Isagoge Philosophica
Pedro da Fonseca (1528–1599)
First published 1591
Pedro da Fonseca's Isagoge is a scholastic work conceived as a systematic introduction to the doctrine of universals and intended for the general use of the sciences. Fonseca presents it as richer in doctrine, more reliable with regard to truth, and better suited to teaching than Porphyry’s work of the same name. Its first part defines and explains the five predicables, while the second compares them, examining their common features and differences; chapters 7 through 11 are devoted individually to each predicable. Although he acknowledges that much of the material derives from the earlier logical tradition, Fonseca regards chapter 12 as especially original, since it addresses kinds of universals unknown to pagan philosophers and related to the nature of Christ. The work thus combines logic, metaphysics, and Christian theology, offering an orthodox and systematic reworking of Porphyry’s Isagoge while maintaining close thematic ties with the Jesuit philosophical tradition and with the later Conimbricenses Commentary.
Prooemium
Caput I: Quid sit universale
Caput II: Quotuplex sit universale
Caput III: De particularibus
Caput IV: De abstractione universalium a singularibus
Cognoscuntur autem à nobis universalia abstractione, sive separatione quadam a singularibus, in quibus existunt, non reali tamen, sed rationis considerationisque. Valeant enim illa Platoni ascripta universalia anilibus fabulis similia, quae si re ipsa a singularibus seiuncta essent (quod Aristoteles illum putasse, aut fingit) neque ad eorum esse, neque ad cognitionem conferrent.
Fit autem haec abstractio, cum intellectus sensuum ministerio colligit ex rebus singularibus, non naturas ipsas communes, quae in eis existunt, sed species quasdam, similitudinesve naturales, quibus illae sine ulla individuali differentia repraesentantur. Omnis enim cognoscendi facultas, quae in nobis est, per species quasdam ex rebus ipsis acceptas abstrahit, ac secernit suum obiectum ab aliarum cognoscentium facultatum obiectis; verbi causa cum in butyro simul existant et albedo, et dulcedo, et peculiaris odor, et mollitudo, aliaque accidentia, et ipsa etiam butyri singularis substantia: aspectus quidem per speciem albedinis, quam per oculos accipit, abstrahit, ac seiungit albedinem a dulcedine, caeterisque in lacte existentibus, cum quibus illa re ipsa nihilominus coniuncta manet; et similiter gustatus per speciem dulcedinis abstrahit dulcedinem; eodemque modo ceteri sensus, tum externi, tum etiam interni: nisi quod sensus cum sint materiales, organoque corporeo affixi, sola singularia cognoscunt, nec nisi quaedam materialia, et sensibilia ab aliis materialibus, et sensibilibus abstrahere possunt; qua de causa species omnes, quibus ad cognoscendum utuntur, sensibiles vocantur. At intellectus cum sit immaterialis potentia, neque organo ulli corporeo inhaereat, nobilitate naturae suae potest universalia percipere, eaque a singularibus abstrahere per altioris naturae species, quas vocant intelligibiles.
Huiusmodi vero abstractio hunc in modum efficitur. Vulgati quidem sensus externi, cum sint primi quasi ianitores mentis nostrae, acceptis, et haustis quodammodo speciebus sensibilium accidentium earum rerum, quas praesentes habent; sumptaque per eas notitia intuitiva seu praesentiali eiusmodi accidentium; renunciant sensui communi, qui omnibus praesidet, et partim internus, partim externus dici potest, quaenam accidentia coram habeant; transmissis videlicet ad eum similibus quibusdam speciebus, per quas ille omnia, quae a singulis percepta sunt, cognoscere potest; eaque inter ipsa conferre, ac distinguere. Dici autem potest sensus communis partim internus, partim externus, quia etsi sede et quasi domicilio internus est; officio tamen, si externus appelletur, nihil referet, quod nihil privatim apud se, sed tantum in praesentia rerum ipsarum cognoscere potest, quemadmodum, et quinque externi vulgati.
Deinde vero sensus communis pulsata quodammodo phantasia, quae proxime intellectui ministrat, et omnino internus est sensus, per species, quas ab externis sensibus accepit, occasionem ei praebet hauriendi ex illis quasdam alias species, quae phantasmata vocantur, et adeo nobilis naturae sunt inter sensibiles, sive materiales, ut absentia quoque, praeterita, futura, et alia pleraque earum rerum, quae aliis sensibus percepta non sunt, repraesentare possint, ut praeteritam iniuriam percussionis, et futurum commodum pabuli, venenum item, quod in herba noxia est, et utilitatem, quae in salubri; quorum phantasmatum quasi admonitu, et suggestione, canis fustem, et ovis lupum fugit, illeque venatorem, haec pastorem sequitur: tantaque est eorum vis in hominibus propter coniunctionem phantasiae cum intellectu, ut doctissimis hominibus placeat, illa substantias quoque ipsas singulares materiales, quae sub sensibilibus accidentibus latent, repraesentare posse; ipsamque phantasiam eiusdem coniunctionis causa, singularia ex singularibus componere, et ex aliis in alia ratiocinando discurrere.
Denique phantasia, quae una potentia cum sit, ex variis officiis, quibus fungitur, varia nomina, rationesque sortitur; oblatis, ut ita dicam, intellectui phantasmatibus, ei materiam, obiectaque intelligendi subministrat. Nam etsi phantasmata ipsa per se, cum materialia sint, in intellectum, qui immaterialis est, agere non possunt: tamen cum intellectus duplex sit, alter qui ex materialibus immaterialia agere; alter qui immaterialia pati potest (quorum ille agens, hic patiens, et patibilis, possibilisque appellari solet) phantasmata lumine agentis intellectus elevata intelligibiles species in intellectum possibilem imprimunt, non multo secus atque colores, qui cum per se, atque in tenebris species sui in oculos immittere non possint, adventante lumine solis, aut lucernae eiusque vi elevati movere oculos possunt, in eosque imprimere sui similitudinem qua ab illis cerni possint. Est enim intellectus agens quoddam internum ac spiritale lumen perinde quodammodo faciens ex rebus potentia universalibus, actu universalia, atque lumen corporale efficit ex coloribus potentia visibilibus, actu visibiles, ut ait Aristoteles.
Atque his speciebus intelligibilibus, quae naturas universales sine ulla singularitatis admistione repraesentant, dicitur uterque intellectus abstrahere naturas universales a rebus singularibus; agens quod eas gignat, patiens, quod per eas quasi directo aspiciens sola universalia cognoscat; tametsi inflexus quodammodo, et dimissus ad inferiora; singularia quoque per easdem species adiunctis phantasmatibus intelligit. Neque enim neganda est, intellectui nostro vera, et determinata rerum singularium perceptio; cum praesertim facultatibus cognoscendi superioribus concedenda sit omnis cognitio, quae inferioribus tribuitur, tametsi modo diverso nobiliorique.
Ex his constat, duplicem esse abstractionem, sive eam spectes, quae fit per sensitivas potentias; sive quae per intellectum. Una est, qua obiectum potentiae separatim repraesentatur in specie; altera, qua separatim cognoscitur. Verum nos de abstractione, quae fit per potentias sensitivas, exempli causa, et cuiusdam manuductionis, haec diximus; simulque ut aperiremus quisnam sit progressus cognoscentium facultatum ad primam usque universalium naturarum abstractionem, quae fit a singularibus.
Quo autem pacto fiat abstractio magis universalium a minus universalibus, quod iam munus solius intellectus est, nihil refert, si praetereatur hoc loco. Eadem enim ratio est in abstractione magis universalium a minus universalibus, atque universalium a singularibus; ut tum primum natura universaliter existere in mente censeatur, cum per speciem quamlibet intelligibilem repraesentatur, aut per conceptum illi conformem percipitur; sive species, et conceptus communiores sint, sive minus communes; sive etiam species gignantur ministerio phantasmatum, sive sola intellectus operatione.
Atque hac una ratione verum esse potest, quod apud Philosophos dici consuevit, universalia fieri operatione intellectus. Nam cum quicquid fit, novam existentiam actualem acquirat, eaque sit duplex; realis una, quam universalia, ut talia sunt, habere nequeunt (quidquid enim realiter existit, singulariter existat necesse est:) altera obiectiva, quam eisdem sensitivae facultates dare non possunt; efficitur, ut sola intellectus operatione universalia, ut talia sunt, fiant, suoque modo gignantur, seu (quod idem est) obiective existant; habitu quidem, in speciebus intelligibilibus, quibus repraesentantur; actu vero, in conceptibus, quibus percipiuntur.