprehendebatur; quia etiam proderat aliis descendentibus ex Abraham, et viventibus extra Iudaeam, puta Idumaeis, ac subinde non erat proprie Sacramentum Legis antiquae.

Obiicies 1. Remedium originalis peccati, sicut caetera media, esse commune masculis et feminis: talis non erat Circumcisio: igitur, etc. Deinde, Circumcisio fuit omissa in deserto 10. annis, ut habetur Iosue 5.: sed non est verisimile Moysem permisisse, ut tanto tempore Iudaei carerent medio conducente ad remissionem peccati originalis. Denique, remedium peccati originalis debuit quolibet tempore applicari, maxime dum urget necessitas: sed Circumcisio non poterat applicari ante octavum diem: igitur, etc. —

Respondeo ad primum, non omnia media salutis debere esse masculis et feminis communia: nam Sacramentum Ordinis, quod est medium salutis, licet non necessarium, institutum est pro solis masculis: unde Circumcisio tantum erat necessaria viris, pro quibus fuerat praescripta: mulieribus vero, sicut et parvulis ante octavum diem, necnon et Iudaeis tempore peregrinationis in deserto, opitulabatur remedium Legis naturae.

Narrantur Iudaei Adamum productum fuisse circumcisum: in Ialkut in Genesi dicitur prius Adam creatus est circumcisus. Sed, inquiunt, praeputium suum postea attraxit, ut pellicula pudendi extenderetur et glandis nudata caput iterum extenderetur, unde putant invaluisse morem apud Iudaeos quosdam hodie legis praevaricatores ut omni arte studerent resarciri pelliculam amputatam in Circumcisione. quo sensu intelligenda putant haec verba lib. 1. Machabaeorum, cap. 1. v. 15.: Et aedificaverunt gymnasium in Hierosolymis secundum mores nationum, et fecerunt sibi praeputia, etc. Eorundem mentio etiam habetur apud Iosephum, lib. 12. Antiquit., cap. 6: Menelaus et Tobias filii rogaverunt Antiochum ut sibi permitteret gymnasium Hierosolymis extruere: quo impetrato, adduxerunt sibi praeputia, ut amplius non essent Graecis dissimiles. Sic etiam post excidium templi secundi, multi inter Iudaeos Circumcisionem suam delere conati sunt. sed postea novum istud praeputium de novo fuit amputatum, et iterum fuerunt circumcisi. Quod liquet ex Talmude Hierosolymitano ubi dicitur: Dixit illi R. Iose: Multi cum attracto praeputio in diebus Ben Cosibae, qui omnes denuo fuerunt circumcisi, et vixerunt, et genuerunt postea filios et filias. Haec habentur in Talmude, Tr. Iebamot.

Hunc morem tempore suo apud Iudaeos etiam invaluisse indicat Apostolus cum scribit 1. ad Corinth. 7. v. 18.: Circumcisus aliquis vocatus est? Non adducat praeputium. Nam cum quidam Iudaei Evangelium amplecterentur, quasi illos puduisset prioris conditionis, illius reliquias et omnia vestigia deleri prorsus curabant, ut eorum conversio ad christianismum firmior et sincerior videretur: ideo partibus licet delicatioribus non parcebant, Circumcisionem praecipue deleri moliebantur et pro praeputiatis instar gentilium apud omnes haberi volebant. Conducit ad huius veritatis confirmationem et apostolici textus illustrationem, quod de Symmacho tertia Bibliorum editionis Graecae auctore scribit S. Epiphanius:

Temporibus Severi imperatoris, Symmachus Samaritanus ad Iudaeos transiit, et inter proselytos professus iterato circumciditur: quod ne forte mireeris, scias velim, id in more esse positum, ut qui a Samaritanis ad Iudaeos transeunt, vicissimque Iudaei ad Samaritanos, novam Circumcisionem suscipiant: Imo vero, quod molestius est, post Circumcisionem ad praeputium rursus prodeunt, etenim medica quadam arte coque quem spathisterem vocant, glandis cuticulam attrahentes consuunt, ac glutino circumadstringunt atque ita praeputium recuperant.

Potest id quod dicimus Apostoli testimonio comprobari, cum his verbis utitur: Circumcisus quispiam vocatus est? Ne is praeputium adducat. Cum praeputio vocatus aliquis? Ne circumcidatur. Quod nefarium vel detestandum artificium, ab Esan Iacobi fratre repertum memorant, ut eo facilius eiurare Deum et acceptam a maioribus notam abolere posset. Unde natam Dei vocem illam existimant: Esau odio habui, Iacobum autem dilexi. Ea quidem fuit sententia principum medicinae praeputium semel abscissum nulla ratione et arte restaurari posse. Sic Hippocrates, sect. 6. aphorismo 19: Postquam os quod prorsus sectum fuerit, aut cartilago, aut nervus, aut gena tenue quiddam aut praeputium, neque augetur, neque qualescit. Verum tametsi id fieri non possit solis naturae viribus, attamen redintegrari posse praeputium arte et industria medicorum et chirurgorum atque beneficio remediorum, experientia docet. Ad id enim, inquit Dioscorides, lib. 2. c. 101.: Mel verpis, inquit, seu curtis glandem quae citra Circumcisionem nudata sit, in integrum restituit, si melle praeputium a Calneo potissimum ad dies triginta emolliatur. Lib. 3. cap. 52.: Aloe, inquit, disrupta puerorum praeputia adglutinat. Et lib. 1. cap. 157. ubi agit de thapsia: Valet, inquit, succus nimirum thapsiae et ad integrandam colis glandem, si modo alia ex causa quam ex Circumcisione nudata sit. Tumorem enim excitat qui et totibus et pinguibus adhibitis emollitus, praeputii iacturam resarcit. Ex quibus constat praeputium istis succis et pinguibus remediis ita reparari posse, ut cutis emollita extendatur et longior evadat, adeo ut tota glans, illa iterum arte parata, involvi et tegi possit, modo tamen Circumcisio non prius intervenerit, idest leviora esse ista remedia, ut illis, vulneri per Circumcisionem allato remedium admoveri possit. Et revera cum post Circumcisionem praeputium adducere volebant, opus erat instrumentis validioribus quibus cutis attraheretur et pristinae pellis locum occuparet, ut constat ex praetato S. Epiphanii loco. Praeputium vero reparare solebant Iudaei, vel ut Iudaei non agnoscerentur, et a tributo et vectigali quod Iudaei solvebant et in Capitolium transferebatur omnino liberarentur, vel ut in gymnasiis et palaeestris se exercerent cum ethnicis et gentilibus, et circumcisione sic pudenda ab aliis non distinguerentur, vel ut se a iudaismo recessisse hac consuetudine significarent, vel ut iudaismi sui ignominiam possent amolliri. Nam odiosi omnibus Iudaei, et cum deprehendebantur, omnium ludibris et contumeliis patebant. Ideo rigidissima de illis fiebat inquisitio, ut videre est apud Suetonium, qui memorat nonagenarium Iudaeum in publicum prodisse, et circumcisum omnibus patuisse. Ut ergo invidiam istam declinarent Iudaei quamplurimi pellem glandis reparandam curabant, ut sic inquisitorum oculos perspicaciores possent tandem fallere. Forsan Iudaei ad christianismum deflectentes ista utebantur cautela odio iudaismi, nam sicut qui ex Iudaeis Samaritani fiebant, praeputium suum iterum trahebant et alebant, et extendebant, sicut e contra qui ex Samaritanis fiebant Iudaei, odio ordinis, religionis pristinae: sic in odium prioris iudaismi multi proselytae qui Evangelium amplectebantur, praeputium attrahebant, unde Apostolus dicit: qui est circumcisus non superinducat praeputium et illud iterum non attrahat, nam Circumcisio nihil detrahit saluti proselytae.

Praeter Iudaeos multis Circumcisio in usu fuit: Egyptiis, nimirum, Colchis, Aethiopibus, Phoenicibus, Syris, Arabibus et Troglodytis, uti scribunt Herodotus, Diodorus, Ambrosius, Hieronymus, et alii. Americanos quoque nonnullos Iucatan provinciae praeputium ponere memoriae prodidit Petrus Martyr, Dec. 4. De Egyptiorum sacerdotibus qui circumcidebantur, videndus est Origenes, lib. 2. in Epist. ad Rom.; necnon et Hetius pag. 12. et 13. in observationibus ad commentaria Origenis.

Origenes, Commentario in Gen. observat Iudaeos octavo die circumcidi debere, Ismaelitas contra non nisi decimo tertio anno. At S. Ambrosius, lib. 2. De Abraham, cap. 11.:

Egyptii quarto decimo anno circumcidunt mares, et feminas eodem anno circumcidi ferunt, quod ab eo videlicet anno incipiat flagrare passio virilis, et feminarum menstrua sumant exordia.

Et Strabo, lib. 17.: Id quoque maxime student, ut genitos quosque infantes alant, eosdem etiam circumcidant, feminas vero excidant. De Egyptiis loquitur: at tamen cum subiicit idem, Iudaeis fuisse in usu. His concinit idem Origenes, Hom. 5. in Ierem.: Circumciduntur secundum id quod sensibile est, inquam, non solum hi qui circumcisione sunt secundum legem Moysi, verum etiam alii multi. Egyptiorum idoli sacerdotes circumciduntur.

Nunc quoniam de muliebri Circumcisione mentionem iniecerunt Strabo et Ambrosius, ritum ipsius aperiemus. Ea fit resectione νύμφης, quae pars in Australibus praesertim regionum mulieribus ita excrescit, ut ferro sit coercenda. Id tradunt medici insignes, Paulus Aegineta, lib. 5 cap. 70. et Aetius Tetrabibl. 1. Serm. 4 cap. 103. Quorum hic ita pergit:

Quapropter Egyptiis visum est, ut antequam exuberet (pars illa corporis) amputetur tunc praecipue cum nubiles virgines sunt elocandae.

Rem tangit Origenes cum ait, Hom. in Exod.:

Adversum masculos virtus eius in lumbis est, adversum feminas virtus eius in umbilico ventris est. Et vide quomodo honeste viri mulierisque genitalia obtectis nominibus Scriptura nuncupaverit, ne per ea vocabula quae in promptu sunt, turpitudinem significaret. Si intellectum est exemplum quod protulimus de Iob, intellige mihi quia ut in viro praeputium circumciditur, sic in femina umbilicus amputatur.

Quod igitur necessitate primum invectum est, religione postmodum usurpatum fuit, quod et aliqui de virili Circumcisione opinati sunt, ut postea dicemus. Porro hanc consuetudinem circumcidendarum mulierum hodieque retinere Egyptios ferunt ii qui regiones illas lustrarunt, ignemque ad compescendam partis huius luxuriem adhiberi. Scribit Bellonius morem hunc servare feminas in Persia, et Cophtas in Aethiopia, Christi licet nomen professas. Leo Africanus, lib. 8 narrat Muhammedis lege id praescribi, quamvis in Aegypto tantum et Syria obtineat, munusque id obire vetulas quasdam per vicos Cairi ministerium suum venditantes.

Conclusio quarta. — Conveniens fuit in Evangelica Lege ut aliqua a Christo Domino instituerentur Sacramenta, per quae suam gratiam in homines derivaret.

Probatur quadruplici ratione, petita primo ex parte Dei instituentis Sacramenta: secundo ex parte hominis suscipientis: tertio ex parte institutionis: quarto denique ex parte ipsorum Sacramentorum.

Primo quidem, id est conveniens ex parte Dei, ne videlicet Deus antiqua sive Sacramenta, sive sacrificia quasi sibi utilia et delectabilia imperare videretur; quapropter omnia illa tamquam inutilia et sibi minus grata reprobavit, ut docet S. Paulus ad Hebr. 1. et 10. Hanc rationem subiicit S. Augustinus, lib. De Civitate Dei, cap. 5.: Mutanda erant opportuno, certoque iam tempore, ne ipsi Deus iam desiderabilis, et certe in nobis perceptibilia, iam non potius quae his significata sunt, crederentur.

Ex parte vero hominis, qui cum per Evangelicae legis gratiam novas acceperit vires, et abiecta servili conditione, in Dei filium fuerit adoptatus, etiam perfectioribus Sacramentis initiari debuit. Unde praeclare S. Augustinus, lib. De vera Religione, cap. 17.: Aliter familiae iustissimum aliud imperat iis, quibus servitutem duriorem utilem iudicat, aliter piis, quos in filiorum gradum adoptare dignatur. Et ibidem: Sic per ministros suos imbecillioribus, atque per semetipsum valentioribus praecepit. Numquid, ait idem in tit. Psalm. 51. quoniam puero dantur quaedam puerilia habilia quibus puer illis annis crescit, propterea grandescenti non excutiuntur e manibus, ut aliquid iam utilius tractet?

Tertio, ex tempore institutionis, quia veteris legis Sacramenta Christum dumtaxat venturum promittebant, nova autem praesentem exhibent: oportet autem aliis signis denotare futura, et aliis praesentia; unde praeclare S. Augustinus, Epist. 7.: Quispiam, inquit, expectet a nobis causas ipsius mutationis accipere, quod ipse nosti, quum prolixi sit negotii: rerum tamen breviter dici potest, quod homini adulto suffecisset aliis Sacramentis praenunciari Christum cum venturus esset, aliis cum venisset annuntiari oportuisse: sicut modo nos idipsum loquentes, diversitas rerum compulit etiam verba mutare.

Quarto denique, conveniens fuit alia Sacramenta instituere ex parte ipsorum Sacramentorum, quoniam Sacramenta veteris Legis erant egena et vacua elementa, et umbra futurorum: unde adveniente plenitudine gratiae et veritatis, conveniens fuit, ut illa desinerent: Ablata sunt, inquit S. August. in Psalm. 39., signa promittentia, qua exhibita est veritas promissa, cum enim lex esset vana, venit Christus, ut eam impleret: implerit autem, tum per nova Sacramenta charitatem donarit: plenitudo enim legis est charitas. Unde praeclare Tertullianus, lib. De Oratione, cap. 1.: Omnia, inquit, de carnalibus in spiritualia renovavit nova Dei gratia, expuncta re totius retro vetustatis.

Dices 1: Illa Sacramenta non debuerunt mutari, quae instituta sunt, ut durent in perpetuum: sed talia sunt Sacramenta veteris Legis: eadem quippe est ratio caeterorum, ac Agni Paschalis, et Sacerdotii Aaronici: at haec instituta sunt, ut in perpetuum subsisterent: nam de Agno Paschali Levitici 12. praecipitur: Custodi verbum istud legitimum tibi, et filiis tuis usque in aeternum: de Sacerdotio autem Aaronico, cap. 14. et filiorum in Sacerdotium sempiternum proficiet. —

Distinguo maiorem: si instituta sint, ut durent in perpetuum, tum ratione sui, tum ratione significati, concedo: si ratione tantum significati, nego. Et similiter distincta minore, arguo consecutionem: comestio enim Agni Paschalis erat figura Sacramenti Eucharistiae, et Sacerdotium Aaronicum imago et umbra Sacerdotii novae Legis in perpetuum conservandi.

Dices 2: Adventante gratia et veritate, cessare debet figura et umbra: sed gratia et veritas per Iesum Christum facta est: igitur, cum Sacramenta sint veritatis umbra et figurae gratiae, nulla post Christum debent admitti ab eius sectatoribus. —

Distinguo minorem: si veritas iam exhibeatur, ut in futura gloria, concedo: si tantum imperfecte et abstractive, ut in hac vita, etiam sub Lege nova, nego. Cum enim, ut belle observat S. Dionysius, lib. De Ecclesiastica Hierarchia, cap. 5., status novae Legis medius sit inter statum veteris Legis, cuius figurae implentur in nova, et statum gloriae, ubi veritas omnis nude et aperte manifestatur, ideo nulla tunc erunt Sacramenta: nunc autem quamdiu per speculum, et in aenigmate cognoscimus, necessum est, ut per sensibilia Sacramenta spiritualem gratiam consequamur. Debent equidem cessare figurae, quae Christum venturum praesignabant; at non debent desinere signa passionis eius rememorativa, et gloriae electis praeparatae praenuntia. Unde Eusebius Emissenus, Homiliâ De Transfiguratione, ex Hebr. 9. praeclare tria tabernacula distinguit: primum est Synagoga in umbra et figura: secundum est Ecclesia in figura et veritate: tertium est caelum in veritate sola. In primo ostenditur vita, in secundo datur, in tertio possidetur.

Dices 3: Apud Deum non est mutatio, nec vicissitudinis obumbratio, ut ait S. Iacobus, 1. cap.: sed esset aliqua mutatio, si alia subministraret Sacramenta, quibus homines aliter sanctificarentur post, quam ante adventum Christi: igitur, etc. —

Respondet S. Augustinus, Epist. 5. quod:

sicut non ideo mutabilis homo, quia mane aliud, aliud vespere: illud hoc mensi, illud alio: non hoc isto anno, quod illo: ita non ideo mutabilis Deus, quia universi saeculi priore volumine aliud, aliud posteriori sibi iussit offerri, quo convenienter significationes ad doctrinam Religionis saluberrimam pertinentes, per mutabilia tempora, sine ulla sui mutatione disponeret:

Quam utique auctoritatem prius exemplis confirmaverat, scribens:

Nonne hyemi aestas addito sensim calore succedit? Nonne diurna tempora nocturna vertuntur? Quoties nostrae aetates variantur? Adolescentiae pueritia non reditura cedit: iuventus adolescentiae non mansura: succedit finiens iuventutem senectus: senectus autem morte finitur: haec omnia mutantur, nec mutatur divinae providentiae ratio qua fit ut ista mutentur. Nonne autem, opinor, cum agricola aestate aliud iusserit, quam iusserat hyeme, ratio mutatur agricultura: et cum mane surgit, qui ea nocte quiescebat, vitae consilium non mutavit: aliud magister adolescenti, quam puero solebat imposuit? Doctrina igitur constans mutato praecepto non mutat instructionem.

Notandum 1. Catholicos omnes invicem consentire, septem esse novae Legis Sacramenta, nimirum Baptismum, Confirmationem, Eucharistiam, Poenitentiam, Extremam Unctionem, Ordinem et Matrimonium: at huic septenario Sacramentorum numero refragantur omnes quotquot sunt recentiores haeretici, qui in assignando novae Legis Sacramentorum numero, non solum invicem pugnant, sed tanta animi inconstantia iactantur, ut auctor cuiusque sectae sibi ipsi non consentiat. Lutherus enim, qui initio libri De Captivitate Babylonica dixerat tantum tria esse admittenda, nimirum Baptismum, Poenitentiam, et Panem, subdit: quod si Scripturae usu loqui velimus, unicum dumtaxat profitebimur Sacramentum, et tria signa sacramentalia: nam, inquit, Eucharistia et Poenitentia sunt rememorativa passionis, et adoptionis Baptismi. Tandem circa finem libri asserit, duo tantum ex proprietate sermonis admittenda esse Sacramenta, nempe Baptismum et Panem; unde fit, ut Lutherani invicem non conveniant de numero Sacramentorum: alii namque duo tantum, puta Baptismum et Eucharistiam, alii vero tria admittunt, his duobus Poenitentiam adiungentes. Calvinus autem agnoscit quidem tria, nempe Baptismum, Coenam, et impositionem manuum, qua Ecclesiae Ministri initiantur; licet enim lib. 4. Instit., cap. 18. §. 19. duo tantum esse dicat, nempe Baptismum et Coenam: tamen cap. 11. §. 20. ait:

Duo Sacramenta instituta sunt, quibus nunc Christiana Ecclesia utitur, Baptismus et Coena Domini: loquor autem de illis, quae in usum totius Ecclesiae sunt instituta, nam impositionem manuum, qua Ecclesiae Ministri in suum munus initiantur, ut me invito patiar(?) numerari Sacramentum, ita inter ordinaria Sacramenta non numero.

Melanchthon vero totus hac in re videtur dubius: primo enim admisit duo tantum cum Luthero, postmodum tria; sed tandem in Locis Theologicis editis an. 1502. addit ordinationem, seu vocationem ad Evangelii ministerium: tum Locis editis an. 1758. propendet, ut admittat matrimonium inter Sacramenta; tuetur enim illud esse signum rei sacrae, divinum habens mandatum, et annexam promissionem:

Unum tamen, inquit, abest ne sit Sacramentum, eo quod videlicet fuerit institutum ante Christi Incarnationem. Verum quam sit levis haec ratio, nullus est qui non videat: quid enim obstat quominus Christus Dominus rem iam existentem, ac suae Incarnationis futurae signum, et vaticinium potuerit ad Sacramenti dignitatem promovere?

Notandum 2. Ad rationem Sacramenti novae Legis tria potissimum requiri, nimirum quod sit signum divinitus institutum, ordinatum ad conferendam homini sanctificationem internam, ac subinde quod habeat vim et efficacitatem gratiae iustificantis conferendae, et tandem quod divinum adsit mandatum, divinaque institutio hoc signum frequentandi, ut obtineri possit effectus per illud designatus. Hinc plurima sunt signa rei sacrae, quae licet a SS. Patribus appellentur Sacramenta, hanc tamen appellationem sibi proprie non vindicant, sed dumtaxat improprie, et in laxiori significatione. Sic S. Augustinus, lib. 1. Contra Faustum, cap. 11. Signum crucis appellat Sacramentum: et lib. De Symbolo, cap. 2. Baptismi ceremonias, et exorcismos et similes ritus Sacramenta nuncupat. Et lib. 2. De peccatorum meritis, cap. 26. Panem benedictum Catechumenis dari solitum, sacramentum appellat, non quidem proprie et stricte, sed, ut dixi, late et improprie, quia Sacramenta proprie dicta novae Legis habent gratiae promissionem et efficacitatem, ac institutionem a Christo: praedicta autem non sunt eiusmodi. Porro hic est sermo dumtaxat de Sacramentis, proprie dictis.

Notandum 3. Tria potissimum hac in quaestione occurrere ventilanda: primum, utrum revera Christus Dominus septem designaverit, et instituerit signa sensibilia gratiae sanctificantis efficaciter productiva, eorumque septenarius numerus ex verbo Dei scripto, aut tradito aperte possit colligi: secundum, utrum signa ista pauciora sint, quam septem; quemadmodum haeretici huius temporis inficiantur, sicut praetactum est in primo notabili: tertio tandem, utrum signa illa sacra plura sint, quam septem, sicut docuisse videntur nonnulli ex SS. Patribus, dum Sacramenti vim et efficaciam, alii pedum lutioni, alii aquae benedictae, nonnulli eulogiis, seu pani benedicto, Sacramenti vim ac appellationem tribuere videntur. Quae utique tria licet in unum, et idem collineant, attamen maioris claritatis ac evidentioris dissertationis et discussionis gratia placet sub tribus distinctis conclusionibus ventilare.

Conclusio prima. — Revera sint septem novae Legis Sacramenta.

Haec Conclusio colligitur ex Scriptura sacra, quod sic ostenditur: Sacramentum est signum sacrum, seu ritus sacer divinitus institutus, cui annexa est gratiae promissio, et vis sanctificandi a Deo indita: sed ex Scriptura sacra non obscure colligitur septem esse eiusmodi ritus sacros, quibus indita est promissio virtutis ad conferendam gratiam: igitur, etc. Maior constat. Minor vero probatur, primo quidem de Baptismo: nam Marc. ult. Christus Dominus delegans Apostolos ad Gentium conversionem, et Evangelii disseminationem, ait: Ite, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, etc. Subdit autem: Qui crediderit, et baptizatus fuerit, salvus erit. Hinc S. Paulus ad Ephes. 5. expendens summam Christi Domini erga suam Ecclesiam dilectionem, ait: Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans lavacro aquae in verbo vitae. — De Confirmatione idem colligitur Actuum 8. v. 17. et 19. seq., ubi legimus per impositionem manuum Apostolorum infallibiliter collatum fuisse Spiritum Sanctum: qui sane effectus non fuisset infallibilis per eiusmodi signi applicationem, nisi Christus Dominus ita statuisset: neque constanter signum istud ad eum effectum usurpassent Apostoli, si ab amantissimo suo Praeceptore et Magistro ita edocti non fuissent. — Eucharistiae ritus aperte traditur Matth. 17. et 1. ad Cor. 11. Accipiens panem, et gratias egisset, fregit, et dixit: Accipite, etc. Promissio vero gratiae Ioan. 6.: Qui manducat hunc panem vivet in aeternum. — Poenitentiae vero ritus et gratiae sanctificantis conferendae vis habetur Ioan. 20. ubi Christus Discipulos alloquens, ait: Accipite Spiritum Sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, etc. — Extremae Unctionis ritum et gratiae conferendae virtutem aperit S. Iacobus cap. 5. cum ait: Infirmatur quis in vobis? inducat Presbyteros Ecclesiae, et orent super eum, ungentes eum oleo in nomine Domini: et oratio fidei salvabit infirmum: et si in peccatis erit, dimittentur ei.

Sacramenti ordinis institutionem, ritum, et gratiae conferendae vim tradit S. Paulus 1. ad Timoth. 4. his verbis: Noli negligere gratiam, quae in te est, quae data est tibi per prophetiam cum impositione manuum presbyterii. Et 2. ad Timoth. 1. Admoneo te, ut resuscites gratiam, quae in te est per impositionem manuum mearum.

Tandem ritus Matrimonii habetur Matth. 19. his verbis: Quod Deus coniunxit homo non separet: promissio autem gratiae colligitur ex cap. 5. ad Ephes. ubi Apostolus loquens de Matrimonio ait: Sacramentum hoc magnum est; ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Quibus verbis significat Matrimonium esse magnum Sacramentum in Christo et in Ecclesia, quatenus coniunctio viri cum muliere significat unionem Christi cum Ecclesia: ac proinde gratiam, quae ad eius praesentiam tribuitur. Duplicem coniunctionem Christus habet cum Ecclesia: unam quidem secundum naturam, qua utique facta est per Incarnationem, qua Christus ut Ecclesiae caput exteris membris in natura assimilatur; secundam vero per gratiam et charitatem, ratione cuius dicitur Ecclesiae sponsus. Porro hanc utramque coniunctionem Matrimonium significat: primam quidem in quantum est unio naturalis inter virum et mulierem; secundam vero, quatenus est spiritualis unio viri et mulieris per gratiam et charitatem, quae in ipso Matrimonio contrahitur.

Eadem veritas colligitur ex verbo non scripto, seu ex traditione, qua compertum habemus eiusmodi septenarium Sacramentorum numerum ex divina institutione et Apostolica doctrina ad nos usque perpetua et interrupta nusquam observatione dimanasse; cum enim non possit ostendi quando sacri ipsi ritus primum in Ecclesia frequentari ceperint post Apostolos, necessario fatendum est eos a Christo Domino et Apostolis fuisse derivatos: iuxta hanc regulam S. Augustini, lib. I. De Baptismo, cap. 24. Quod universa tenet Ecclesia, nec Conciliis institutum, sed semper retentum est, non nisi auctoritate Apostolica traditum rectissime creditur. Quam utique veritatem expresse definiunt Concilia, maxime Florentinum in decreto Eugenii, ubi inter externa num. 5. statuitur: Novae legis septem sunt sacramenta, videlicet Baptismus, etc. quae multum a sacramentis differunt antiquae legis; illa enim non causabant gratiam, sed eam solum per passionem Christi dandam esse figurabant; haec vero nostra et continent gratiam, et ipsum digne suscipientibus conferunt. Similiter Concilium Tridentinum, Sess. VII. Can. 1. his verbis: Si quis dixerit Sacramenta novae Legis non fuisse a Domino nostro Iesu Christo instituta: aut esse plura vel pauciora quam septem, videlicet Baptismum, etc.: aut aliquid horum septem non esse vere et proprie Sacramentum: anathema sit.

Eamdem doctrinam tradunt SS. Patres et Ecclesiae Doctores, quorum plurimi licet septem Ecclesiae Sacramentorum expressam forte mentionem non fecerint, quia nulla necessitas urgebat, nec ulla praesens aderat occasio ista septem Sacramenta numerandi, nihilominus non desunt ex antiquioribus, qui plurium eiusmodi Sacramentorum meminerunt: imprimis enim S. Dionysius, lib. De Ecclesiastica Hierarchia, praeter Baptismum et Eucharistiam, de quibus plurimum sermonem sparsim instituit. meminit etiam Sacramenti Ordinis. Et Epist. ad Demophilum declarat etiam Poenitentiae Sacramentum. — Prodit etiam Tertullianus, non obscure lib. De Prescriptionibus, cap. 40. ubi referens qualiter diabolus ipsas etiam res sacramentorum divinorum in idolorum mysteriis aemuletur, ait: Tinguit et ipse quosdam credentes, et fideles suos; expiationem delictorum de lavacro repromittit, quibus significatur Baptismus et Poenitentia. Celebrat et panis oblationem, ut adumpret Eucharistiam. Etiam summum Pontificem in unius nuptiis statuit, quibus denotat imitationem Sacramenti Ordinis, cuius summus gradus est Pontificatus, seu Episcopatus; cui praescribitur ab Apostolo Paulo Monogamia 1. ad Timoth. 3. his verbis: Oportet unius uxoris esse virum. Meminit etiam nuptiarum, seu Matrimonii. Addit etiam curationem agrorum, quibus denotat Extremam Unctionem. — Sed ne longiorem in referendis veterum Doctorum sententiis hac de re sermonem protraham, unus pro caeteris sufficiet S. Augustinus; ille enim, lib. 5. De Baptismo, cap. 20. ait: Si adhuc valet quod dictum est in Evangelio, ut per peccatorem Sacramenta non celebrentur: quomodo exaudit homicidam deprecantem, vel super aquam Baptismi, vel super oleum, vel super Eucharistiam, vel super capita eorum, quibus manus imponitur, nimirum per reconciliationem? Et lib. contra litteras Petiliani, cap. 104. declarat Confirmationem verbis: In hoc unguento sacramentum Chrismatis vult Petilianus interpretari, quod quidem in genere visibilium signaculorum sacrosanctum est, sicut ipse Baptismus: et lib. 2. contra litteras Parmeniani, cap. 13. loquitur eodem modo de Ordine ac de Baptismo: Utrumque, inquit, Sacramentum est, et quadam consecratione utrumque homini datur: illud cum baptizatur: istud cum ordinatur. Et paulo post: Si enim utrumque sacramentum est, quod nemo dubitat, cur illud non admititur, et istud admittitur? Neutri sacramento facienda iniuria est. Denique, lib. De Bono coniugali, cap. 18. et 11. et lib. De Nuptiis, cap. 10. manifeste docet Matrimonium in nova lege esse Sacramentum.

Dices: Si revera essent septem Sacramenta, illud numerus Scriptura sacra designasset: at ita non est: igitur septem Sacramenta non sunt asserenda. — Distinguo maiorem: illum numerum designasset explicite vel implicite, concedo; explicite tantum, nego. Et similiter distinguo minorem, nego consequentiam. Quamquam enim expressis verbis Scriptura sacra non indicet septem esse novae Legis Sacramenta, attamen id implicite saltem significat, cum exprimit septem sacros ritus, quibus annexa est gratiae promissio, ut supra dictum est. Deinde, pari ratione foret consequens, neque duo esse Sacramenta, neque tria, nec quatuor, neque omnino aliquem esse definitum eorum numerum, propterea quod Scriptura sacra certum illum numerum non expresserit. Similiter non sequitur: Scriptura nullibi dicit quatuor esse Evangelia, aut quatuordecim Pauli Epistolas, aut septem verba a Domino in cruce prolata: ergo non sunt totidem: ad id enim sufficit, quod in Scriptura res ipsae numeratae tradantur, nec requiritur quod eorum numerus determinate exprimatur. Denique, licet non suppeterent Scripturarum testimonia, tamen ad id sufficientissima foret Ecclesiae auctoritas, sicut docet S. Hieronymus, lib. contra Luciferianos, ubi disserens de manuum impositione ait: *Erigis ubi scriptum sit? in actibus Apostolorum: et etiamsi sanae Scripturae auctoritas non subesset, totius orbis in hanc partem consensus, instar praecepti obtineret.

Dices 2: Apocalyps. 17. Angelus spondet Ioanni se ei reservaturum Sacramentum bestiae, quae habet septem capita, quae figura significat, inquit Kemnitius, numerum septenarium Sacramentorum spectare ad bestiam, hoc est, ad Ecclesiam Romanam, in qua sedet Antichristus. — Nego minorem; blasphemum enim est Sacramenta Christi designari per ipsa bestiae capita; nam inter illa sunt Baptismus, et Eucharistia, quae nec ipsi haeretici refragantur esse vera Sacramenta: unde per septem illa bestiae capita nihil aliud mystice designatur, quam septem Reges, aut septem montes, in quibus infidelitas suam in Christi fideles tyrannidem maxime debeat exercere. — Si autem ex septenario numero a Scriptura memorato vellet quis septem novae Legis Sacramenta colligere, plurima sunt, tam in novo, quam in veteri Testamento huic assertioni suffragantia testimonia; sicut enim Deus septem dierum curriculo mundum, sic et Christus Dominus septem Sacramentorum ordine recreationis ac renovationis mysterium operari voluit. Hinc praestantiora Dei opera in Scriptura septenario numero comprehenduntur; nam septem diebus praecipit comedi azyma, septem lucernae erant in Sanctuario, Num. 8. septem instituit tubas Iubilaei, Josue 6. in septem capillis constituerat Sampsonis fortitudinem, Judicum 16. septem vicibus praecepit Eliseus Naaman Syrum lavari in Jordane, et mundatus est, 4. Reg. Sapientia excidit sibi columnas septem, Proverb. 9. septem panibus Christus pavit 4000. hominum; et ne longius excurram, ipsemet S. Ioan. Apocal. 1. septem candelabra aurea vidit, et ibidem septem stellas in dextera Filii hominis: et cap. 5. septem sigilla, quibus signatus est intus et foris liber quem tenet in dextera ille, qui sedet super thronum. Quibus omnibus non incongrue designari possent septem novae Legis Sacramenta.

Dices 3: Ss. Patres nusquam asserunt septem esse Sacramenta: imo passim pauciora recensent: nam S. Dionysius Areopagita in lib. Hierarchiae Ecclesiasticae, ubi de mysteriis, id est, Sacramentis Ecclesiae ex protesso disserit, non plura quam quinque pertractat, omissis videlicet Extrema-Unctione et Matrimonio. Similiter S. Iustinus, Apologia 2. commemorat solam Eucharistiam et Baptismum. Item Irenaeus, lib. 1. cap. 9. Eucharistiam, et cap. 13. Baptismum. Cyprianus, Serm. de ablutione pedum, numerat solum Eucharistiam, Chrisma, Poenitentiam, et Ordinationem. Cyrillus Ierosolymitanus, qui cum in suis Catechesibus mystagogicis ex instituto de mysteriis seu sacramentis agat, non aliorum tamen meminit quam Baptismi, Chrismatis, et Eucharistiae. Neque plura apud S. Gregorium recensentur, refertur 1. qu. 1. cap. Multi saecularium, etc. Isidorus in idem conspirat lib. 6. Etymologiarum, cap. 19. Tandem S. Ambrosius, lib. De Sacrament., solum meminit Baptismi, Eucharistiae, et Confirmationis. Et S. Augustinus pluribi docet Sacramenta novae Legis esse numero paucissima, maxime lib. 3. De Doctr. Christ., cap. 6. Igitur non erat ratum apud veteres septem esse novae Legis Sacramenta. — Nego consequentiam: quia neque etiam SS. Patres aiunt esse duo, vel tria, vel quatuor, aut quinque tantum Sacramenta, neque pariter negant esse numero septem; sed duorum, aut trium, aut pauciorum meminerunt pro ratione argumenti, quod tractandum erat, ut patebit ex responsione ad praefatas eorum auctoritates. Imprimis enim S. Dionysius in illo opere non agit ex protesso de Sacramentis Ecclesiae, sed de sacris officiis, seu unctionibus, quas vel Episcopi, vel Sacerdotes in mysteriis tum administrandis, tum conficiendis exercebant cum quadam consecratione. Quocirca neque de Matrimonio, neque de Unctione infirmorum disserendum ei fuit, tametsi obiter meminerit poenitentiae seu reconciliationis. Ad S. Iustinum dico, ibi dumtaxat duorum Sacramentorum ideirco meminisse, quia respondet Ethnicis accusantibus Christianos, quod essent athei, nec Deos colerent, quodque nefaria plurima in suis ritibus patrarent, puta quod vorarent humanas carnes: et ideo suos solum ad eos ritus admitterent. Reponit autem Iustinus Christianos non esse atheos, utpote qui faterentur Deum unum in essentia et trinum in personis; ideo autem soli Christiani admittebantur ad Synaxim, quia haec solis baptizatis erat concedenda. Exponit autem quid agebatur in Synaxi diebus Dominicis, ut nempe levet criminationem, qua impetebantur Christiani quod in suis ritibus tantulas carnes vorarent. Caetera autem Sacramenta non attingit, quia Gentilibus erant ignota, et sic eorum calumniis non impetebantur. Ad S. Irenaeum dico, eum specialem disputationem non instituisse de Sacramentis, sed occasione data modo meminisse unius, modo alterius; nam lib. 1. cap. 2. de Poenitentia; et cap. 9. meminit Eucharistiae, quia retexit deliria cuiusdam Marci circa Eucharistiam. Similiter cap. 18. meminit Baptismi, quia retexit errores plurium haereticorum circa Baptismi administrationem: tum lib. 3. cap. 12. refert Confessionem, et lib. 4. cap. 32. iterum meminit Sacramenti et sacrificii Eucharistiae, quia ibidem agit de sacrificiis Legis antiquae et novae. Ad S. Cyrillum Ierosolymitanum dico, eum ideirco trium illorum Sacramentorum meminisse, quia Catechumenos ac recentes fideles instruebat de iis, quae solebant fieri Baptismi tempore. Tria autem eodem die conferebantur Sacramenta, nempe Baptismus, Confirmatio, et Eucharistia, ut constat ex Amphilochio, qui in vita S. Basilii sic scribit: Maximus Episcopus baptizavit Basilium, et Eubulum, et ungens eos S. Chrismate, tradidit eis vivificam communionem. Eadem est responsio ad Isidorum seu potius Gregorium, qui Isidori nomine profertur. Ad auctoritatem a Cypriano petitam dico, sermonem istum non esse S. Cypriani, sed alicuius Auctoris posterioris: cuiuscumque tamen sit, dico ibi tractatum non institui de Sacramentis omnibus, sed tantum de iis, quae ad cardinalia Christi opera referri poterant: eo enim nomine opus illud sermonum ab Auctore inscriptum est. Ad S. Ambrosium dico, eum in illis libris non agere de omnibus Sacramentis, sed de iis dumtaxat, de quibus instruendi erant fideles recenter baptizati, et confirmati, iamque admissi ad sacram Synaxim: eo enim ordine novelli fideles initiabantur, ut ipse testatur lib. 3. De Sacramentis, cap. 2. unde de his tribus tantum Sacramentis in eo opere instituenda erat illi tractatio, atque de iis dicit in fine operis eos plenissime accepisse. Ad S. Augustinum dico, illum lib. De Doctrina Christiana, non dixisse tantum esse duo Sacramenta, sed agens ibi de Sacramentis novae Legis ita loquitur: quaedam paucissima pro multis, eademque facillima, et intellectu augustissima, ipse Dominus ex Apostolica tradidit disciplinae, sicut est Baptismi Sacramentum, et celebratio Corporis et Sanguinis Domini. Quae profecto verba non sunt enumerantis omnia Sacramenta, sed tantum proferentis aliqua exempla. Quod autem plura quam duo Sacramenta agnoverit S. Augustinus, patet ex Concione 1. in Psal. 13. ubi ait: in Baptismo, Eucharistia, et caeteris Sacramentis Ecclesiae esse munera. Hinc Epist. ad Ianuarium ubi dixit nos habere Sacramenta numero paucissima, signatione praestantissima, observatione facillima, subiicit: sicut est Baptismus, et communicatio Corporis et Sanguinis Domini: et si quid aliud in divinis litteris commendatur: ubi particula si, non est nota dubitantis, intra quippe recensitis aliquot certioribus testimoniis, puta Passionis, Ascensionis, Resurrectionis Domini, et adventus Spiritus Sancti subiicit: Et si quid aliud tale occurrerit, quod ab universa sequatur Ecclesia. Certum est autem Augustini tempore festa Nativitatis, Epiphaniae Domini, et similia celebrari solita.

Dices 4: Ecclesia Graeca non alia quam duo Sacramenta agnoscit, nempe Eucharistiam et Baptismum: ergo, etc. Probatur antecedens; nam Cyrillus Lucaris Patriarcha Constantinopolitanus in Confessione fidei, Latine primum, deinde Graece edita, anno 1633. cap. 15. De Sacramentis sic habet: Credimus Evangelica sacramenta esse ea, quae Dominus instituit in Evangelio, et ipsa esse duo, nempe Baptismum, et Eucharistiam, ampliorrem numerum Sacramentorum non habemus: ergo Institutor non plura edidit. — Respondeo, concedo antecedente, nego consequentiam. Cyrillus enim iste descivit penitus a caeterarum Ecclesiarum Graecarum placitis, ut Calviniana dogmata amplecteretur, quod non negant adversarii; nam Casaubonus, qui talem Confessionem Londini excuti curavit anno 1675. cum utraque eius editione, tum Cyrilli Berroensis, tum Partenii Constantinop. Patriarchae, in praefatione ad Lectorem sic habet: Ecclesiarum tamen Graecarum, aut Orientis confessionem non fuisse. Quod utique constantissimum apparet non solum ex Ss. Patribus Ecclesiae Orientalis, ac ex omnibus Euchologiis et Ritualibus, sed etiam ex censura Cyrilli Berroensis, qui praefato Cyrillo successit in Patriarchatu Constantinopolitano, cumque damnavit anno 1638. mense Septembri, hac Synodali sententia: Cyrum dogmatizanti, et credenti non esse septem Sacramenta Ecclesiae, idest, Baptisma, Chrisma, Poenitentiam, Eucharistiam, Ordinationem sacerdotum, Extremam Unctionem, et Matrimonium, iuxta constitutionem Christi, Apostolorum traditionem, atque consuetudinem Ecclesiae, sed mentienti non esse tradita a Christo in Evangelio nisi solum Baptismum, et Eucharistiam, anathema. Idem habet censura Synodalis Parthenii lata anno 1642. adversus eumdem Cyrillum. Idem, inquit, negat Ecclesiae Sacramenta quinque, Sacerdotium, sacram Unctionem, sacrum Oleum, Confessionem cum poenitentia, et honorabiles Nuptias: quae omnia ut sacramenta, et divinam gratiam conferentia, antiqua nobis traditio reliquit. Huius quoque Graecorum cum Latinis circa septenarium Sacramentorum numerum consensus probos habemus testes recentiores Graecos, non modo orthodoxos, sed etiam schismaticos: Gregorium Protosyncellum Patriarcham Constantinopolitanum, in Apologia adversus Warenum Ephesinum, Simonem Archiepiscopum Thessalonicensem, lib. De septem Ecclesiae Sacramentis, Ieremiam, Patriarcham Constantinopolitanum in triplici responso adversus Wittembergenses, et Confessionem Augustanam, Emmanuelem Calecam, lib. De Fide et principiis fidei Catholicae, cap. 6. Gabrielem Philadelphi Episcopum, Tract. De sacris mysteriis, et plures alios quos refert Arcudius, lib. 1. cap. 2.

Conclusio secunda. — RATIONE ET ORDINE CONGRUENTI INSTITUTA SUNT SEPTEM, NON AUTEM PAUCIORA, NOVA LEGIS SACRAMENTA. Huius Conclusionis veritas non alia ratione a priori tutelatur, quam Christi Domini voluntate, quae cum rectissima sit et ordinatissima, nil nisi quod decet et expedit statuit ac praescribit. Nihilominus a posteriori nonnullae possunt proferri rationes congruentes eiusmodi institutionis: quarum primam subministrat Concilium Florentinum supra laudatum, ubi cum dixisset septem esse novae Legis Sacramenta, subdit:

Quinque prima ad spiritualem uniuscuiusque hominis in seipso perfectionem: duo ultima ad totius Ecclesiae regimen, multiplicationemque ordinata sunt. Per Baptismum enim spiritualiter renascimur. Per Confirmationem augemur in gratia, et roboramur in fide. Renati autem et roborati, nutrimur divina Eucharistiae alimonia. Quod si per peccatum aegritudinem incurrimus animae, per Poenitentiam spiritualiter sanamur: spiritualiter etiam, et corporaliter (prout animae expedit) per Extremam-Unctionem. Per Ordinem vero Ecclesia gubernatur et multiplicatur spiritualiter. Per Matrimonium corporaliter augetur.

Eamdem rationem praeclare expendit Subtilis Doctor in 1. dist. 2. quaest. 1. nu. 3. ubi declarans perfectionem Sacramentorum novae Legis, maxime quantum ad eorum extensionem seu effectum, ad quem ordinantur, ait:

Sicut in vita naturali, primum est generatio, deinde sequitur nutritio, et corroboratio, et sanitatis perditae reparatio: et hae quatuor pertinent ad quamlibet personam singularem: praeter hoc autem requiritur aliquod pertinens ad communitatem, quo aliquis constituitur in gradu necessario ad aliquem actum necessarium communitati: ita spiritualiter ad completam perfectionem extensive, oportet esse adiutorium aliquod pertinens ad generationem spiritualem, et secundo aliquid pertinens ad nutritionem, tertio pertinens ad roborationem, quarto ad reparationem post lapsum. Praeter hoc autem quinto requiritur aliquid esse, quo exiens finaliter praeparetur: quia vita ista spiritualis quaedam via est ordinans, ut bene vivens in ea, de ipsa sine impedimento transeat ad aliam, pro qua preparatur. Haec ergo quinque requiruntur tamquam adiutoria necessaria personae cuicumque pro se. Ad bonum autem communitatis observantis istam legem, est multiplicatio carnalis, quia ista praesupponitur bono spirituali, sicut natura gratia; et multiplicatio spiritualis aliquorum in ista lege. Sic ergo congruum fuit septem adiutoria conferri observantibus legem Evangelicam, in quibus esset perfectio non tantum intensiva, sed etiam extensiva, et sufficiens ad omnia necessaria pro observantia huius legis; haec autem sunt (ut dicit Magister in littera) Baptismus pertinens ad generationem spiritualem, Eucharistia necessaria ad nutritionem, Confirmatio ad roborationem, Poenitentia ad lapsi reparationem, Extrema-Unctio ad finalem preparationem, Matrimonium ad multiplicationem in esse > naturae vel carnali, et Ordo ad multiplicationem in esse gratiae, vel spirituali.

Alias similes congruas rationes affert Seraph. Doctor pluribus, maxime 3. p. Centiloquii, sect. 17. ubi ait:

Sufficientia Sacramentorum sic accipitur: Sacramenta sunt Medicamenta contra morbos: morbus autem est duplex, scilicet morbus culpae, et morbus poenae. Morbus culpae est duplex, scilicet originalis culpae, contra quam est Baptismus: et actualis culpa, contra quam est Poenitentia: quaedam actualis venialis, contra quam est Extrema-Unctio. Morbus poenae est quadruplex, scilicet ignorantia, contra quam est Ordo; malitia, contra quam est Confirmatio: concupiscentia, contra quam est Matrimonium. Sacramenta sunt etiam adiumenta, quia sunt in adiutorium septem virtutum. In adiutorium fidei, est Baptismus. In adiutorium spei, est Extrema-Unctio. In adiutorium charitatis Eucharistia. In auxilium prudentiae, Ordo. In auxilium temperantiae, Matrimonium. In auxilium fortitudinis, Confirmatio. In auxilium iustitiae, Poenitentia. Sunt quoque Sacramenta armatura Ecclesiae militantis, quae in Canticis dicitur, Terribilis ut castrorum acies ordinata. Et quidem terribilis, quia fortis, munita per Sacramentum Confirmationis. Acies, quia coniuncta, et unita per Sacramentum Eucharistiae: ordinata per Ordinem. Ex hac acie quidam subtrahuntur per mortem: ad hos restaurandos est Matrimonium: quidam prosternuntur per culpam; ad hos relevandos est Poenitentia. Hanc aciem quidam ingrediuntur ut praelientur, et hoc per Baptismum: quidam egrediuntur ut coronentur, et hoc per Extremam-Unctionem.

Addunt alii cum S. Thoma hunc septenarium numerum Sacramentorum recte colligi ex vita supernaturali animae acquirenda, et ad perfectionem deducenda, cum similitudine et analogia ad vitam corporalem. In vita autem corporali dupliciter aliquis perficitur: primo quidem, quoad personam propriam: secundo, quoad communitatem societatis, in qua vivit: homo enim est animal ad societatem natum. Respectu autem sui ipsius homo dupliciter in vita corporali perficitur: primo quidem, per se acquirendo aliquam vitae perfectionem: secundo per accidens, removendo nempe omnia vitae impedimenta, scilicet morbos, aut eorum reliquias. Vita autem corporea primo perficitur quantum ad sui esse per generationem, per quam homo incipit esse, et vivere; cui in vita spiritali correspondet Baptismus, qui ab Apostolo ad Titum 3. vocatur lavacrum regenerationis; unde Christus Dominus Ioan. 3. dicebat: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu Sancto, etc. Deinde, vita spiritalis perficitur per augmentum, quo perducitur ad perfectam quantitatem, et virtutem: cui assimilatur Confirmatio, in qua datur Spiritus sanctus ad animi fortitudinem et constantiam; ideo Discipulis suis baptizatis dixit Christus: Sedete hic donec induamini virtute ex alto. Tertio vita corporea, per quotidianum cibum est nutrienda ac fovenda, ne pereat, cuius vices in spirituali vita gerit Eucharistiae Sacramentum: nam, inquit Christus Dominus Ioan. 6. Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis... caro enim mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus. Quemadmodum autem vita temporalis hominis multis est miseriis et infirmitatibus obnoxia; unde duobus indiget tamquam remediis: primo quidem medicina ad recuperandam sanitatem: et altero ad removendum languorem ex infirmitate, quod fit per dietam et exercitium: ita in spirituali vita proportionaliter reperiri debent hae duo: uno quidem tamquam spiritali medicina, scilicet Poenitentia, quae sanitatem restituit, et peccati morbum eliminat; et altero ad reliquias morbi eiusque languorem removendum: quod utique fit per Extremam-Unctionem, quae removet peccatorum reliquias. Ceterum quia homo ordinatur ad societatem, ac in ordine ad illam dupliciter perficitur, nimirum vel suscipiendo potestatem administrandi aliqua officia in Republica, vel multiplicandi Rempub. priori correspondet Sacramentum Ordinis: posteriori vero Sacramentum Matrimonii: est enim simul officium naturae et gratiae beneficium ac signum.

Dices 1: Tot sunt Sacramenta, quot peccati defectus: ordinantur enim contra peccati defectum: atqui duo sunt tantum peccati defectus, culpa et poena. — Nego minorem: quia culpa et poena diversitatem habent: et secundum speciem, quia diverse sunt species culparum et poenarum: et secundum diversos hominum status, et diversas habitudines: unde Sacramenta multiplicari oportuit.

Dices 2: Tot sunt Sacramenta, quot actiones Ecclesiasticae Hierarchiae, quia Sacramenta pertinent ad eas actiones ex S. Dionysio: sed tres tantum sunt actiones Hierarchiae: purgatio, illuminatio, perfectio. — Nego maiorem: quia tria considerantur in actionibus Hierarchicis, agentes, recipientes, et actiones. Agentes sunt Ecclesiae Ministri, ad quos pertinet Ordo: recipientes sunt ii, qui accedunt ad Sacramenta, qui producuntur per Matrimonium: actiones sunt purgatio, illuminatio, perfectio: sola purgatio non est Sacramentum novae legis gratiam conferens, sed potius spectat ad Sacramentalia, quae sunt Catechismus, et Exorcismus: purgatio autem et illuminatio simul Ecclesiastica Hierarchiae pertinent ad Baptismum, et propter remedium secundario pertinent ad Poenitentiam et Extremam-Unctionem: at perfectio quoad virtutem, qua est veluti formalis perfectio, pertinet ad Confirmationem, quoad assecutionem finis ad Eucharistiam.

Conclusio tertia. — NON SINT PLURA SACRAMENTA, QUAM SEPTEM. Haec sufficienter constat ex praecedentibus Conclusionibus, et probatur: si aliqua praeter septem memorata essent novae Legis Sacramenta, maxime aliqua eorum, quae a SS. Patribus nomine Sacramenti vocantur: nempe lotio pedum, aqua benedicta, eulogiae, et martyrium: sed nulla horum inseri possunt proprie dicta Sacramenta: igitur, etc. Maior constat. Minor vero ut clarius innotescat, sub distinctis IV. est probanda.

1. — LOTIO PEDUM NON EST PROPRIE DICTUM SACRAMENTUM. — Probatur primo, quia nulla Concilia, nullae Ecclesiasticae institutiones, nullae preces, nullaeque Catechisticae doctrinae, quibus maxime Apostolica traditio continetur et declaratur, eiusmodi caeremoniam Sacramentis Evangelicis accensent. Probatur secundo: Sacramentum novae Legis debet esse signum certum, divinitus institutum, cui annexa sit promissio gratiae sanctificantis, et virtus eam conferendi ex divina institutione ad universam Ecclesiam frequentandum: sed omnia haec pedum lotioni non conveniunt: primo namque non habet certam promissionem gratiae; illa namque promissio nusquam in Scriptura, seu traditione legitur: secundo, non habet etiam efficacitatem gratiae conferendae: nam instituta fuit a Christo in signum purgationis faciendae ante institutionem Eucharistiae, et in signum humilitatis Christi; non vero ad conferendam gratiam. Denique non habet mandatum, aut institutionem huius ritus usurpandi; unde etiam nusquam frequentatum fuit ab universa Ecclesia, ut observat S. Ambr., lib. 3. De Sacramentis, cap. 1. Et S. Aug., Epist. 119. cap. 18. De observandis diebus, hoc profert: Cum Dominus formam humilitatis, propter quam docendam venerat, commendasset, ut ipse consequenter exposuit, quaesitum est quando tempore potissimum res tanta etiam facta doceretur. Et in illud tempus occurrit quo ipsa commendatio religiosius inhereret: sed ne ad ipsum Baptismi Sacramentum videretur pertinere, multi hoc in consuetudinem praecipere noluerant. Nonnulli etiam de consuetudine auferre non dubitarunt: aliqui autem ut sacratiori tempore commendarent, et a Baptismi Sacramento distinguerent, vel diem tertium octavarum, quia ternarius numerus in multis Sacramentis maxime excellit, vel etiam octavum, ut hoc facerent, elegerunt.

Dices: Tria sunt ad perfectum Sacramentum desideranda: primo, ut sit signum sensibile a Christo ordinatum, et gratiae sanctificantis significativum: secundo, ut gratiam sanctificantem significatam revera suscipientibus conferat: tertio denique, ut praecepta sit illius frequentatio et susceptio: sed haec tria occurrunt in lotione pedum a Christo facta. Primo namque erat signum sensibile; siquidem Christus Dominus misit aquam in pelvim, et lavit Discipulorum pedes, quae ablutio non minus sensibilis erat, quam ea qua fit in Baptismate: secundo, gratiam significabat et mundationem interiorem: nam ibidem Christus Dominus ait: Qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus. Quibus significat necessariam esse lotionem pedum ad expiationem, qua secundum S. Augustinum sunt veluti sordes pedibus, idest, humanis affectibus adhaerentes, ob humanam conversationem, et contrectationem bonorum sensibilium: quemadmodum adhaerent corporeis nostris pedibus, ex tactu et conculcatione terreni pulveris. Tertio denique, certe videtur obligatio idemque mandatum hanc lotionem frequentandi ac Baptismalis; quemadmodum Christus dixit de Baptismo: Nisi quis renatus fuerit ex aqua, et Spiritu Sancto non introibit in regnum caelorum: ita Petro respuenti hanc lotionem dixit: Si non lavero te, non habebis partem mecum. — Nego minorem, Christus enim non ideirco lavit eorum pedes, ut lotio esset signum efficax gratiae conferendi, sed ut humilitatis praeberet exemplum, et ad internam animi munditiam hortaretur, et ut Apostoli digne fierent sui Corporis in proxime instituenda Eucharistia participes. Nec Petro dixit scies autem postea, ut per lotionem pedum eum gratiam excepturum assereret; sed ut praesignificaret quid erat facturus instituendo, et Petro donando Eucharistiam: siquidem cum Petrus Corpus et Sanguinem Christi de manu illius accepit, tune mysterium huius lotionis, et debitae praeparationis ad Eucharistiam per hanc lotionem designatae intellexit. Similiter cum dixit: non habebis partem mecum, noluit lotionem ad salutem esse necessariam exprimere, sed vel ut

Petrum ad debitam obedientiam sua comminatione sollicitaret, cumque propter contumacem inobedientiam ab aeterna beatitudine arcendum commonefaceret, ut interpretatur S. Basilius in regulis brevius disputatis resp. 60. et 33; vel ut significaret eum non habiturum partem in mensa sua, et coena parata, nec in Corpore suo quod in eadem coena erat consecraturus, et aliis distributurus; cum enim moris esset apud Iudaeos ad mensam non accedere nisi prius lotis manibus et pedibus, Christus eamdem caeremoniam a Discipulis servari voluit; ipseque servare voluit eorum pedes lavando, ut profundae humilitatis consilium et exemplum eis praeberet: qua ratione dixit ibidem: Scitis quid fecerim vobis? Vos vocabitis me Magister, et Dominus, et bene dicitis, sum enim. Si ergo ego lavi pedes vestros Dominus, et Magister, et vos debetis alter alterius lavare pedes: exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum ego feci, ita et vos faciatis.

Instabis: Haec responsio militat in SS. Patres. Nam S. Cyprianus sive alius auctor sermonis de ablutione pedum, qui est inter illius opera reconditus, in principio haec habet: Ne quid consummationi doctrinae deesset, inter fixa et immobilia praecepta, et ea quae mutari possunt, et repeti, distinctionem posuit, ut caeteris immutabiliter semel statutis (idest Baptismate, Confirmatione, et Ordine, quae infra dicit esse interabilia), ultima lavacri species quotidianis expiationibus commodata, commendaretur fidelibus. Et sicut lex per singulas offensiones propria sacrificia requirebat, unum figuraretur fidei Christianae remedium, ad quod curreret quoties se cognosceret offendisse. Et circa medium haec habet: Ait Dominus: Nisi lavero te non habebis partem mecum. Paulatim mysterii huius declaratur necessitas, quam conditio proposita incertabilem reddit: et si cum Christo partem habere non possumus, nisi ipse pedes nostros abluat, quandoquidem sic arctatur consensus, lavat, et tergit, et Sacramenti huius nobis virtutem exponat. Supra dicimus, lotos Baptismate eodem lavacro non indigere; sed hoc lavacrum quotidianis est excessibus institutum. — Respondeo, auctorem illum quisquis sit, hanc lotionem ideirco Sacramentum nominasse, quod illa poenitentiae lavacri figuram gerat. Eam enim aut per sensum accommodationis cum poenitentiae Sacramento, aut virtute confundere satis patet, tum ex praecedentibus verbis, quibus cum asseruisset Baptismum non esse iterabilem dixissetque: Iram Dei iterum in eos exardescere, qui contempta Baptismatis indulgentia, proprio utuntur arbitrio, et voluntate non necessitate ductuntur; addit nunc: Contemptum suum non statim ulciscitur Deus, nec per singulas offensas iudicantis ira discurrit, nec clausit fonti misericordiae ostia, meatusque multiplices, sed obsistit fugientibus, et cogit regredi desperatos, ostendens eis poenitentiam, qua nulla latior invenitur, et reversis dat, ut iterum eis possint Sacramenta iniuriata prodesse: quorum si poenitentia non subesset, nullo modo deinceps experiri possent effectum. Propterea hoc, benignissime Domine, pedes lavas Discipulis; quia post Baptismum, quem sua reverentia non patitur iterari, aliud lavacrum providisti, quod numquam debet intermitti. Tum subiicit praedicta verba in obiectione posita, nam haec habet: *Sed hoc lavacrum quotidianis est excessibus institutum, et iugis retractatio usque ad novissima veniens omnia debet opera, et cogitatus singulos perscrutari, et affectus per ritus discurrentes, fragilemque instabilemque animam per omnia erigentes corrigere, et lavare, nec quidquam in vita praetermittere, quod gemitibus et suspiriis non fuerit expiatum.

Urgebis: S. Ambr., lib. 3. De Sacram., suo calculo praedictam in obiectione sententiam firmat: nam ubi haec praemisit Christi ad Petrum verba: Nisi lavero te non habebis partem mecum, subdit: Non ignoramus, quod Ecclesia Romana hunc consuetudinem non habeat, cuius typum in omnibus sequimur, et formam. Hanc tamen consuetudinem non habet ut pedes lavet. Fide autem ne propter multitudinem defluat. Sunt tamen qui dicant, et excusare conentur, quin hoc non in mysterio idest Sacramento faciendum est, non in Baptismate, non in regeneratione, sed quasi hospiti pedes lavandi sunt. Aliud est humilitatis, aliud sanctificationis. Denique audi quia mysterium est sanctificatio: Nisi lavero te non habebis partem mecum. Hoc ideo dico non quod alios reprehendam, sed ut mea officia ipse commendem: in omnibus cupio sequi Ecclesiam Romanam: sed tamen, et nos homines sensum habemus, ideo quod ibi rectius servatur, et nos recte custodimus. Ipsum sequimur Apostolum Petrum, ipsius inhaeremus devotioni. Ad hoc Romanae Ecclesiae quid respondet? Utique ipse auctor est huius assertionis Petrus Apostolus, qui Sacerdos fuit Ecclesiae Romanae. Ipse Petrus ait: Domine non solum pedes, sed et manus, et caput. — Respondeo, ex eo non colligi S. Ambrosium absolute docere hanc lotionem esse Sacramentum; quippe cum fateatur eam non esse Ecclesiae Romanae fidem, quam in omnibus secuturum se profitetur; sed vult intermissam Romae lotionem pedum in sua servari Ecclesia, tum ut Christi, ac Petri exemplo morem gerat; tum ut gratiam non ratione lotionis, sed virtute humilitatis, ac Christi imitationis obtineat. Ideo dicit consuetudinem, quae rectius servatur in Romana Ecclesia de non lavandis pedibus, in Mediolanensi Ecclesia de ipsis lavandis etiam recte custodiri propter exemplum Christi ac Petri.

Instabis iterum: S. Bernard., Serm. 1. in Coena Dom., evidentius praedictam tuetur sententiam his verbis: Et de remissione quotidianorum minime dubitemus, habemus eius Sacramentum pedum ablutionem. Quaeris forte unde sciam quod Sacramentum sit huius remissionis? post pauca respondet: Nos autem nosse, quia pro sacramento illud est, non pro solo exemplo factum? Illud attende, quod Petro dictum est, si non lavero te, etc. Aliquid igitur latet quod necessarium est ad salutem, quando sine eo nec ipse Petrus partem haberet in regno Christi et Dei. Post pauca: Et unde scimus quia ad diluenda peccata, quae non sunt ad mortem, et a quibus plene cavere non possumus ante mortem, ablutio ista pertineat? Ex eo plane quod offerenti munus et caput pariter ad abluendum responsum est: Qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet. Lotus est, qui gravia peccata non habet, cuius caput, idest intentio, et manus, idest operatio, et conversatio munda est. Sed pedes, qui sunt animae affectiones, dum in hoc pulvere gradimur, ex toto mundi esse non possunt; quin aliquando vanitati, aliquando voluptati, aut curiositati plusquam oportet cedat animus. — Respondeo, S. Bernardum esse intelligendum de Sacramento generaliter et improprie nominato, quatenus est aliquod signum sacrum aliquid significans, non vero de Sacramento proprie dicto, idest pro signo efficaciter gratiam significante: sciebat namque Bernardus in Ecclesia Romana septem tantum excipi et credi Sacramenta: quare ergo contrarium docuisset?

Nec refert, quod asserat hanc pedum ablutionem esse ad salutem necessariam, et peccatorum venialium remissivam: non enim hanc necessitatem esse absolutam arbitratur, alias sibi ipsi contradiceret: quippe cum doceat eam institutam ad sola venialia expianda, propter quae sola certo certius est nullum a Christi et Dei regno esse arcendum. Ideirco autem dicit eam venialia expungere, quia est actio humilitatis et charitatis, ac proinde meritoria et venialium remissiva.

II. — AQUA BENEDICTA NON EST ETIAM PROPRIE DICTUM SACRAMENTUM. — Probatur, quia Ecclesia non habet potestatem et auctoritatem instituendi signum aliquod vel caeremoniam certam et determinatam, qua vim infallibilem habeat gratiam sanctificantem conferendi, ac peccatorum remissionem largiendi, cum id sit solius Dei: sed consecratio et usus aquae benedictae non a Christo Domino, sed ab Ecclesia suam habet institutionem: igitur, etc. Maior patet si enim id posset Ecclesia, eamdem virtutem plurimis aliis caeremoniis conferret, quas proinde ex opere operato gratiam largiri fatendum esset: quod tamen nullus Theologorum aut SS. Patrum admittit. Deinde, si valeret aqua benedicta ad gratiae sanctificantis largitionem et peccatorum venialium remissionem ex opere operato, simili ratione valeret ad alios effectus, ad quos ordinatur et consecratur, videlicet ad fugandos daemones, eorumque tentationes repellendas, et alia ab eis inferenda nocumenta avertenda: atque magis, quod haec in eius benedictione exprimantur, remissionis autem venialium non fiat mentio, sicut nec gratiae largitionis. Minor etiam patet: nam huius sacri ritus institutio revocatur ad Alexandrum I summum Pontificem, qui huius sacrae caeremoniae auctor dicitur: nam hic summus Pontifex II post S. Petrum, loquendo de eiusmodi aqua benedicta, ait: Quum sale conspersum populis benedicimus, ut ex cuncti aspersi sanctificentur et purificentur, quod et omnibus sacerdotibus faciendum esse mandamus. Nam si cinis vitulae sanguine aspersus populum sanctificabat, atque mundabat: multo magis aqua sale aspersa, divinisque precibus sacrata populum sanctificat, atque mundat. Et si sale asperso per Heliseum Prophetam sterilitas aquae sanata est, quanto magis divinis precibus sacratus sal sterilitatem rerum aufert humanarum, et coinquinatos sanctificat atque mundat, et purgat, et caetera poma multiplicat, et insidias diaboli avertit, a phantasmatum persecutione homines defendit? Quibus verbis praecipuos enumerat effectus aquae benedictae. Nec obstat, quod ei tribuat vim sanctificandi: haec enim sanctificatio et mundatio per se ei non competit ex opere operato: sed tantum ratione actus et affectus assumentis eiusmodi aquam: unde inter Sacramentalia quidem refertur: non vero inter Sacramenta debet censeri.

III. — MARTYRIUM HABET QUIDEM VIM ET EFFICACITATEM SACRAMENTI; NON TAMEN EST SACRAMENTUM PROPRIE DICTUM. — Prima pars constat: certo namque certius est martyrium pro Christi nomine passum et consummatum habere vim gratiam sanctificantem conterendi. Quod utique probabitur q. 2. sequentis Disputationis, Conclusione 2. ubi declaravimus martyrium supplere vicem Baptismi aqua tam in parvulis, quam in adultis. — Secunda pars vero eiusdem assertionis est evidens: Sacramentum enim proprie dictum debet esse certum signum et efficax gratiae conferendae, et habere determinatam materiam et formam cum debita intentione Ministri: sed martyrium nec est signum gratiae conferendae, a Christo Domino ad id determinatum et institutum: quis enim dixerit actionem perniciosam ex parte agentis, qualis est actio, qua vis infligitur martyri, esse signum divinitus ordinatum ad gratiam conferendam? Neque etiam determinatam habet materiam et formam; cum innumera sint a daemone et tyrannis excogitata tormentorum genera ad Martyres torquendos et necandos: nec etiam competentem Ministrum habet a Christo Domino designatum: quis enim dixerit Christum Dominum instituisse lictores tamquam gratiae ministros: eos maxime, quorum operatio fieri nequit absque gravissimo peccato mortali, utpote cum sit occisio hominis innocentis in odium Dei et Christiana Religionis? Addit Seraphicus Doctor in l. dist. 4. par. 2. quaest. 3 Quod baptismus sanguinis non est sacramentum, quin ei deficiunt omnia ea quae sunt de integritate sacramenti, scilicet repraesentatio et similitudo, significatio et institutio, sanctificatio ex verbi prolatione: quorum quodlibet deficit, ut in opponendo tactum est, et inspectione patebit: et ideo Sacramentum non est.

IV. — PANIS BENEDICTUS ET EULOGIA NON SUNT SACRAMENTUM PROPRIE DICTUM. Panis benedictus, in symbolum Catholicae communionis fidelibus tradi solitus, primus omnium meminisse videtur Melchiades Papa, qui sedem Pontificiam tenuit ab anno Christi Domini 311. ad annum 314. Hic autem, ut refertur in libro De Romanis Pontificibus, fecit ut oblationes consecratae per Ecclesias a consecratis Episcopis dirigerentur, quod declaratur fermentum. Similia refert de Siricio, qui ab ann. 384. ad ann. 399. summum Pontificatum administravit: is enim constituit, ut nullus Presbyter Missas celebraret per omnem hebdomadam, nisi conservatum Episcopi loci designati susciperet, quod declaratur fermentum. Similiter Innocentius I. qui ab ann. 402. sedit ad ann. 419. respondens ad interrogata Decentii Episcopi Eugubini, hoc habet Epist. 1. cap. 5. De fermento etc.:

quod die Dominica per Titulos mittimus, superius nos consulere voluisti: cum omnes Ecclesiae nostrae intra Civitatem sint constitutae, quarum Presbyteri, quia die ipso propter plebem sibi creditam nobiscum convenire non possunt, ideo fermentum a nobis confectum per diaconos accipiunt, ut se a nostra communione maxime illa die iudicent separatos. Quod per Parochias fieri debere non puto, quia non longe portanda sunt Sacramenta, nec nos per cimiteria diversa constitutis Presbyteris destinamus, ut et Presbyteri eorum conficiendorum ius habeant, atque licentiam.

Denique idem apparet ex antiquo Rituali Romano, in quo haec habentur verba: Quinta Dominica in Quadragesima datur fermentum, in Consistorio Lateranensi. Ceterum quod fermenti nomine nihil aliud significetur, quam panis ab Episcopis vel Presbyteris benedictus solitus, qui dividebatur fidelibus ad sacram Eucharistiam non accedentibus, ut eiusmodi fermenti et eulogiarum participatio symbolum esset Catholicae communicationis, satis aperte colligi videtur ex antiquo Canone Pii Papae et Martyris titulo inscripto, qui habetur tomo primo Conciliorum his verbis:

Ut de oblationibus, quae offeruntur populo et consecrationibus quae supersunt, vel de panibus, quos deferunt fideles ad Ecclesiam, vel certe de suis Presbyter convenienter partes incisas habeat in vase nitido et convenienti, ut post Missarum solemnia qui communicare non fuerint parati, eulogias die Dominica, et in diutius festis exinde accipiant, quae cum benedictione prius faciat.

Eiusmodi autem panis idcirco dicebatur fermentum, vel per accommodationem ad illam parabolam Evangelicam, qua Dominus noster Iesus Christus Matth. 13. assimilat regnum caelorum fermento, quod acceptum mulier abscondit in farinae satis tribus, donec fermentatum est totum. regnum enim Christi praesentis temporis, illud esse definitur, quod communicatione Catholica unius massae coagmentatione constringitur: unde qui panem benedictum accipiebat, significabat eo symbolo se esse cum aliis Christi fidelibus fide et charitate coniunctum: vel potius ideo dicebatur fermentum, ut distingueretur ab Eucharistia, qua in azimis conficiebatur. — Eiusmodi autem Catholicae communicationis Symbolum non solum frequentabatur Romae, et in Occidentali Ecclesia, sed etiam in Orientali, ut declarari videtur in Conc. Laodiceno. cap. 29. in quo dicitur: Sanctas oblationes ad vicem Eulogiarum per festivitatem Paschalem ad alias Parochias mitti minimo oportere, non alia, ut arbitror, ratione, quam quod eo die omnes fideles ad sacram Communionem accederent, ac proinde eis non erat opus alio communicationis ac unitatis in fide symbolo: caeteris autem diebus Dominicis ac festivis licitum erat eulogias ministrare: imo et aliis diebus ferialibus, excepto Quadragesimali tempore, ne videlicet ieiunium frangeretur, ut colligitur ex eadem Synodo c. 19. ubi statuitur: Non oportet in Quadragesima panem offerri, nisi Sabbato et Dominica tantum.

Non enim servabatur ieiunium in Orientali Ecclesia die Sabbato, sicut nec in Occidentali feria quinta, ut constituerat Melchiades summus Pontifex: nam de ipso legimus in libro Romanorum Pontificum: Hic constituit, ne ulla ratione die Dominica, aut quinta feria ieiunium quis sollemne ageret, quia ea dies Agni quasi sacrum ieiunium celebrabant.

Duplicis autem generis erant eulogiae: aliae quidem publicae, quae scilicet in publico Ecclesiae ministerio distribuebantur: aliae vero privatae, quas amici inter se ultra citroque dare atque accipere consueverant. Eulogiae publicae iis vulgo distribuebantur qui ob impedimentum quodpiam diebus ferialibus et Dominicis communicare non erant parati, ex decreto Pii Papae apud Buchardum, lib. 5. cap. 27. et Concilio Nannetensi, cap. 9, atque etiam ipsis catechumenis qui ius sumendae Eucharistiae non habebant, quibus id erat loco Sacramenti, vel etiam Sacramentum quoddam, uti appellat S. Augustinus, lib. 2. De Peccatorum meritis, cap. 26. laxiore videlicet Sacramenti acceptione, eo quod panis ille precibus sanctificabatur. Hoc autem fuisse in supplementum Eucharistiae colligitur ex eo quod panis benedictus fieri in die Paschatis refertur, quia, ut iam diximus, omnes christiani eo die debebant Corpus Christi recipere. Distribuebantur autem eulogiae post Missam per sacerdotem: Eulogias post Missam, inquit Leo I. Papa de cura pastorali, in diebus festis plebi distribui. Et summa animi submissione et cultu ex manu sacerdotis oris osculo prius salutata recipiebantur, ut testatur Cabasilas. Quippe, ait S. Augustinus, lib. 2. De Peccat. remiss., cap. 20. hic panis quamvis non sit Corpus Christi, sanctus est tamen et sanctior cibus quibus alimur. Unde θεῖος ἄρτος, divinus panis, dicitur Pachimeri, lib. 5. Hist., cap. 8. atque inde quemadmodum Eucharistia a ieiunis manducabatur, et si quis non ieiunus accepisset vicino porrigebat ad manducandum; quod etiamnum observari in Ecclesia graeca tradunt Allatius, lib. 3. De Consensu Eccl. Orient. et Occid., cap. 9. et 1, et Goarus ad Euchologium. Eulogiarum primam institutionem Synodo Antiochena sub Constantio celebrata videtur adscribere Balsamon, ad Can. 2. — Eulogiarum vero privatarum perantiquum fuisse usum plura probant exempla: inter alia vero S. Paulini Nolae Episcopi, Epist. 1. ad Severum, haec scribentis: Panem campanum de cellula nostra tibi pro eulogia misimus: et Epist. ad S. Aug.: Panem unicum, quem unanimitatis indicio miximus, charitati tuae rogamus accipiendo benedicas. Et ipsemet S. Aug., Epist. 31. ad eundem Paulinum eulogias mittens scribit: Panis, quem misimus, uberior benedictio fiat dilectione accipientis benignitatis vestrae. De eulogiis illis plures alii mentionem faciunt, sed praesertim S. Basilius, in Regula, cap. 138; idem S. Paulinus Nolanus in Epistolis ad Alpium et ad Romanianum; S. Fructuosus, in Regula, cap. 20: Regula S. Columbani, cap. 10. et Magistri, cap. 76; Gregorius Turonensis, lib. 1. Hist., cap. 16. et alibi; Fortunatus, lib. 11. Poematum, § 12.

His omnibus constat, quod etsi eiusmodi eulogiae appellentur sacramenta, non tamen perfecti Sacramenti vim et significationem habebant; sed tantum Sacramenti nomen inditum, quod eiusmodi eulogiarum participatio symbolum esset Catholicae communicationis fidelium inter se, ut nempe qui sacratissima Eucharistia minime communicassent, saltem alio communionis signo censerentur esse fideles. Quapropter Concilium Laodicenum, cap. 31. statuit: Quod non oporteat ab haereticis eulogias accipere, quia sunt maledictiones potius, quam benedictiones. Nec obstat quod fermentum illud, seu panem fermentatum, oblationes consecratas per Ecclesias, ex consecrato Episcopi appellent Melchiades summus Pontifex, necnon et Siricius: apud eos enim idem est consecratio quod benedictio, et fermentum consecratum quod benedictum: dicebantur autem oblationes, quia, ut notavimus ex Canone S. Pii, eiusmodi panes a populo offerebantur, ut Episcopali vel Sacerdotali benedictione accepta minutatim fidelibus erogarentur.

Ex iis igitur omnibus constat, nihil aliud fuisse fermentum, quam fermentatum panem benedictum, quem ob communicationis symbolum ab Episcopo acceptum impertirentur cuncti Parochiales Presbyteri, eamdemque sub se constitutis fidelibus distribuerent. Ipsum vero panem diversis nominibus fuisse appellatum, nimirum fermentum, ad distinctionem panis azymi, ex quo solebat confici Eucharistia; dictumque esse Sacramentum, ob sacrae rei signum, nempe Catholicae unionis, et benedictione consignatum, ob idque benedictionem itidem, et eulogias dici consuevisse.