Theologicae regulae

Alan of Lille

Theologicae regulae

Alan of Lille (1120–1202)

Alan's theological rules, wherein he sets forth over a hundred concise maxims.

Prologus I: Theologicae regulae

Regula I: Monas est, qua quaelibet res est una.

Monas est, qua quaelibet res est una.

Deus non solum unus, imo et monas, id est unitas esse dicitur: et hoc multiplici ratione. Dicitur enim unum, sive unitas, ratione simplicitatis, vel singularitatis. A Deo enim relegatur omnis pluralitas. Est autem omnis pluralitas triplex: pluralitas partium, quae attenditur in corporeis, quae ex partibus integrantur; pluralitas proprietatum est, quae in corporeis saltem attenditur: eis enim multae proprietates per concretionem componuntur, ut spiritibus; est pluralitas effectuum, quae attenditur in proprietatibus: quaelibet enim proprietas, quamvis non habeat compagem partium, vel concretionem naturarum, habet tamen pluralitatem effectuum. Unde albedo facit album, facit coloratum, facit qualem: omnisque talis diversitas relegatur a coelesti monade. Non est enim Deus diversus ratione partium, quia incorporeus; non est diversus ratione proprietatum, ut dicit Augustinus; quia in eo nullus numerus, nulla pluralitas: non est diversus effectibus variis, quia non est causa formalis. Quare vere est unus, imo unitas. Unde Boetius in libro De Trinitate, ait de Deo loquens: «Vere igitur unum, in quo nullus numerus, vel pluralitas.» Dicitur etiam unus, sive unitas ratione immutabilitatis: sicut enim habetur in glossa super librum Regum, ubi dicitur: «Erat vir unus in Ramatha Sophi,» et caetera, hoc termino unusde Deo praedicatur immutabilitas. Dicitur etiam unus ratione exclusionis, ut sit sensus: Deus est unus, id est non plures. Dicitur etiam unus ratione similitudinis, quia multiplicem habet cum unitate similitudinem. Unitas a nullo descendit: omnis pluralitas ab unitate defluit; unitas de se gignit unitatem: de se profert aequalitatem. Sic Deus a nullo, quidlibet ab ipso; sic de se gignit alterum se, id est Filium; de se profert aequalem sibi, id est Spiritum sanctum. Unde aliam ex praedicta potes elicere regulam.

Regula II: In supercoelesti unitas, in coelesti alteritas, in subcoelesti pluralitas.

Regula III: Monas gignit monadem, et in se suum reflectit ardorem.

Regula IV: In Patre unitas, in Filio aequalitas, in Spiritu sancto unitatis aequalitatisque connexio.

Regula V: Sola monas est alpha et omega sine alpha et omega.

Regula VI: Omne limitatum alpha et omega aut est bonum ab alpha, aut est bonum ab alpha et omega.

Regula VII: Deus est spaera intelligibilis, cujus centrum ubique, circumferentia nusquam.

Regula VIII: Deus est cui quidlibet quod est, est esse omne quod est.

Regula IX: Quidquid est in Deo, Deus est.

Regula X: Omnis praedicatio de Creatore facta, copulata est atque conjuncta.

Regula XI: Omne simplex esse suum, et id quod est, unum habet.

Regula XII: Nullum simplex subjectum esse potest.

Regula XIII: Solum simplex est forma absque materiali subjecto, et substantia absque formali praedicato.

Regula XIV: Omne esse ex forma est.

Regula XV: Ejus, quod est esse, nullum est esse.

Regula XVI: Sola forma informis est, quia formae non est forma.

Regula XVII: Omne nomen datum ex forma, dictum de forma, cadit a forma.

Regula XVIII: Omnes affirmationes de Deo dictae incompactae, negationes vero verae.

Regula XIX: Omne simplex alio est, et alio dicitur esse.

Regula XX: Omne simplex proprie est, et improprie dicitur esse.

Regula XXI: Omne nomen Deo conveniens convenit ei vel causative, vel similitudinarie, vel adjective, vel negative.

Regula XXII: Omni theologica praedicatione ostenditur Deus esse quid, vel ad quid.

Regula XXIII: Omnis terminus, qui de Deo dicitur secundum substantiam, de tribus personis dicitur singillatim, et in singulari numero; et de tribus in summa, et in singulari numero.

Regula XXIV: Nullum nomen substantivum voce et significatione, vel voce tantum, pertinens ad essentiam, de tribus personis dicitur in summa, et in plurali numero, sed in singulari tantum.

Regula XXV: Omne nomen adjectivum, adjective retentum, ad essentiam pertinens, de tribus personis dicitur in summa, et in plurali numero.

Regula XXVI: Omnis translatio in divinis, nominis est, et non rei.

Regula XXVII: Omne nomen, vel pronomen distinctivum, in masculino, vel feminino nomini personali adjunctum, pertinet ad personam, in neutro vero ad essentiam.

Regula XXVIII: Nullum nomen, vel pronomen partitivum convenienter adjungitur nomini essentiali.

Regula XXIX: Quotiescunque dictio exclusiva adjungitur nomini essentiali, nomen potius facit in genus rei, quam in rem generis: nec est pro quo fiat suppositio, sed indeterminate fit sermo de aliquo.

Regula XXX: Omne nomen essentiale, aut est quasi mathematicum, aut est quasi concretivum.

Regula XXXI: Omne nomen mathematicum minus improprie dicitur de Deo, quam concretivum.

Regula XXXII: Omne nomen, quod de Deo dicitur, aut est essentiale, aut coessentiale, aut personale, aut compersonale, aut partim personale, partim essentiale.

Regula XXXIII: Nullum nomen privationis, vel obnoxietatis, vel violentiae designativum cadit in Deum.

Regula XXXIV: Omnis sermo theologicus debet catholicus esse, generalis, usitatus, ab intellectu non dissonus, rei, de qua loquimur, consonus.

Regula XXXV: Nomina substantiva minus improprie dicuntur de Deo, quam adjectiva.

Regula XXXVI: Quotiescunque per pronomen demonstrativum de Deo fit sermo, cadit a demonstratione.

Regula XXXVII: Verba per majorem improprietatem dicuntur de Deo, quam nomina, vel pronomina.

Regula XXXVIII: Nullum nomen in divinis est nota ejus quod de altero dicitur, vel quod alterum, sed potius ejus quod idipsum est.

Regula XXXIX: Nullum verbum minus improprie dicitur de Deo, quam hoc verbum est.

Regula XL: Omne verbum praesentis temporis minus improprie dicitur de Deo, quam praeteriti, vel futuri.

Regula XLI: Omne adverbium locale dictum de Deo praedicat immensitatem divinam, sive quamdam collationem Creatoris ad creaturas, secundum quam Creator in creaturis tanquam causa efficiens in suis effectibus esse dicitur.

Regula XLII: Localibus circumlocutionibus de Deo praedicatur aut immensitas divina, aut collatio, aut unio.

Regula XLIII: Adverbia temporalia de Deo dicta praedicant aeternitatem.

Regula XLIV: Adverbia similitudinis de Deo dicta, aut essentiae veritatem, aut similitudinem, aut improprietatem, aut adjunctionem significant.

Regula XLV: Haec praepositio, in, in divinis aliquando notat essentiae identitatem, et personae pluralitatem; aliquando quasi diversitatem; aliquando aeternam praedicationem; aliquando identitatem; aliquando causam efficientem; aliquando quasi causam formalem.

Regula XLVI: Haec praepositio, secundum, in divinis aliquando notat ordinem causae, aliquando notat ordinem intelligentiae.

Regula XLVII: Haec praepositio, secundum, aliquando notat quasi efficientem causam; aliquando quasi formalem; aliquando naturae conditionem.

Regula XLVIII: Nominum, quae de Deo dicuntur, aliud dicitur de tribus personis, ita quod de nulla earum; aliud ita de tribus in summa, quod de singulis; aliud ita de una persona, quod non de aliis.

Regula XLIX: Nominum theologorum alia appropriantur uni personae nomine, et re; alia nomine, et non re.

Regula L: Hoc nomen, Pater, de Deo dictum aut praedicat personam, aut personalem proprietatem, aut relationem Patris ad Filium, aut relationem Patris ad creaturas secundum creationem, aut relationem Patris ad hominem secundum recreationem.

Regula LI: Hoc nomen, principium, aliquando praedicat paternitatem, aliquando spirationem, aliquando relationem Creatoris ad creaturas.

Regula LII: Nominum, quae appropriantur personis nomine et re, alia dicuntur per positionem, alia per abnegationem.

Regula LIII: Haec circumlocutio, Spiritus sanctus, aut personam, aut personalem proprietatem, aut relationem in divinis praedicat.

Regula LIV: Ille solus vere est omnipotens, qui potest omnia, quae posse est aliquid posse.

Regula LV: Id solum potest Omnipotens, quod ejus justitiae, ejus potentiae, ejus misericordiae convenit.

Regula LVI: Deus omnipotens dicitur, quia potest non solum quae sunt, vel fieri possunt, sed etiam ea, quae fieri non possunt.

Regula LVII: Quidquid est possibile secundum inferiorem causam, est possibile secundum superiorem: sed non convertitur.

Regula LVIII: Omne impossibile secundum inferiorem causam, ad quod sequitur impossibile secundum superiorem, est impossibile Deo.

Regula LIX: Non si veritas est in essentia, possibilitas est in natura.

Regula LX: Omnipotens nihil non potest quod potuit, nihil non potuit quod potest.

Regula LXI: Opera Trinitatis indivisa sunt.

Regula LXII: Nihil contra illius voluntatem fieri potest, qui nihil nisi bonum velle potest.

Regula LXIII: Prima substantia non recipit majus, vel minus.

Regula LXIV: Divina providentia falli non potest.

Regula LXV: Necessarium est evenire, quod Deus praevidit, necessitate consequenti, non consequentis.

Regula LXVI: Ad necessitatem superioris causae sequitur necessitas inferioris causae; sed non convertitur.

Regula LXVII: Necessitati superioris causae cedit necessitas inferioris causae.

Regula LXVIII: Omnia in quantum sunt, bona sunt.

Regula LXIX: Cujus finis bonus est, ipsum quoque bonum est.

Regula LXX: Unius actionis diversi fines esse non possunt.

Regula LXXI: Omne meritum est voluntarium aut voluntate originis, aut origine voluntatis.

Regula LXXII: Penes voluntatem est omne meritum.

Regula LXXIII: Omne peccatum fit aut in committendo quod non oportet, aut omittendo quod oportet.

Regula LXXIV: Non facere, vitat poenam, facere, meretur coronam.

Regula LXXV: Omnis actio informis, vel deformis, formata esse non potest: nec e converso. Sic nec magis, nec minus potest esse informis, vel deformis, nec magis, nec minus formata.

Regula LXXVI: Omne peccatum est poena aut passionis affectu, aut consequentis effectu.

Regula LXXVII: Omnis poena aut est in bono conservans, aut bonum probans, aut malum purgans, aut ad majus bonum invitans, aut in malo indurans, aut sola acredine crucians, aut peccato commaculans.

Regula LXXVIII: Omnis motus concupiscibilitatis ad illecebras est vitium ex peccato; omnis motus concupiscentiae in illecebris est peccatum ex vitio.

Regula LXXIX: Omnis voluntas affectionis est ad meritum faciens; voluntas effectionis est meritum perficiens.

Regula LXXX: Non paritas effectus in voluptate, sed paritas affectus in voluntate paritatem parit in crimine.

Regula LXXXI: Omne peccatum, quo poenitentiae poena remittitur, poenitentia poenae admittitur, non essentia actus, sed aequipollentia reatus.

Regula LXXXII: Omne meritum poenae penes hominem est actione; omne meritum gloriae super hominem auctoritate.

Regula LXXXIII: Homo gratia a Spiritu habet posse quo velit; gratia in Spiritu habet velle quo possit.

Regula LXXXIV: Omne hominis arbitrium magis liberum est ad malum serviendo, minus liberum ad bonum liberando, ut major libertas sit servitutis, minor libertatis.

Regula LXXXV: Sicut omne bonum meritorium in homine, aut progrediendo proficit, aut tependo languescit, aut cessando deficit: sic omne malum meritorium in homine aut continuando augetur, aut attritione remittitur, aut contritione dimittitur.

Regula LXXXVI: Omnis justus alii mereri potest meritum praemii, non praemium meriti.

Regula LXXXVII: Gratia ad meritum fit in nobis sine nobis, libero arbitrio comitante, non cooperante; gratia vero in merito fit in homine per hominem arbitrio libero faciente ad hoc, non sufficiente.

Regula LXXXVIII: Omnes virtutes simul, et similiter dantur homini a creatione, ut sint per naturam; ex recreatione vero infunduntur homini, ut sint virtutes per gratiam; pariter quidem habitu, sed dispariter usu.

Regula LXXXIX: Virtus et vitium sunt opposita mediate, non medii positione, sed utriusque abnegatione.

Regula XC: Meritum boni consistit penes liberum arbitrium occasionaliter, penes virtutem formaliter, penes motum virtutis essentialiter, penes gratiam efficaciter, penes opus instrumentaliter.

Regula XCI: Charitas inter virtutes est causa prior, diuturnitate major, mater informatione, forma apparitione, finis remuneratione universalior opere.

Regula XCII: Charitas in aliquo homine est ut rivulus et quasi fenalis, cui communicat alienus; in aliquo vero est ut fons, et finalis, quam non participat nisi domesticus.

Regula XCIII: Ex fide dicitur justificari homo, non quod ex ea sit justificatio, sed quia procedit ex ejus articulo.

Regula XCIV: Nullum opus in charitate factum deformatur ad meritum poenae aeternae; sed opus ex charitate factum informatur ad meritum gloriae.

Regula XCV: Sicut in homine consideratur perfectio ratione comparationis, comprehensionis, facti, voti, sufficientiae, conscientiae: ita in charitate consideratur perfectio, signi ratione, impedimenti exclusione, continuatione, radicatione, fervoris intensione.

Regula XCVI: Omnis timor bonus aut est initialis terminus fidei intra sumptus, vel extra sumptus; aut finalis terminus fidei vel intra sumptus, vel extra sumptus.

Regula XCVII: Sicut caro dicitur obedire rationi, quando non agit directe contra rationem, et ita ratio dicitur consentire carni, quando non reprimit carnem.

Regula XCVIII: Charitas, quae ab homine habetur, facit aliquid diligi, aut quia habet, aut ut habeat, aut ut habeatur.

Regula XCIX: Sicut homo per charitatem a thesi suae naturae in apotheosim gratiae ascendens est deificatus: ita Deus per charitatem ab apotheosi suae naturae in hypothesim nostrae miseriae descendens est humanatus.

Regula C: Humana natura unita est divinae, ut substantiae diversitas sit in uno, et naturae proprietas maneat in unito.

Regula CI: Sicut pars non potest esse totum, vel constituens constitutum, ita assumens non potest esse assumptum.

Regula CII: Ad hoc ut Christus esset homo, triplex concurrit unio: unio compersonalis, ut humanae naturae esset; unio subpersonalis, ut viveret; unio propersonalis.

Regula CIII: Numerus cadit in Christum memorialis, quo numeratur, substantialis hypostaseos; materialis, quo numeratur usia cum usiosi.

Regula CIV: Necessitas moriendi fuit in Christo, non ex actione superans animum, sed voluntate astringens eventum.

Regula CV: In Christo fuit timor propassionis, non rationi obvians; sed non timor passionis mentem conturbans.

Regula CVI: Christus nil sibi meruit operibus suis: sed quidquid meruit, meruit nobis operibus singulis.

Regula CVII: Sicut Creator factus creatura per creaturae susceptionem: ita creatura fit corpus Creatoris per creaturae transubstantiationem.

Regula CVIII: In alia specie est corpus Christi, et sub alia specie est.

Regula CIX: Ad hoc ut panis transsubstantietur in Dominicum corpus, fit quatuor concursus: ut sit in persona ordo, in agente intentio, in pane materia, in verbis forma.

Regula CX: Sicut eucharistia est sacramentum, dignitatis justitiam perficiens: sic baptismus est sacramentum necessitatis ad justitiam, proficiens.

Regula CXI: Sacramentum confirmationis non datur ad hoc, ut baptismus habeatur sed ut plenius possideatur.

Regula CXII: Sicut baptismus est primum remedium contra peccati originalis lapsum: sic poenitentia est secunda tabula post peccati naufragium.

Regula CXIII: Sicut baptismus est sacramentum fidei, confirmatio sacramentum spei, et eucharistia sacramentum charitatis: sic extrema unctio est sacramentum poenitentiae, vel contritionis.

Regula CXIV: Conjugium est sacramentum remedii ad fugam, non necessitatis ad electionem.

Regula CXV: Sacer ordo est sacramentum, quo insignitur homo, ut sic aliis per honorem praesit, ut eis per onus praelationis prosit.

Regula CXVI: Omne dictum usque adeo a causa est, ut si causa non fuerit, ipsum quidem vacuum sit.

Regula CXVII: Aliud est dictum, aliud dicendi causa.

Regula CXVIII: Omnis causa dicti, alio dicitur, et alio exponitur.

Regula CXIX: Diversa dicendi causa est a re cujus est, ut dictum est, causa.

Regula CXX: Causa rei alia intrinseca, alia extrinseca.

Regula CXXI: Causarum alia dicitur per se, alia ad aliud.

Regula CXXII: Causarum alia prima, alia secunda.

Regula CXXIII: Prima causa aut natura est subsistentis, aut proprietas ejus.

Regula CXXIV: Secunda causa dicendi aut pertinet ad naturam, aut pertinet ad proprietatem.

Regula CXXV: Una causa dicendi est, quae ad omnem pertinet dicti causam.

↑ Top of work