De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Robert Bellarmine

De Controversiis, Tertia Controversia Generalis: De Summo Pontifice

Robert Bellarmine (1542–1621)

This work is being completed — add a section.


Liber I: QUI EST DE ROMANI PONTIFICIS ECCLESIASTICA MONARCHIA

Liber II: DE SUCCESSIONE ROMANORUM PONTIFICUM IN PRIMATU

Liber III: UBI DE ANTICHRISTO

Liber IV: DE POTESTATE SPIRITUALI

Liber V: DE POTESTATE PONTIFICIS TEMPORALI

Caput I: Proponitur quaestio de potestate temporali

Caput II: Papam non esse Dominum totius Mundi

Caput III: Papam non esse Dominum totius Orbis Christiani

Caput IV: Papam non habere ullam mere temporalem iurisdictionem directe iure divino

Caput V: Solvuntur argumenta contraria

Sed occurrunt quidam, atque obiiciunt. Primo verba Domini, Matth. XXVIII: Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra; hinc enim colligi videtur, Christum habuisse spirituale et terrenum regnum: utriusque autem regni claves Petro attribuit, ut Nicolaus ait in epist. ad Mediolan. et habetur in Decr. dig. 22. can. Oves: « Christus, inquit, B. Petro vitae aeternae clavigero terreni simul et caelestis Imperii iura commisit ».

Respondeo: potestatem, de qua hic loquitur Dominus, non esse potestatem temporalem, ut Regum terrenorum, sed vel tantum spiritualem, ut B. Hieronymus et B. Anselmus exponunt, qui hunc esse volunt sensum eorum verborum: Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra, id est, ut sicut in caelo Rex sum Angelorum, ita per Fidem regnem in cordibus hominum, vel (ut addit Theophylactus) esse potestatem quamdam summam in omnes creaturas, non temporalem, sed divinam, vel divinae simillimam, quae non potest communicari homini mortali.

Ad testimonium Nicolai dico: hunc habere sensum, Christus Petro terreni simul et caelestis Imperii iura commisit, id est, Christus Petro concessit, ut quod ille solveret aut ligaret in terris, esset solutum aut ligatum et in caelis. Allusit enim Nicolaus ad verba Domini Matth. XVI. Nec possumus aliter exponere, nisi velimus Nicolaum II repugnare Nicolao I, qui in epist. ad Mich. diserte docet, Christum distinxisse actus, officia, et dignitates Pontificis et Imperatoris, ne aut Imperator iura Pontificis, aut Pontifex iura Imperatoris praesumeret usurpare.

Secundo obiiciunt Scripturam Luc. XXII, ubi Dominus duos gladios Petro concedit. Cum enim discipuli dicerent: Ecce duo gladii hic; Dominus non ait, nimis est, sed satis est. Quare B. Bernardus lib. IV de Consider. et Bonifacius VIII in Extravag. Unam sanctam, de maior. et obed. ex hoc loco deducunt, Pontificem duos gludios ex Christi institutione habere.

Respondeo: ad litteram nullam fieri mentionem in eo loco Evangelii de gladio spirituali, vel temporali Pontificis, sed solum Dominum illis verbis admonere voluisse discipulos, tempore passionis suae in iis angustiis, et metu ipsos futuros fuisse, in quibus esse solent, qui tunicam vendunt, ut emant gladium; ut ex Theophylacto, aliisque Patribus colligitur. Porro B. Bernardus et Bonifacius Papa mystice interpretati sunt hunc locum, nec volunt dicere, eodem modo habere Pontificem gladium utrumque, sed alio, et alio modo, ut postea exponemus.

Tertium argumentum. Omnes lites et contentiones, tam spirituales, quam temporales ad iudicium summi Pontificis pertinent; nam id habetur expresse Can. Quicumque litem, et Can. Quaecumque contentiones. XI. quaest. 1.

Respondeo: ex illis Canonibus priorem esse Theodosii Imperatoris, qui ex pietate non ex debito id honoris Ecclesiae detulit. Praeterea non soli Romano Pontifici, sed omnibus Episcopis eo canone datum esse, ut iudicare possent civiles causas, quae ad ipsos deferrentur. Denique, iam esse abrogatum per alios canones, ut Glossa ibidem asserit. Posteriorem canonem, perspicuum est, non esse Principis alicuius, qui posset leges condere, sed particularis Episcopi, incertaeque auctoritatis; et propterea notari per vocem Palaea: et praeterea posset intelligi sano modo, id est, de omnibus contentionibus, quae non possunt terminari per saeculares Iudices, quia nimirum vel Iudex non vult administrare iustitiam, vel altera pars non vult parere; tunc enim causae devolvuntur ad iudicium Ecclesiae per viam correctionis fraternae, ut Innocentius III recte docet, cap. Novit, de iudic.

Quartum argumentum. Vacante Imperio, summus Pontifex in administratione succedit, et Imperiali utitur potestate, donec alius fuerit Imperator electus, ut habetur ex Innocentio III, cap. Licet, de for. compet. et ex Conc. Viennen. Clement. Pastoralis, de sent. et re iud. ergo signum est, Imperatoriam potestatem a summo Pontifice tanquam a summo temporali Principe dimanare.

Respondeo: Pontificem succedere Imperatori vacante Imperio, non in omnibus rebus, sed solum in auctoritate iudicandi, et terminandi eas causas quae a solo Imperatore iudicari solent, et quae non patiuntur facile moram. Ratio autem huius non est, quia Pontifex sit summus Princeps temporalis, sed quia causae omnes, quae non possunt definiri per temporales iudices, devolvuntur ad iudicem spiritualem, ut infra dicemus, et iam ex parte diximus.

Argumentum postremum. S. Thomas in lib. III de regim. Princ. cap. 10 et 19. affirmat, summum Pontificem iure divino habere spiritualem et temporalem potestatem in toto Orbe terrarum, ut supremum totius Mundi Regem, adeo ut etiam taleas omnibus Christianis possit imponere, et civitates ac castra destruere, pro conservatione Christianitatis. Idem etiam S. Thomas in II. sent. dist. 44. prope finem, dicit: in Papa esse apicem utriusque potestatis, spiritualis et temporalis. Sequuntur autem S. Thomam plurimi alii Doctores, ut haec sententia communis apud Theologos dici possit. Respondeo: non sine causa viri aliqui docti dubitant de Auctore librorum de regimine Principum, qui habentur inter Opuscula S. Thomae; nam non esse S. Thomam eorum librorum auctorem multa ostendunt, sed praecipue id quod habetur in lib. III, cap. 20. de successione Adolphi et Alberti Imperatorum: scribit enim auctor eorum librorum, suo tempore id accidisse, ut Adolphus Rodolpho, et Albertus Adolpho succederet. Constat autem S. Thomam obiisse anno salutis 1274, Adolphum autem successisse Rodolpho anno 1292, et Albertum Adolpho anno 1299, neque in his temporum supputationibus ullae sunt Chronologorum dissensiones. Fieri igitur non potest, ut S. Thomas eorum librorum sit auctor, cum tot annis ante Adolphi et Alberti Imperium de vita migraverit, nisi forte ista narratio in opere S. Thomae ab aliquo alio postea inserta fuerit. Sed quicumque eorum librorum Auctor fuerit, non videtur a sententia nostra dissidere, nisi forte in modo loquendi. Quamvis enim aliquando dicat, summum Pontificem in temporalibus omnibus potestatem habere; tamen multis in locis explicat ipse se, ac docet, potestatem summi Pontificis proprie, per se, et directe spiritualem esse, sed per eam disponere posse de rebus temporalibus omnium Christianorum, cum id requiritur ad finem spiritualis potestatis, cui subordinantur fines temporalium omnium potestatum. Sic igitur loquitur lib. I, cap. 14: « Huius ergo Regni (spiritualis videlicet, quod Christus instituit) ministerium, ut a terrenis essent spiritualia distincta, non terrenis Regibus, sed sacerdotibus est commissum, et praecipue summo Sacerdoti successori Petri, Christi Vicario, Romano Pontifici, cui omnes Reges populi Christiani oportet esse subditos, sicut ipsi Domino Iesu Christo: sic enim ei, ad quem finis ultimi cura pertinet, subdi debent illi, ad quos pertinet cura antecedentium finium, et eius imperio dirigi ». Haec ille. Qui clarissime distinguit regna terrena, quae habent pro fine pacem temporalem a regno spirituali Christi et eius Vicarii, quod pro fine habet vitam aeternam. Rursus idem Auctor l. III, c. 13: « Satis, inquit, apparet, quod dominium Christi ordinatur ad salutem animae, et ad spiritualia bona, licet a temporalibus non excludatur, eo modo quo ad spiritualia ordinantur ». Idem in eodem l. III, c. 15 « Est, inquit, et alia ratio, quare Dominus noster statum humilem assumpsit, quamvis Dominus Mundi, ad insinuandam videlicet differentiam inter suum et aliorum Principum dominium: quamvis enim temporaliter esset Dominus Orbis, directe tamen ad spiritualem vitam suum ordinavit principatum ». Haec ille; quibus verbis significat, Christum habuisse quidem dominium temporale totius Mundi, sed indirecte: directe autem solum dominium spirituale; quare in eod. lib. III, cap. 19. non dicit Auctor ille, posse Pontificem summum absolute imponere taleas omnibus Christianis, et castra civitatesque destruere, sed tantum in casu, quo id requireret conservatio Christianitatis: ad quod faciendum sufficit ea, quam summus Pontifex habet, amplissima spiritualis potestas in omnem Christianum Orbem. Ad illud autem quod S. Thomas scribit in II. sent. d. 44. esse videlicet in Romano Pontifice apicem utriusque potestatis, spiritualis et temporalis; responderi potest duobus modis. Primo loqui S. Thomam de potestate, quam Romanus Pontifex habet in ditione temporali Ecclesiae Romanae. Dixerat enim paulo antea, in iis quae pertinent ad salutem animae, magis obediendum esse potestati spirituali, quam saeculari, contra vero in iis quae pertinent ad bonum civile, magis obediendum esse potestati saeculari, quam spirituali. Deinde subiungit exceptionem, nisi forte potestati spirituali etiam potestas saecularis coniungatur, ut in Pontifice Romano, in quo est apex utriusque potestatis. Quia enim Pontifex Romanus non solum est Pastor Ecclesiae, sed etiam est Princeps saecularis multarum provinciarum; ideo in illis provinciis, tum in spiritualibus, tum in civilibus, magis obediendum est summo Pontifici, quam ulli alteri potestati, sive spirituali, sive saeculari. Secundo responderi potest: velle S. Thomam in Papa esse apicem utriusque potestatis respectu totius Orbis Christiani, sed non eodem modo: apicem enim spiritualis potestatis esse in eo directe, ac per se; apicem vero potestatis saecularis esse in eodem indirecte, et consequenter: neque enim probabile est, S. Thomam existimasse, in rebus mere civilibus magis obediendum esse summo Pontifici, quam proprio Regi, etiam in provinciis Romanae Ecclesiae temporaliter non subiectis; contrarium enim aperte colligitur ex rescriptis ipsorum Pontificum supra citatis, quibus S. Thomas sine dubio non repugnat. Id igitur solum voluit S. Thomas, ut in rebus etiam civilibus magis obediatur summo Pontifici, quam Principi saeculari, si ex rebus illis civilibus pendeat salus animarum: non autem absolute quoniam potestati spirituali summi Pontificis amplissimae coniuncta est, saltem indirecte et consequenter, amplissima potestas disponendi de rebus temporalibus omnium Christianorum, ut in seq. c. demonstrabimus. Porro hanc esse mentem S. Thomae persuadet mihi, tum quod supra notavimus, testimonium illud S. Thomae, quo affirmat, Clericos esse exemptos a tributis privilegio Principum saecularium: tum consensio sectatorum eiusdem S. Thomae: video enim summo consensu doceri a discipulis S. Thomae sententiam illam, quae tribuit Pontifici potestatem in temporalia, solum indirecte et consequenter, ut patet ex Petro de Palude, Ioanne de Turrecremata, Ioanne Parisiensi, Thoma Caietano, Francisco Victoria, Dominico a Soto, Bartholomaeo Medina, et aliis, quos non est ullo modo credibile, a vestigiis S. Thomae, in tanta re discedere voluisse. Neque difficile esset, alios Theologos, qui contrariam sententiam tueri videntur, ad concordiam cum caeteris revocare: nam ipse etiam Augustinus Triumphus, qui apertissime tribuere videtur summo Pontifici temporalem potestatem in Orbem terrarum universum, explicat se tamen in quaest. 1. de pot. Pontif. art. 7. in responso ad ult. ubi dicit, potestatem temporalem aliter esse in Pontifice, ac in Rege: in Pontifice enim esse ut in confirmante et corrigente; in Rege vero ut in administrante. Et clarius art. 8. scribit, Papam habere spiritualem potestatem, sed per eam disponere etiam de temporalibus. Et art. 9. demonstrat, Christum non fuisse Regem temporalem, sed spiritualem.

Pari ratione Alvarus Pelagius, videtur quidem in 1. p. sui operis de planctu Eccles. art. 13. et Christum, et eius Vicarium Regem temporalem totius Mundi facere voluisse; tamen in II. p. eiusdem operis art. 17. et aperte et copiose docet, Christum in terris non habuisse temporale dominium totius Mundi, sed regnum spirituale tantum: et Romanum Pontificem Christi Vicarium directe ac proprie non habere potestatem temporalem, sed spiritualem, quamvis per eam possit etiam temporalia gubernare, cum id requirit necessitas spiritualis. Sic etiam Durandus in lib. de orig. iurisdict. quaest. 3. in resp. ad 3. arg. habet haec verba: « Dicendum est, quod qui dicit, Christum non habuisse omnem potestatem spiritualem, et temporalem, contradicit Evangelio ». Et infra: « Post resurrectionem Christus commisit Petro regimen Ecclesiae totum, quantum necessarium erat, et expediebat ad regimen totius Ecclesiae, et quia utraque potestas temporalis et spiritualis necessaria est; ideo utramque potestatem contulit Petro ». Haec ille, qui paulo infra explicat se, et ait: « Isti sunt veri termini iurisdictionis spiritualis et temporalis a fundatione Ecclesiae, quos transgredi non licet, quia iurisdictio temporalis nullo modo se extendit ad spiritualia, de quibus nihil novit: iurisdictio vero spiritualis se extendit primo et principaliter ad spiritualia, secundario et per quamdam consequentiam se extendit ad actiones hominum circa temporalia, quae ordinantur ad spiritualia tanquam ad finem ». Et infra: « Nec propterea dicere intendimus, quod Christiani Principes, seu Reges ab Ecclesia teneant terras suas, sive Regna in feudum, sicut aliqui quandoque male crediderunt: sed solum praecise volumus dicere, quod regimen Regum, et quorumcumque Principum Christianorum subest regimini Ecclesiae in tantum, quod si cedat in subversionem Fidei, aut bonorum morum; correctio et directio ipso iure pertinet ad Ecclesiam ». Haec ille.

S. quoque Bonaventura in lib. de Eccles. hierarchia p. II, cap. 1. scribit, summum Pontificem posse Imperatorem et Reges deponere, ut qui supremam habeat in Orbe Christiano potestatem: et tamen ipse idem in eodem lib. p. 1, cap. 3. prope finem dicit, potestatem Episcoporum esse pure spiritualem, potestatem autem Regum pure temporalem: et cap. 1, p. 2. iterum repetit, potestatem sacerdotalem, et ipsius etiam summi Pontificis, esse penitus spiritualem, sed maiorem temporali, ita ut temporalis sit subiecta spirituali, non contra; quae est sententia et confessio omnium Catholicorum. Denique, ut omittam Recentiores, primi, qui temporalem potestatem summo Pontifici ex Christi institutione tribuunt, videntur esse Hugo de S. Victore in II. lib. de Sacram. p. 2, cap. 4. et S. Bernardus lib. IV de Consider. cap. 4. hos enim secuti sunt Alexander, Bonaventura, Henricus, Durandus, et alii posteriores. Porro Hugo scribit quidem, a potestate spirituali, quae in summo Pontifice potissimum residet, corrigi et iudicari temporalem Regum potestatem: tamen in eodem loco disertis verbis scribit, caput potestatis temporalis esse Regem, quemadmodum caput potestatis spiritualis est Papa. S. vero Bernardus lib. IV de Consider. utrumque gladium, spiritualem et temporalem, dicit esse summi Pontificis; tamen in multis locis eiusdem operis aperte demonstrat, Pontificis maximi potestatem proprie spiritualem esse, non temporalem, lib. I de Consider. cap. 5: « In criminibus, inquit, non in possessionibus est potestas vestra »; l. II, cap. 5: « Esto, inquit, ut alia quacumque ratione haec tibi vendices (bona videlicet temporalia, quae habet Ecclesia ex dono Principum terrenorum) sed non Apostolico iure, nec enim ille tibi dare, quod non habuit, potuit »: et cap. 6: « Exi in Mundum; ager enim est Mundus, isque creditus tibi: exi in illum, non tanquam Dominus, sed tanquam villicus »; lib. III, cap. 1.: « Eis (Apostol videlicet) tu successisti in haereditatem, ita tu haeres, et Orbis haereditas: at quatenus haec te portio contingat, aut contigerit illos, id sobria consideratione pensandum; non enim per omnem reor modum, sed sane quadantenus, ut mihi videtur, dispensatio tibi super illum credita est, non data possessio », Denique in ipso l. IV, cap. 4. utrumque gladium tribuit S. Bernardus Ecclesiae, sed spiritualem ponit in manu Pontificis, temporalem in manu Principum terrenorum; utrumque tamen dicit esse Ecclesiae, tum quia uterque servire debet Ecclesiae, tum quia gladius temporalis gladio spirituali subiectus est, ut in seq. cap. declarabitur.

Caput VI: Papam habere summam temporalem potestatem indirecte

Caput VII: Rationibus probatur Theologorum sententia

Caput VIII: Idem probatur exemplis

Caput IX: Non pugnare cum verbo Dei, ut unus homo sit Princeps Ecclesiasticus; et politicus simul

Caput X: Solvuntur argumenta contraria

↑ Top of work