De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice
Robert Bellarmine (1542–1621)
✦ This work is being completed — add a section.
Liber I: QUI EST DE ROMANI PONTIFICIS ECCLESIASTICA MONARCHIA
Liber II: DE SUCCESSIONE ROMANORUM PONTIFICUM IN PRIMATU
Liber III: UBI DE ANTICHRISTO
Liber IV: DE POTESTATE SPIRITUALI
Liber V: DE POTESTATE PONTIFICIS TEMPORALI
Caput I: Proponitur quaestio de potestate temporali
Caput II: Papam non esse Dominum totius Mundi
Caput III: Papam non esse Dominum totius Orbis Christiani
Caput IV: Papam non habere ullam mere temporalem iurisdictionem directe iure divino
Caput V: Solvuntur argumenta contraria
Caput VI: Papam habere summam temporalem potestatem indirecte
Caput VII: Rationibus probatur Theologorum sententia
Caput VIII: Idem probatur exemplis
Nunc ad exempla veniamus. Primum est II. Paralip. XXVI, ubi legimus, Oziam Regem, cum Sacerdotum officium usurparet, a Pontifice fuisse de Templo eiectum: et cum propter idem peccatum lepra a Deo percussus fuisset, coactum etiam fuisse ex urbe discedere, et regnum filio renuntiare. Quod enim non sponte sua, sed ex sententia Sacerdotis urbe, et regni administratione privatus fuerit, patet; nam legimus Levit. XIII: Quicumque, inquit lex, maculatus fuerit lepra, et separatus est ad arbitrium Sacerdotis, solus habitabit extra castra. Cum ergo haec fuerit lex in Israel, et simul legamus II. Paralip. XXVI Regem habitasse extra urbem in domo solitaria, et filium eius in urbe iudicasse populum terrae; cogimur dicere, fuisse eum ad arbitrium Sacerdotis separatum, et consequenter regnandi auctoritate privatum. Si ergo propter lepram corporalem poterat Sacerdos olim Regem iudicare, et regno privare; quare id non poterit modo propter lepram spiritualem, id est, propter haeresim, quae per lepram figurabatur, ut Augustinus docet in quaest. Evang. lib. II, quaest. 40. praesertim cum I. Corinth. X Paulus dicat, contigisse Iudaeis omnia in figuram?
Secundum est II. Paralip. XXIII, ubi cum Athalia tyrannice occupasset regnum, et foveret cultum Baal, Ioiada Pontifex vocavit centuriones et milites, et iussit eis, ut Athaliam interficerent, quod et fecerunt, et pro ea Ioas Regem creavit: quod enim Pontifex non suaserit, sed iusserit, patet ex illis verbis IV. Reg. XI: Et fecerunt centuriones iuxta omnia, quae praeceperat eis Ioiada Sacerdos. Item ex illis II. Paralip. XXIII: Egressus autem Ioiada Pontifex ad centuriones et Principes exercitus, dixit eis: Educite eam (Athaliam Reginam) extra septa templi, et interficiatur foris gladio. Quod autem causa huius depositionis et occisionis Athaliae, non solum tyrannis eius fuerit, sed etiam quod foveret cultum Baal, patet ex illis verbis, quae ponuntur immediate post eius occisionem: Itaque (inquit Scriptura) ingressus est omnis populus domum Baal, et destruxerunt eam, et altaria, et simulacra illius confregerunt: Mathan quoque Sacerdotem Baal interfecerunt ante aras.1
Tertium exemplum est B. Ambrosii, qui cum Episcopus esset Mediolanensis, et proinde Pastor et Pater spiritualis Theodosii Imperatoris, qui Mediolani sedem suam ordinarie tenebat; primum excommunicavit eum propter caedem, quam Thessalonicae a militibus fieri imperaverat; deinde praecepit ei, ut legem ferret, ne sententiae latae de caede, vel bonorum publicatione, ratae essent, nisi post triginta dies a sententiae pronuntiatione, ut nimirum, si quid per iracundiam praecipitanter dictasset, intra tot dierum spatium revocare posset. Scribit hoc Theodoretus lib. hist. V, cap. 17. atqui non potuit Ambrosius excommunicare Theodosium propter caedem illam, nisi prius causam illam cognovisset et diiudicasset, licet criminalis esset, et ad forum externum pertineret: non potuit autem cognoscere, et iudicare eiusmodi causam, nisi etiam in foro externo legitimus iudex Theodosii fuisset.
Praeterea, cogere Imperatorem ad legem politicam ferendam, et praescribere ei formam legis: nonne manifeste ostendit, posse Episcopum interdum temporali potestate uti, etiam in eos, qui potestatem super alios acceperunt? et si Episcopus quilibet id potest, quanto magis Princeps Episcoporum?
Quartum est Gregorii I in privilegio, quod concessit monasterio S. Medardi, et habetur in fine ep.: « Si quis, inquit, Regum, Antistitum, Iudicum, vel quarumcumque secularium personarum, huius Apostolicae auctoritatis, et nostrae praeceptionis decreta violaverit, cuiuscumque dignitatis, vel sublimitatis sit, honore suo privetur ».
Quintum est Gregorii II qui Leoni Imperatori Iconomacho a se excommunicato prohibuit vectigalia solvi ab Italis; et proinde mulctavit eum parte Imperii. Fatentur id Magdeburgenses Cent. VIII, cap. 10. in vita Gregorii II sed reprehendunt, Gregoriumque proditorem suae ipsius Patriae fuisse dicunt: at nullum proferunt Scriptorem, qui factum hoc Gregorii vituperet, cum nos e contrario habeamus multos, qui laudaverunt ut sanctum, et legitimum, nimirum, Cedrenum, Zonaram in vita Leonis Isauri, et omnes alios Historicos, qui res gestas horum temporum conscripserunt.
Sextum est Zachariae, qui rogatus a primoribus Francorum, Childericum deposuit, et in eius locum Pipinum Caroli Magni patrem, Regem creari iussit. Cuius causa fuit, quia propter socordiam Childerici, et religioni, et regno in Gallia extrema ruina imminere videbatur, ut patet ex Cedreno in vita Leonis Isauri, Paulo Diacono lib. VI, cap. 5. de gest. Longobard. et S. Bonifacio Episcopo Moguntino in epist. ad Zachar.
Hoc etiam factum haeretici agnoscunt, et reprehendunt, ut Magdeburgenses Cent. VIII, cap. 10. ubi dicunt, Zachariam Papam quasi divinam auctoritatem sibi proterve assumpsisse. At nec huius facti ullum invenire potuerunt in antiquis Scriptoribus reprehensorem: nos autem plurimos habemus approbatores, nimirum, Adonem, Sigebertum, Rheginonem in Chronicis, sed de hac re diximus plura contra Calvinum in II lib. cap. 17.
Septimum exemplum est Leonis III, qui Imperium transtulit a Graecis ad Germanos, propterea quod Graeci nullum auxilium laboranti Ecclesiae Occidentali adferre possent. Ex quo factum est, ut licet Imperatoria dignitas absolute considerata non sit a Pontifice, sed a Deo, mediante iure gentium, ut supra ostendimus ex Gelasio, Nicolao, et Innocentio III, tamen Imperatores, qui fuerunt a tempore Caroli Magni, Pontifici debeant suum Imperium.
Quod enim haec potestas sit nunc apud Germanos, a Pontifice est: et licet absolute non esset necessarium ut Papa confirmaret Imperatorem, nec ut Imperator Pontifici iuramentum fidelitatis praestaret: tamen a tempore translati Imperii in Germanos, utrumque requiritur, ut patet ex Innocentio III cap. Venerabilem, extra de elect. et ex Clementina unica, de iureiurand. neque iniuste hoc requiritur. Qui enim potuit Imperium Germanis conferre propter Ecclesiae salutem, potuit etiam certas conditiones adiungere, propter eamdem causam, ne videlicet contingeret, haereticum vel schismaticum creari.
Ad hoc exemplum dupliciter respondent adversarii: nam alii negant recte factum, ut Pontifex Imperium a Graecis transferret in Germanos, et in hoc numero sunt Magdeburgenses, qui Cent. VIII, cap. 10. col. 751. sic aiunt: « Est haec translatio praecipuum ex miraculis Antichristi ». Theodorus quoque Bibliander tabula 10. suae Chronol. dicit, Leonem III usurpata auctoritate, Imperium a Graecis ad Germanos transtulisse. Alii vero asserunt, factum quidem iure, sed auctorem translationis non Pontificem, sed populum fuisse Romanum. Ita Marsilius de Padua, referente Pighio lib. V Hierarch. Eccles. cap. 14.
Ad primos respondeo: hanc translationem rite et legitime factam fuisse aperte constare. Primo, ex consensu totius Orbis Christiani; semper enim omnes Christiani pro veris Imperatoribus habuerunt Carolum Magnum, eiusque successores: nec fuit unquam ullus Rex Christianus, qui Imperatorem praecedere voluerit, tametsi eum alioqui potentia, et regni antiquitate anteiret. Primi sunt Lutherani, qui sicut populum Fide et religione spoliaverunt; ita quoque Imperatorem suum de Sede sua deturbare moliuntur. Secundo, ex felici eventu huius translationis: ut enim Deus ostenderet, iure factum fuisse, multis victoriis Carolum ornavit, regnumque eius florentissimum, et Ecclesiae utilissimum esse fecit. Tertio, ex confessione Imperatorum Graecorum, qui non semel confessi sunt, Romanum Pontificem iure potuisse facere quod fecit. Nam in primis cum audisset Irene Imperatrix, Carolum a Leone appellatum Imperatorem, non solum non reclamavit, sed etiam Carolo nubere voluit, et fecisset, nisi perfidi quidam Eunuchi impedivissent, ut scribunt Zonaras, et Cedrenus in vita eiusdem Irenae.
Deinde, mortua Irena, Nicephorus Imperator, qui ei successerat, Legatos ad Carolum tanquam Imperatorem misit, ut scribit Ado in Chron. anno 803, et paulo post defuncto Nicephoro, Michael ei succedens, similiter Legatos ad Carolum misit, qui eum Imperatorem palam salutaverunt: ut scribit idem Ado in Chron. anni 810. Nec solum Graeci, sed etiam Persae Legatos et munera ad Imperatorem Carolum recens creatum miserunt; ut scribunt Rhegino lib. II. et Otho Frisingensis, lib. V cap. 31. rursum (ut scribit Blondus lib. V Decadis 2. et Platina in vita Alexandri III) Imperator Graecorum Emmanuel, cum audisset Pontificem Alexandrum III, ab Imperatore Frederico in extremas redactum angustias, eidem Pontifici obtulit auxilium, et pecuniarum ingentem vim, si vellet Imperium Occidentis Constantinopolitanis Imperatoribus reddere: respondit autem Pontifex, nolle se ea coniungere, quae maiores sui de industria, et optima ratione divisissent. Ubi notandum est, Emmanuelem non voluisse aliud a Pontifice, quam titulum Imperii: satis enim sciebat possessionem ipsam a Pontifice dari non potuisse, sed fuisse armis acquirendam; non autem solum titulum tanto pretio emere voluisset, si eum inanem, vel etiam falsum, et illegitimum esse credidisset.
Ad alios qui dicunt, auctorem translationis non Pontificem, sed populum Romanum fuisse, facile est respondere; nam in primis populus Romanus nunquam fere habuit Imperatoris creandi potestatem; sed antiqui Imperatores, vel iure haereditario habuerunt Imperium: ut Octavianus, Tiberius, Caius; vel ab exercitu creabantur, ut creatus fuit Claudius, Vespasianus, et alii. Et fuisse hanc ordinariam consuetudinem, ut Imperator ab exercitu crearetur, testatur B. Hieronymus epist. ad Evagr. Unde exstat can. Legimus, dist. 93. Tempore autem Caroli Magni, nullus fuit exercitus Romanorum, qui eum Imperatorem creare potuerit; soli enim in Italia erant exercitus Graecorum, et Longobardorum, et ii omnes Carolo infensi, nec iure haereditario Carolus Imperium habuit ut patet.
Deinde, si quam habuerunt Romani in Imperatore eligendo auctoritatem, eam certe amiserunt, quando Imperii Sedes Constantinopolim translata fuit: nam deinceps per annos circiter 500. hoc est, a Constantino Magno, usque ad Carolum Magnum, nihil unquam egit Senatus populusque Romanus circa Imperatorum creationem.
Praeterea Auctores omnes, qui de hac re scribunt, ut Zonaras, et Cedrenus in vita Irenae, Paulus diaconus, lib. XXIII. rer. Roman. Ado in Chron. anni 800, Albertus Krantzius in Metropoli, lib. I. cap. 14. Otho Frisingensis lib. V. cap. 31. Marianus Scotus, Hermannus Contractus, Lambertus, Sigebertus, Rhegino, Palmerius, Blondus, omnesque alii Chronologi, vel Historici, Leonem III asserunt Imperium a Graecis in Francos, seu Germanos transtulisse. Quod idem docet Innocentius III. cap Venerabilem, de elect. « Ad eos, inquit, ius et potestas huiusmodi ab Apostolica sede pervenit, quae Romanum Imperium in persona magnifici Caroli a Graecis transtulit in Germanos ». Et ibidem adiungit, Principes Germaniae id aperte recognoscere. Ipse etiam Carolus Magnus idem non obscure significavit, cum scriptum a se testamentum, quo filios suos haeredes Imperii relinquebat, misit ad Leonem Papam, ut subscriptione sua firmaret, ut scribit Ado in Chron. anni 804. Denique idem patet ex Confessione Emmanuelis Graeci Imperatoris, ut supra est annotatum.
Octavum exemplum est Gregorii V, qui sanctionem edidit de Imperatore eligendo per septem germaniae Principes, quae usque hanc diem servatur. Quod ita esse, praeter Blondum Decade 2. lib. III, Nauclerum generat. 34. Platinam in vita Gregorii V. aliosque multos historicos, asserunt etiam Magdeburgenses Centur. X. cap. 10, col. 546. his verbis: « Gregorius suam patriam insigni aliqua dignitate ornaturus, sanxit, ut penes solos Germanos ius esset eligendi Regem, qui post diadema a Romano Pontifice acceptum Imperator, et Augustus appellaretur. Suntque Electores constituti, Moguntinus, Coloniensis et Trevirensis Archiepiscopi, Comes palatinus Rheni, Saxoniae Dux, Marchio Brandeburgensis, et Rex Bohemiae ». Utrum autem iure Pontifex id fecerit, non aperiunt. Sed si velint iure id factum, fateri cogentur, Pontificem esse Imperatore et Principibus omnibus superiorem, ut patet: si vero dicant non iure, sed tyrannice, iniuriam facient suis patronis, et protectoribus, nimirum Duci Saxoniae, Comiti palatino, et Marchioni Brandeburgensi. Quid enim isti habent maius, quam Electoratum? at non iure habent, si his quae dedit dare non potuit: dedisse antem Pontificem, extra controversiam est.
Est autem hic annotandum, Onuphrium in lib. de Comit. Imperat. contra communem historicorum sententiam scripsisse, sanctionem hanc de electione Imperatoris, non Gregorii V. sed Gregorii X. fuisse: quod etsi ei rei, de qua nunc agimus, non nocet, tamen existimo non esse verum. Nam Innocentius III. qui sedit ante Gregorium X. annis 70. in illo cap. Venerabilem, de elect. indicat, iamdudum a Sede Apostolica concessum certis Principibus Germaniae ius eligendi Imperatorem: et Henricus Ostiensis, qui etiam ante Gregorii X. tempora floruit, in Comm. huius cap. dicit Innocentium loqui de septem Electoribus, et Pelagius Alvarus, qui vixit paulo post tempora Gregorii X. ita ut ipsius memoria factum sit quidquid Gregorius X. egit; tamen lib. I. art 41. de planct. Eccles. affirmat, a Gregorio V. institutam Imperatoris electionem, quae nunc in usu est, et enumerat ibidem septem Electores, quos supra nominavimus.
Nonum exemplum est Gregorii VII. qui Henricum IV Imperatorem deposuit, et alium eligi iussit, quod et factum est, ut ipsi etiam Magdeburgenses fatentur, Cent. XI. cap. 10. in vita Gregorii VII. recte autem factum hoc fuisse, et cum approbatione, et plausu omnium bonorum, in lib. superiore ostendimus, ubi Pontifices aliquot a calumniis haereticorum vindicavimus.
Decimum exemplum est Innocentii III. qui Othonem IV. similiter deposuit, ut patet ex Blondo, Decade 2. lib. VI.
Undecimum est Innocentii IV, qui in Concilio generali Lugdunensi, consentientibus universis Patribus, deposuit Fridericum II. et tum vacavit Imperium annis 28. ut Matthaeus Palmerius in Chron. annotavit. Exstat adhuc tota sententia in Fridericum lata, cap. ad Apostolicae, de sent. et re iudic. in 6. Idem etiam Innocentius IV. dedit Regi Lusitaniae coadiutarem quemdam, qui regnum administraret, quandoquidem Regis negligentia, et Respublica, et religio in Lusitania detrimentum patiebatur. Id habetur cap. Grandi, de suppl. neglig. Praelat. in 6.
Duodecimum est Clementis VI, qui Ludovicum IV. Imperatorem a Ioanne XXII. et Benedicto XII. excommunicatum deposuit. Cuius historiam vide apud Pighium lib. V. hierarch. Eccles. cap. 14 et 15. apud Robertum Arboricensem tom. 2. theorem. 7. de utroque glad.
Argumenta adversariorum partim soluta sunt in II. lib. de Pontifice, partim ex dictis nullo negotio solvi possunt. Vide Ioannem de Turrecremata, lib. II. Sum. cap. ult. et penult. et Albertum Pighium, lib. V. cap. 15. qui solvunt argumenta quaedam, sed levia, ac facilia.