Isagoge Philosophica
Pedro da Fonseca (1528–1599)
First published 1591
Pedro da Fonseca's Isagoge is a scholastic work conceived as a systematic introduction to the doctrine of universals and intended for the general use of the sciences. Fonseca presents it as richer in doctrine, more reliable with regard to truth, and better suited to teaching than Porphyry’s work of the same name. Its first part defines and explains the five predicables, while the second compares them, examining their common features and differences; chapters 7 through 11 are devoted individually to each predicable. Although he acknowledges that much of the material derives from the earlier logical tradition, Fonseca regards chapter 12 as especially original, since it addresses kinds of universals unknown to pagan philosophers and related to the nature of Christ. The work thus combines logic, metaphysics, and Christian theology, offering an orthodox and systematic reworking of Porphyry’s Isagoge while maintaining close thematic ties with the Jesuit philosophical tradition and with the later Conimbricenses Commentary.
Prooemium
Caput I: Quid sit universale
Caput II: Quotuplex sit universale
Caput III: De particularibus
Caput IV: De abstractione universalium a singularibus
Caput V: De triplici consideratione universalium, et particularium, et quo pacto ea ad Dialecticam pertineant
Caput VI: De duplici rerum universalium unitate
Illud etiam praetereundum non est, duplicem esse rerum universalium unitatem, quarum altera formalis dici solet; altera nostro iam more praecisionis appellatur.
Formalis unitas nihil est aliud quam indivisio rei universalis in seipsa, hoc est, in natura, rationeve sua; qualis est indivisio animalis in eo quod est animal, et hominis in eo quod est homo. Non sic indivisa sunt senatus, populus, quadriga, quia in rationibus suis non sunt indivisa, sed actu divisa ac multa. Dicitur autem formalis haec unitas, quia est pluribus communicabilis, quemadmodum, et ipsa res universalis, cuius est unitas, primaque proprietas.
Unitas vero praecisionis idem est, quod indivisio rei universalis non in seipsa, sed in sua particularia, qualis est indivisio animalis in hominem, et bestiam, hominisque in Socratem, et reliquos singulares homines. Dicitur vero praecisionis, quia non convenit rei universali in quocunque statu sumptae (quo pacto ei convenit unitas formalis, quae semper rem comitatur, sive antequam ad sua particularia contrahatur, sive cum iam in eis contracta est, sive postquam est ab illis abstracta, et quasi avulsa per intellectum) sed praecise in eo statu, in quo apta est, ut ad sua particularia descendat, et in ea dividatur ac multiplicetur. Quatenus enim res apta est ut sit in pluribus, in eaque dividatur, et multa dici possit, necdum tamen naturae ordine divisa et multiplicata est; eatenus est indivisa in illa, ac proinde unum quid, hac praecisionis unitate. Alioqui si sumatur ut iam est in suis particularibus, in eisque divisa et numerabilis, iam est multa, et non unum, hoc unitatis genere.
Differunt autem in tribus potissimum haec duo genera unitatum. Primum quod unitas formalis est proprietas rerum universalium, ut res sunt; unitas autem praecisionis est proprietas earum, ut universales sunt, sive quatenus aptae ut sint in pluribus. In hac enim aptitudine posita est, tota universalitatis essentia, quo tamen modo illa essentiae nomine appellari potest.
Proinde in priori illa definitione, qua universale dicitur unum quid aptum ut sit in pluribus, nomine unius, quod loco generis ponitur, et pro re universalitati subiecta sumitur, intelligenda est unitas formalis, aut potius unitas, ut communis est formali, et numerali rerum singularium: unitas autem praecisionis, etsi in ea definitione non exprimitur; ex aptitudine tamen essendi in pluribus, quae rationem universalitatis complet, necessario colligitur; quippe cum id, quod aptum est, ut sit in pluribus, dum eam retinet aptitudinem, ut paulo ante diximus, indivisum in plura sit, ac unum, hoc genere unitatis.
Differunt etiam in eo quod unitas formalis est indivisio pure negativa; unitas autem praecisionis, privativa.
Formalis enim nullam supponit aptitudinem rei universalis, ut sit multa in seipsa: id enim quod in seipso indivisum est, nullo modo in seipso divisum esse potest: praecisionis autem unitas supponit aptitudinem, qua res universalis esse potest in suis particularibus divisa et multiplicata. Eodem modo dicimus, negationem aspectus, in lapide quidem, esse puram negationem, quod lapis nullam habeat aptitudinem ad videndum; in homine autem caeco, esse privationem; quod is natura sua aptus sit ut videat.
Denique differunt in hoc, quod formalis unitas multiplicatur cum rebus ipsis universalibus in earum particularibus; unitas autem praecisionis non item; tam multae enim sunt unitates formales naturae animalis in particularibus animalibus, et naturae humanae in particularibus hominibus, quam multa sunt animalia particularia, et ipsi particulares homines. At unitas praecisionis est unica tantum unius communis naturae in sua communitate acceptae, cum qua communitate ad sua particularia non descendit; ex quo discrimine patet, unitatem formalem esse etiam universalem, quemadmodum est res ipsa, cuius est unitas; unitatem vero praecisionis esse singularem, quo pacto est singularis aptitudo ea, quam supponit, ac sequitur. Unde fit, ut a sola unitate praecisionis, dicere possimus animal esse unum numero genus; et hominem unam numero speciem; totque esse numero primaria obiecta intellectus nostri, quot sunt numero res universales.
Itaque cum unitas generaliter sumpta in formalem, et numeralem dividatur, formalisque sit propria rerum universalium, quatenus absolute sumuntur, praecisionis autem unitas sit numeralis earundem rerum, quatenus sunt universales; reliquum erit ut unitas numeralis simpliciter et absolute sumpta sit propria et peculiaris rerum singularium. Atque haec communiter de quinque universalium speciebus formisve dixisse sit satis.
Nunc de singulis agendum, si prius tamen admoneamus, ea, quae in hoc libello vel dicta sunt hactenus, vel post dicentur, quae difficiliorem videantur habere intelligentiam, non esse hoc loco a praeceptoribus accuratius explicanda, minus etiam tractanda, fusius et exquisitius disputanda, sed familiaribus tantum exemplis exposita, quasi credita supponenda esse, ut iis intelligendis, quae toto Philosophiae cursu tradenda sunt, usui esse possint. Nam ut his penitus ignoratis necesse est Philosophicae auditores in medio cursu saepe hallucinari, et passim impingere; ita cum in ipso ingressu longioribus, gravioribusque disputationibus onerantur, ut ea profundius intelligant, despondent animum, et a suscepto opere vi quodammodo illata desistunt; aut certe ita se gerunt, ut non modo ea tandem non percipiant quod maioribus Philosophiae praesidiis indigeant, sed etiam fessi et taedio affecti ad reliqua persequenda minori affectu, et studio ducantur. Quocirca satis erit ea hoc loco utcumque capere, memoriaeque mandare et fere sola Magistrorum fide tenere, donec suis locis apertius intelligantur. Oportet enim, ut tradit Aristoteles, discentem credere; quod de iis praecipue dictum esse constat, qui in ipsis scientiarum exordiis versantur. Atque hoc idem in praedicamentorum tractatu, in explicatione futurorum contingentium, quae in libris de interpretatione traditur, et aliis locis similibus observandum est. Denique velle rudibus adhuc ingeniis et parum exercitatis haec omnia quasi ad calculos, ut aiunt, revocare, eorumque a novis auditoribus accuratam rationem poscere, ineptum valde, et indecorum est: turpe est enim ea a tyronibus exigere, quae saepe a veteranis pro dignitate vix praestari solent.
Sed iam quid genus sit, et quam vim habeat, dicamus.