Isagoge Philosophica
Pedro da Fonseca (1528–1599)
First published 1591
Pedro da Fonseca's Isagoge is a scholastic work conceived as a systematic introduction to the doctrine of universals and intended for the general use of the sciences. Fonseca presents it as richer in doctrine, more reliable with regard to truth, and better suited to teaching than Porphyry’s work of the same name. Its first part defines and explains the five predicables, while the second compares them, examining their common features and differences; chapters 7 through 11 are devoted individually to each predicable. Although he acknowledges that much of the material derives from the earlier logical tradition, Fonseca regards chapter 12 as especially original, since it addresses kinds of universals unknown to pagan philosophers and related to the nature of Christ. The work thus combines logic, metaphysics, and Christian theology, offering an orthodox and systematic reworking of Porphyry’s Isagoge while maintaining close thematic ties with the Jesuit philosophical tradition and with the later Conimbricenses Commentary.
Prooemium
Caput I: Quid sit universale
Caput II: Quotuplex sit universale
Caput III: De particularibus
Caput IV: De abstractione universalium a singularibus
Caput V: De triplici consideratione universalium, et particularium, et quo pacto ea ad Dialecticam pertineant
Caput VI: De duplici rerum universalium unitate
Caput VII: De genere
Caput VIII: De specie
Caput IX: De differentia
Differentia uno modo dicitur quaelibet diversitas; qua significatione, ea etiam dicimus differre inter se, quae toto genere diversa sunt, ut substantiam et qualitatem. Proprie tamen differentia est diversitas eorum, quae alioqui sunt unius omnino rationis: qua differentia, sola ea, quae vel genere, vel specie, vel numero idem sunt, differre inter se dicimus, ut hominem ab equo, Socratem a Platone, et eundem senem a se ipso iuvene.
Nota vero est differentiae hoc pacto sumptae in communem, propriam, et maxime propriam distinctio. Communis dicitur, quae reipsa separari potest, ut sedere, stare, iuventus, et similia. Propria, quae etsi reipsa inseparabilis est; tamen ad essentiam rei non pertinet, ut cicatrix cum callum obduxit, caesius oculorum color, et communium naturarum proprietates. Maxime vero propria est, quae essentiam efficit diversam, ut rationale; hoc enim in causa est, ut homo diversae sit essentiae ab equo, et caeteris brutis animantibus. Itaque communis, et propria rem aliter affectam reddunt, aut certe alio modo habentem, sed maxime propria efficit, ut sit aliud secundum essentiam.
Dividitur etiam differentia primum quidem in separabilem, et inseparabilem: deinde inseparabilis in differentiam per se, et per accidens. Differentia per se est eadem cum maxime propria, diciturque differentia per se, quia est per se divisiva alicuius superioris, et alicuius inferioris constitutiva; quo pacto sensitivum est divisivum viventis, et constitutivum animalis; rationale autem divisivum animalis, et constitutivum hominis. Differentia per accidens, si absolute sumatur, non ut membrum dividens inseparabilis differentiae, complectitur communes, et proprias, vocaturque per accidens, quia accidentario tantum discrimine dividit, ac differre facit.
Ea igitur missa, duplex est differentia per se, una specifica, altera individualis. Specifica est, quae cum genere constituit speciem, sive mediam scilicet, sive infimam; individualis autem, quae cum specie infima constituit individuum sive unum numero. Hinc fit, ut quicquid proprie differt ab alio differentia per se, et non per accidens, id omne, aut differat specie, aut solo numero.
Neque enim audiendi sunt, qui nullam differentiam per se inter individua eiusdem speciei infimae agnoscunt, sed ea tantum distingui volunt per accidentia. Nullum enim praedicamentum est, quod per se ipsum, et sine adminiculo alterius praedicamenti non sit satis ad constitutionem suarum specierum, et individuorum, siquidem impermista sunt praedicamenta omnia a summis generibus, ad individua usque, nec quaerendae sunt in uno praedicamento differentiae, quibus constituantur species, aut individua alterius. Sed quemadmodum ex potestate cuiusque generis quodammodo nascuntur differentiae specierum effectrices, ita ex potestate cuiusque speciei infimae suo modo oriuntur differentiae individuales.
Dicitur quoque differentia specifica id, quo species genus excedit. Quo eodem pacto dici potest differentia individualis esse id, quo individuum excedit infimam speciem. Ut enim homo in sua essentia communi hoc amplius habet, quam animal, quod sit rationis particeps; ita Socrates in essentia sua singulari, hoc superat essentiam hominis communis, quod sit hic singularis, ac determinatus.
Dividi etiam solet differentia per se in divisivam, et constitutivam. Verum haec potius sunt varia officia differentiae, quatenus differentia est (quod iam ex dictis patet) quam differentiarum genera, quemadmodum et tertium illud, quod est facere differre. Nulla enim differentia per se est, quae tria haec eo ordine, quo numerata sunt, non exequatur, cum et dividat aliquid superius, et aliquid inferius constituat, illudque ab alio, aliisve eiusdem divisionis membris differre faciat. Quanquam si divisivae, et constitutivae differentiae respectu unius, et eiusdem communis naturae sumantur, nulla eadem differentia est, quae tria haec praestare possit, sed necesse est, ut alia, vel aliae eam constituant, et ab alia, vel aliis differre faciant, aliae vero dividant; quo pacto alia est quae substantiam corpoream constituit et ab incorporea differre facit; aliae quae dividunt incorruptibilem et corruptionis expertem; aliae item sunt, quae animal constituunt, et ab incorporeis substantiis, incorruptibilibus, simplicibus, plantisque differre faciunt; aliae quae in varias species distribuunt.
Denique dividitur differentia specifica in generalem et specialem. Generalis est, quae constituit speciem, quae ipsa genus etiam est; ut sensitivum. Specialis, quae constituit speciem, quae non item est genus; ut rationale. Sed haec dicta sunt de differentia, quatenus differentia est, non quatenus est tertia universalium species, tametsi omnia ad hanc posteriorem considerationem non parum conducunt.
Describi autem solet differentia, ut universale quoddam est, hunc in modum. Differentia est id, quod de pluribus specie differentibus in quaestione quale est, praedicatur; idque (ut intelligi solet) secundum essentiam. Et haec quidem differentiae explicatio, quae ex Aristotele desumpta est, in solas generales differentias convenit; idque ea de causa vitio non datur, quod differentiae speciales minus notae sint, minusque usurpatae. Dicuntur autem generales in hac posteriori differentiae consideratione, quia praedicantur de differentibus specie; speciales autem, quia de differentibus solo numero: quae differentiarum genera nec differunt specie inter se, neque ipsae sunt genera, sed sola magis minusque universalium ratione distinguuntur.
Communis tamen descriptio omnibus specificis differentiis est, qua differentia dicitur id, quod de pluribus in quaestione quale est, secundum essentiam praedicatur. Complectitur enim et generales et speciales differentias; excluditque apto ordine singularia, caeteraque universalia; si hoc modo intelligatur. Differentia est universale, quod necessario et secundum essentiam praedicatur de pluribus in quaestione, quale est. Quae omnia ex iis, quae supra dicta sunt perspicua relinquuntur.
Comparatur autem differentia specifica cum genere; quod dividit tanquam forma substantialis cum propria materia; cum ipsa vero specie, quam constituit, ut eiusmodi forma cum naturali composito substantiali; cum tamen nec forma, nec materia, quae sunt partes reipsa componentes totum, praedicetur de naturali composito. Genus autem, et differentia, quae cum specie unum atque idem re sunt, in quocunque individuo, de specie dicantur. Haec de universalibus, quae essentiali praedicatione de suis particularibus dicuntur.