Isagoge Philosophica
Pedro da Fonseca (1528–1599)
First published 1591
Pedro da Fonseca's Isagoge is a scholastic work conceived as a systematic introduction to the doctrine of universals and intended for the general use of the sciences. Fonseca presents it as richer in doctrine, more reliable with regard to truth, and better suited to teaching than Porphyry’s work of the same name. Its first part defines and explains the five predicables, while the second compares them, examining their common features and differences; chapters 7 through 11 are devoted individually to each predicable. Although he acknowledges that much of the material derives from the earlier logical tradition, Fonseca regards chapter 12 as especially original, since it addresses kinds of universals unknown to pagan philosophers and related to the nature of Christ. The work thus combines logic, metaphysics, and Christian theology, offering an orthodox and systematic reworking of Porphyry’s Isagoge while maintaining close thematic ties with the Jesuit philosophical tradition and with the later Conimbricenses Commentary.
Prooemium
Caput I: Quid sit universale
Caput II: Quotuplex sit universale
Caput III: De particularibus
Caput IV: De abstractione universalium a singularibus
Caput V: De triplici consideratione universalium, et particularium, et quo pacto ea ad Dialecticam pertineant
Caput VI: De duplici rerum universalium unitate
Caput VII: De genere
Caput VIII: De specie
Species vulgo dicitur externa rerum forma, quae aspectui obiicitur; a qua res aliae speciosae, aliae deformes, aliae neutrum dicuntur. Hinc est illud Euripidis; prima quidem species digna est, quae imperet; quo alludit Aristoteles cum ait; si corpore tantum excellerent homines, quantum Deorum imagines, omnium iudicio digni viderentur, quibus serviretur a caeteris.
Apud Philosophos autem saepe nomine speciei appellantur similitudines quaedam naturales, quibus cum sensus, tum intellectus res sibi obiectas percipiunt; quas superius sensibiles et intelligibiles appellari diximus. Forma etiam, quae substantiam cuiusque rei naturalis complet, nonnunquam species dicitur; quam illi secundum causarum genus faciunt.
Usurpatissima vero apud eos significatio est, qua speciem sumunt pro parte genere subiecta, quae tamen communis sit; quo pacto homo est species animalis, et arboris laurus. Eam porro sic definiunt; species est, quae generi in quaestione quid est subiicitur, et de qua genus in quaestione quid est, praedicatur. Explicatius autem sic describi potest, ut dicatur, Particulare quiddam, quod generi in quaestione quid est, proxime subiicitur, seu (quod eodem redit) de quo genus sic praedicatur. Homo enim species est animali subiecta, et de qua animal non in quaestione, quale est, sed in quaestione, quid est, dicitur; verum non interventu alterius, sed proxime, sive immediate.
Nec mirari quisquam debet, quod species in definiendo genere, et vicissim genus in definienda specie adhibeatur. Nam cum in genere et specie, quatenus alterum universale est, alterum particulare, definiendis utile et expeditum sit eorum inter se relationes innuere; hoc cum sit, necesse est alterum vicissim in alterius definitione ponere. Alioqui satis foret, Aristotelem dixisse, genus id esse, quod de pluribus communi natura et essentia inter se differentibus in quaestione quid est, praedicatur.
Ut autem genus ratione rerum, quae dicuntur genera, dividitur in suprema et media, sive subalterna ita species hoc modo accepta in subalternas, et infimas. Subalternae sunt, quae ita sunt species, ut sint etiam genera: et infra quas sunt aliae species; veluti animal, quod ita est species viventis, ut etiam sit genus hominis, et bestiae. Infimae vero sunt, quae cum sint species superiorum, non sunt inferiorum genera: et infra quas non sunt aliae species; velut homo, qui ita est species animalis, ut non sit genus singulorum hominum: neque enim homines differunt a se invicem specie, sed solo numero. Haec vero omnia dicta sint de speciebus ut particularia quaedam sunt, partesve generi subiectae.
Sed cum ea, quae dicuntur species infimae superiorum, non sint genera inferiorum, de quibus tamen praedicantur in quaestione quid est, hinc nascitur alterum genus universalium, quod veteribus nomine quoque speciei appellare libuit; quae est quarta apud Philosophos speciei significatio magisque huius tractationis propria. Definiri autem solet hunc in modum. Species est, quae praedicatur de pluribus differentibus numero in quaestione quid est. Explicatius autem, et aptiori ordine; species est universale, quod necessario, secundum essentiam, et in quaestione quid est, de iis tantum praedicatur, quae solo differunt numero: seu (quod idem valet) de iis, quae differunt numero, complete dicitur; vel (si mavis) immediate: quo pacto praedicatur homo de solis hominibus singulis.
Estque haec universalium species, omnium perfectissima, et ratione rerum, quae universales dicuntur, et ratione ipsius universalitatis, communitatisve. Ratione quidem rerum, quia res omnes, quae species infimae vocantur, perfectiores sunt omnibus generibus, et differentiis, quibus constant, et quibuslibet ipsarum proprietatibus, et accidentibus. Ratione autem ipsius communitatis, quae unitate, identitateque universalium cum suis particularibus declaratur, quia nullum universale aliud tam est unum in se; tantamque identitatem habet cum suis particularibus, quam species infima cum suis individuis. Id quod in causa fuit, ut cum Plato, tum caeteri Philosophi omnes in infimis speciebus, dividendo, definiendo, ac demonstrando consistendum esse iudicaverint, ut in quibus rerum omnium universalium perfectio cernatur. Quanquam vero individua perfectiora sunt, magisque entia, quam infimae species, ut tradit Aristoteles, relinquuntur tamen iure optimo, partim quia eorum plurima, certo numero comprehendi nequeunt, ut sub scientiam nostram cadere possint; partim quia omnia, quae sub eadem specie infima continentur, parem habent inter se naturae perfectionem, ut qui vel unius cognitionem nactus fuerit, non necesse habeat aliorum notitiam investigare. In utroque autem contra se habent species. Nam exceptis paucis quibusdam, quas vel minus naturalis animalium coniunctio in dies parit, vel inserendi, activaque passivis applicandi artes paulatim inveniunt; aliarumve causarum naturalium fortuito concursu ex multis coalescere interdum solent (quarum cognitione successu temporis ditantur artes, et scientiae) caeterae omnes numero sunt certae, ac definitae, etsi nobis magna ex parte sint ignotae. Quod idem de subalternis generibus dicendum est.
Itaque sub genere summo substantiae numeramus substantiam corpoream, et incorpoream; sub corporea, corruptibilem, et corruptionis expertem; sub corruptibili, viventem et non viventem; sub vivente sensitivam, et sensus expertem, quas animal, et plantam appellamus: sub animali hominem, et brutum animal; sub homine autem, nullus iam certus est numerus singulorum. — Eodemque modo descendere possumus per eas species, quas in hoc progressu relinquimus, donec ad infimas cuiusque ordinis perveniamus. Nisi quod non est necesse bifariam semper genera dividere. Nam etsi substantia corruptibilis in simplicem, et mistam dividitur; simplex tamen in quatuor elementorum species distribuitur, plantaque in tria stirpium genera, arborem, fruticem, et herbam diducitur: quod idem in compluribus aliis generibus accidit, quae in plures, quam duas species, sed tamen finitas distribuuntur. Ita nunquam fiet, ut sive a supremis generibus descendas, sive in transversum progrediaris, in infinitas species, quae quidem sint verae, ac germanae species incurras, ut mittamus eas, quae non ordinaria, sed absoluta Dei potestate in rerum natura esse possunt, quarum numero non agimus.
De earum autem perfectione omnes consentiunt, nullas omnino aeque perfectas reperiri posse. Sunt enim species rerum, ut tradit Aristoteles, numerorum speciebus similes, ut quemadmodum in numeris nullae species sunt inter se multitudine unitatum aequales, ita in speciebus rerum nullae sint perfectione pares. Quod Aristotelis pronunciatum, etsi in iis speciebus, quarum aliae superiores sunt, aliae inferiores, proprie intelligitur, in caeteris tamen suo etiam modo locum habet, quod omnes (ut idem alibi docet) per se naturasque suas prioris, et posterioris inter se ordinem teneant; quo pacto colores, qui primo, perfectissimoque colori propinquiores sunt, perfectiores habentur; et quae animalia primo, perfectissimoque animali magis propinquant, maiorem perfectionem habeant necesse est.
Porro quemadmodum genera natura sua priora sunt speciebus suis generationis ordine; ita et species suis generibus ordine perfectionis: unde fit, ut a speciebus ad genera recte procedatur sive essendi, sive existendi consequentia; a generibus autem ad suas species, neutra consequentia retro commeet.
Item, ut species sunt nobis notiores inventionis ordine ita et genera ordine accuratae cognitionis. Nam ut in investigandis naturis communibus progredi solemus ab inferioribus, quae sunt propinquiora sensibus, ad superiora: sic in eis dividendis, definiendis, demonstrationeque tractandis a superioribus ad inferiora descendimus.
Denique ut ascendendo a speciebus ad genera, et ab individuis ad species ex multis unum colligimus, ita descendendo a generibus ad species, et a speciebus ad individua, ex uno multa facimus. Participatione enim speciei multi homines, unus homo sunt; at unus, et communis, particularium conditionum additione, plures; quod idem de animali comparatione hominis aliarumque eius specierum dici potest. Atque haec de genere, ac specie dixisse sit satis.