De Consideratione

Bernard of Clairvaux

De Consideratione

Bernard of Clairvaux (1090–1153)

First published 1839

De Consideratione ad Eugenium (On Consideration, to Eugene) is Bernard of Clairvaux's last major treatise, composed between 1149 and 1152 and addressed to Pope Eugene III, a former monk of Clairvaux whom Bernard had personally formed before his elevation to the papacy. Written in five books, the work is at once a spiritual manual and a mirror for princes: Bernard urges the newly burdened pope not to let the ceaseless business of Rome — litigation, petitions, the "malicious occupations" of the Curia — extinguish the interior life of consideratio, the reflective self-examination that alone keeps action rightly ordered. The treatise moves outward in careful stages, following the fourfold scheme Bernard sets as its architecture: the pope's consideration of himself, of what lies beneath him (the clergy and people of Rome), of what surrounds him (the cardinals and household), and finally of what lies above him, culminating in Book V's ascent toward the contemplation of God, angelic hierarchy, and the divine nature itself. Alongside its mystical and pastoral concerns, the work is notable for its unsparing critique of curial corruption, its meditation on the proper limits of papal power (including the celebrated distinction between the "two swords"), and its warning — startling in an address to a reigning pope — that Eugene's worldly pomp descends "not from Peter, but from Constantine." Blending rhetorical intensity, biblical exegesis, and Cistercian spirituality, De Consideratione stands as one of the most influential texts of twelfth-century ecclesiology and remains a foundational witness to the monastic critique of ecclesiastical power.


Prologus

Liber Primus

Caput I: Pontifici, tam variis occupationibus presso, condolet

Caput II: Vis consuetudinis ad inducendos pravos mores, et duritiam cordis

Caput III: Indignum proceribus Ecclesiae, continue causis litigantium audiendis et decidendis incumbere

Caput IV: Quae servitus digna, quae indigna servo servorum Dei

Caput V: Non gerendam aliorum curam cum sui ipsius incuria et neglectu

Caput VI: Non tam episcopis, quam principibus iudiciariam potestatem competere

Caput VII: Pietati et rerum aeternarum considerationi in primis vacandum esse

Caput VIII: Ex pietate et contemplatione pulcherrimam quatuor primarum virtutum harmoniam et connexionem oriri

Caput IX: Recentia Pontificum exempla paulatim corrigenda, vetera imitanda

Caput X: Abusus advocatorum, iudicum, procuratorum, eorumque fraudes graviter perstringit

Caput XI: In advocatos et procuratores, qui ex iniquitate quaestum faciunt, severe animadvertendum

Liber Secundus

Caput I: Apologiam instituit, ob infelicem successum expeditionis in Terram-Sanctam susceptae

Caput II: Considerationis a contemplatione distinctio

Caput III: Considerationis quatuor puncta designat

Caput IV: Notitiam sui ipsius triplici consideratione sui complectitur; et primum quidem considerationis membrum hic exsequitur

Caput V: Alterum membrum considerationis sui proponit: nempe, Quis sit, et unde

Caput VI: Quale debeat esse procerum Ecclesiae studium

Caput VII: Resumens priorem quaestionem, quis sit, diligentius expendit

Caput VIII: De pontificiae dignitatis et potestatis excellentia disserit

Caput IX: Propriae naturae considerationem commendat

Caput X: Tertium membrum considerationis sui, nempe Qualis sit, exponit

Caput XI: Serium examen sui Pontifici serio commendat

Caput XII: Neque in prosperis animum nimis laxandum, neque in adversis deficiendum

Caput XIII: Ab otio et nugis, vanisque sermonibus Pontificem dehortatur.

Caput XIV: Personarum acceptionem in iudiciis summopere vitandam

Liber Tertius

Caput I: Pontificis esse, non tam ut omnes suo dominio subiiciat, sed ut omnes, quantum fieri potest, ad Ecclesiae gremium perducatur

Caput II: Quis modus in appellationibus ad Sedem apostolicam adhibendus sit

Caput III: Praesules Ecclesiae non tam ut praesint, ac semetipsos pascant, quam ut aliis prosint, constitutos esse

Caput IV: Gradus ordinum ac dignitatum, quae in Ecclesia sunt, non temere confundendos ac perturbandos. Hinc abusum quaerendi privilegia ac exemptiones perstringit

Caput V: Summo Pontifici incumbere curam de apostolicis decretis, et maiorum institutis per totum orbem servandis

Liber Quartus

Caput I: Tractat de iis quae circa ipsum sunt

Caput II: De cleri et populi Romani moribus agit, et de veterum Pastorum cura ac vigilantia

Caput III: De vestium pompa resecanda, et zelo Pontifici necessario

6. Quid ergo tu? evigilasne adhuc ad istos, qui circumdederunt te laqueis mortis? Quaeso, sustine paulisper, et supporta me. Imo da veniam, non tam temere, quam timide haec loquenti. Aemulor te aemulatione bona, et utinam quam vehementi, tam utili. Scio ubi habitas; increduli et subversores sunt tecum. Lupi, non oves sunt: talium tamen tu pastor. Utilis consideratio, qua forte inveneris, quomodo, si fieri possit, convertas eos, ne ipsi subvertant te. Quid diffidimus posse reverti in oves, e quibus verti in lupos potuerunt? Hic, hic, non parco tibi, ut parcat Deus. Pastorem te populo huic certe aut nega, aut exhibe. Non negabis: ne cuius sedem tenes, te neget haeredem. Petrus hic est, qui nescitur processisse aliquando vel gemmis ornatus, vel sericis; non tectus auro, non vectus equo albo , nec stipatus milite, nec circumstrepentibus septus ministris. Absque his tamen credidit satis posse impleri salutare mandatum: Si amas me, pasce oves meas. In his successisti, non Petro, sed Constantino. Consulo toleranda pro tempore, non affectanda pro debito. Ad ea te potius incito, quorum te scio debitorem. Etsi purpuratus , etsi deauratus incedens, non est tamen quod horreas operam curamve pastoralem, Pastoris haeres: non est quod erubescas Evangelium. Quanquam si volens evangelizes, inter Apostolos quidem etiam gloria est tibi. Evangelizare, pascere est. Fac opus evangelistae, et pastoris opus implesti.

7. Dracones, inquis, me mones pascere, et scorpiones, non oves. Propter hoc, inquam, magis aggredere eos, sed verbo, non ferro. Quid tu denuo usurpare gladium tentes, quem semel iussus es reponere in vaginam? Quem tamen qui tuum negat, non satis mihi videtur attendere verbum Domini dicentis sic: Converte gladium tuum in vaginam. Tuus ergo et ipse, tuo forsitan nutu, etsi non tua manu evaginandus. Alioquin si nullo modo ad te pertineret et is, dicentibus Apostolis, Ecce gladii duo hic; non respondisset Dominus, Satis est; sed, Nimis est. Uterque ergo Ecclesiae, et spiritualis scilicet gladius, et materialis; sed is quidem pro Ecclesia, ille vero et ab Ecclesia exserendus: ille sacerdotis, is militis manu, sed sane ad nutum sacerdotis, et iussum imperatoris. Et de hoc alias. Nunc vero arripe, qui tibi ad feriendum creditus est; et vulnera ad salutem, si non omnes, si non vel multos, certe quos possis.

8. Non sum, inquis, melior quam patres mei. Quem illorum domus exasperans, non dico, audivit, sed non irrisit? Ideo tu insiste magis, si forte audiant, et quiescant: insiste et resistentibus. Dicendo haec, forte nimius dicar, Num nostra illa vox: Insta opportune, impor- tune? Hunc, si audes, nimium appellato. Prophetae praecipitur: Clama, ne cesses. Ad quos, nisi ad sceleratos et peccatores? Annuntia, inquit, populo meo scelera eorum, et domui Iacob peccata eorum. Prudenter adverte et sceleratos perhiberi, et populum Domini. Puta de his idem. Etsi scelerati, etsi iniqui, vide ne audias: Quod uni ex minimis meis non fecisti, nec mihi fecisti. Fateor populum istum extitisse usque adhuc dura fronte, et indomito corde; sed utrumne etiam indomabili, nescio unde liquido scire possis. Potest fore, quod necdum fuit. Si diffidis tu; sed apud Deum non erit impossibile omne verbum. Si dura fronte sunt, durato et tu e contra tuam. Nil tam durum, quod duriori non cedat. Dominus ad prophetam: Dedi frontem tuam duriorem frontibus eorum. Unum est quod te absolvit, si egisti cum populo illo, ut possis dicere: Popule meus, quid tibi debui facere, et non feci? Si sic fecisti, nec profecisti; est demum quod facias, et quod dicas: exi de Hur Chaldaeorum, et dicit, Quia oportet me et aliis civitatibus evangelizare. Puto nec poenitebit exsilii, orbe pro urbe commutato.

Caput IV: Quales collaterales et coadiutores a Pontifice adhibendi: ubi de virtutibus praelatorum

Caput V: Exemplis commendatur abstinencia munerum; et arrogantia ministrorum Papae perstringitur

Caput VI: Pontifici non convenire, utpote gravioribus intento, rei domesticae curam; proindeque alteri potius oeconomo committendam

Caput VII: Epilogus seu summa eorum quae in Pontifice requiruntur

Liber Quintus

Caput I: De his quae supra nos sunt, id est de Deo rebusque divinis, considerationem instituit, ad quas modo per creaturas erigimur

Caput II: Assignat varios considerationis gradus

Caput III: Ea quae supra nos sunt, Deum scilicet et Angelos, investigari opinione, fide, et intellectu

Caput IV: Angeli quomodo considerandi

Caput V: Gratias ac dotes Angelorum a Deo in ipsos derivari

Caput VI: Principii et essentiae rationem proprie soli Deo convenire

Caput VII: Deum et simplicem et trinum esse

Caput VIII: Personarum pluralitatem in Deo consurgere ex proprietatibus; essentiam tamen unam et simplicem esse

Caput IX: Uti in Deo simplex natura est in tribus personis, sic contra in Christo plures naturas in unam personam coalescere

Caput X: Parabola, quae est apud Matthaeum de tribus satis, Christi personae accommodatur

Caput XI: Continuatio considerationis de Deo

Caput XII: Deum et bonorum operum pium remuneratorem, et scelerum aequissimum vindicem esse

Caput XIII: De longitudine, latitudine, profunditate, et sublimitate Dei profunde et eleganter discurrit

Caput XIV: Modum, quo praedicta secundum Apostolum comprehendere possimus, ostendit

↑ Top of work