De Consideratione

Bernard of Clairvaux

De Consideratione

Bernard of Clairvaux (1090–1153)

First published 1839

De Consideratione ad Eugenium (On Consideration, to Eugene) is Bernard of Clairvaux's last major treatise, composed between 1149 and 1152 and addressed to Pope Eugene III, a former monk of Clairvaux whom Bernard had personally formed before his elevation to the papacy. Written in five books, the work is at once a spiritual manual and a mirror for princes: Bernard urges the newly burdened pope not to let the ceaseless business of Rome — litigation, petitions, the "malicious occupations" of the Curia — extinguish the interior life of consideratio, the reflective self-examination that alone keeps action rightly ordered. The treatise moves outward in careful stages, following the fourfold scheme Bernard sets as its architecture: the pope's consideration of himself, of what lies beneath him (the clergy and people of Rome), of what surrounds him (the cardinals and household), and finally of what lies above him, culminating in Book V's ascent toward the contemplation of God, angelic hierarchy, and the divine nature itself. Alongside its mystical and pastoral concerns, the work is notable for its unsparing critique of curial corruption, its meditation on the proper limits of papal power (including the celebrated distinction between the "two swords"), and its warning — startling in an address to a reigning pope — that Eugene's worldly pomp descends "not from Peter, but from Constantine." Blending rhetorical intensity, biblical exegesis, and Cistercian spirituality, De Consideratione stands as one of the most influential texts of twelfth-century ecclesiology and remains a foundational witness to the monastic critique of ecclesiastical power.


Prologus

Liber Primus

Caput I: Pontifici, tam variis occupationibus presso, condolet

Caput II: Vis consuetudinis ad inducendos pravos mores, et duritiam cordis

Caput III: Indignum proceribus Ecclesiae, continue causis litigantium audiendis et decidendis incumbere

Caput IV: Quae servitus digna, quae indigna servo servorum Dei

5. Nec mihi reponas nunc Apostoli vocem, qua ait: Cum essem liber ex omnibus, omnium servum me feci. longe est istud a te. Numquid hac ille servitute hominibus inserviebat in acquisitione turpis quaestus? Numquid ad eum de toto orbe confluebant ambitiosi, avari, simoniaci, sacrilegi, concubinari, incestuosi, et quaeque istiusmodi monstra hominum, ut ipsius apostolica auctoritate vel obtinerent honores ecclesiasticos, vel retinerent? Ergo servum se fecit homo, cui vivere Christus erat, et mori lucrum, ut plures lucrifaceret Christo, non ut lucra augeret avaritiae. Non est igitur quod de solertissima Pauli industria, et charitate tam libera quam liberali, servili conversationi tuae patrocinium sumas. Quam tuo dignius apostolatu, quam salubrius tuae conscientiae, quam fructuosius Ecclesiae Dei audias potius ipsum alibi dicentem: Precio empti estis, nolite effici servi hominum! Quid servilius indigniusque, praesertim summo Pontifici, quam, non dico omni die, sed pene omni hora, insudare talibus rebus, et pro talibus? Denique quando oramus? quando docemus populos? quando aedificamus Ecclesiam? quando meditamur in lege? Et quidem quotidie perstrepunt in palatio leges, sed Iustiniani, non Domini. Iustene etiam istud? Tu videris. Nam certe lex Domini immaculata, convertens animas. Hae autem non tam leges, quam lites sunt et cavillationes, subvertentes iudicium. Tu ergo pastor et episcopus animarum, qua mente, obsecro, sustines coram te semper silere illam, garrire istas? Fallor, si non movet tibi scrupulum perversitas haec. Puto quod et interdum compellat clamare ad Dominum cum propheta: Narraverunt mihi iniqui fabulationes, sed non ut lex tua. I ergo, et te aude liberum profiteri sub tam gravi mole inconvenientiae huius, et cui fas non sit cervicem subducere. Nam si potes et non vis, multo magis servus es huius ipsius tam perversae voluntatis tuae. An non servus, cui dominatur iniquitas? Et maxime. Nisi tu forte indignius iudices hominem tibi, quam vitium dominari. Quid interest, volens servias, an invitus? Nam etsi coacta servitus miserabilior, sed affectata miserior est. Et quid vis me facere, inquis? Ut tibi ab his occupationibus parcas. Impossibile fortasse respondebis, facilius cathedrae valedicere posse. Recte hoc, si rumpere, et non magis interrompere ista hortarer.

Caput V: Non gerendam aliorum curam cum sui ipsius incuria et neglectu

Caput VI: Non tam episcopis, quam principibus iudiciariam potestatem competere

Caput VII: Pietati et rerum aeternarum considerationi in primis vacandum esse

Caput VIII: Ex pietate et contemplatione pulcherrimam quatuor primarum virtutum harmoniam et connexionem oriri

Caput IX: Recentia Pontificum exempla paulatim corrigenda, vetera imitanda

Caput X: Abusus advocatorum, iudicum, procuratorum, eorumque fraudes graviter perstringit

Caput XI: In advocatos et procuratores, qui ex iniquitate quaestum faciunt, severe animadvertendum

Liber Secundus

Caput I: Apologiam instituit, ob infelicem successum expeditionis in Terram-Sanctam susceptae

Caput II: Considerationis a contemplatione distinctio

Caput III: Considerationis quatuor puncta designat

Caput IV: Notitiam sui ipsius triplici consideratione sui complectitur; et primum quidem considerationis membrum hic exsequitur

Caput V: Alterum membrum considerationis sui proponit: nempe, Quis sit, et unde

Caput VI: Quale debeat esse procerum Ecclesiae studium

Caput VII: Resumens priorem quaestionem, quis sit, diligentius expendit

Caput VIII: De pontificiae dignitatis et potestatis excellentia disserit

Caput IX: Propriae naturae considerationem commendat

Caput X: Tertium membrum considerationis sui, nempe Qualis sit, exponit

Caput XI: Serium examen sui Pontifici serio commendat

Caput XII: Neque in prosperis animum nimis laxandum, neque in adversis deficiendum

Caput XIII: Ab otio et nugis, vanisque sermonibus Pontificem dehortatur.

Caput XIV: Personarum acceptionem in iudiciis summopere vitandam

Liber Tertius

Caput I: Pontificis esse, non tam ut omnes suo dominio subiiciat, sed ut omnes, quantum fieri potest, ad Ecclesiae gremium perducatur

Caput II: Quis modus in appellationibus ad Sedem apostolicam adhibendus sit

Caput III: Praesules Ecclesiae non tam ut praesint, ac semetipsos pascant, quam ut aliis prosint, constitutos esse

Caput IV: Gradus ordinum ac dignitatum, quae in Ecclesia sunt, non temere confundendos ac perturbandos. Hinc abusum quaerendi privilegia ac exemptiones perstringit

Caput V: Summo Pontifici incumbere curam de apostolicis decretis, et maiorum institutis per totum orbem servandis

Liber Quartus

Caput I: Tractat de iis quae circa ipsum sunt

Caput II: De cleri et populi Romani moribus agit, et de veterum Pastorum cura ac vigilantia

Caput III: De vestium pompa resecanda, et zelo Pontifici necessario

Caput IV: Quales collaterales et coadiutores a Pontifice adhibendi: ubi de virtutibus praelatorum

Caput V: Exemplis commendatur abstinencia munerum; et arrogantia ministrorum Papae perstringitur

Caput VI: Pontifici non convenire, utpote gravioribus intento, rei domesticae curam; proindeque alteri potius oeconomo committendam

Caput VII: Epilogus seu summa eorum quae in Pontifice requiruntur

Liber Quintus

Caput I: De his quae supra nos sunt, id est de Deo rebusque divinis, considerationem instituit, ad quas modo per creaturas erigimur

Caput II: Assignat varios considerationis gradus

Caput III: Ea quae supra nos sunt, Deum scilicet et Angelos, investigari opinione, fide, et intellectu

Caput IV: Angeli quomodo considerandi

Caput V: Gratias ac dotes Angelorum a Deo in ipsos derivari

Caput VI: Principii et essentiae rationem proprie soli Deo convenire

Caput VII: Deum et simplicem et trinum esse

Caput VIII: Personarum pluralitatem in Deo consurgere ex proprietatibus; essentiam tamen unam et simplicem esse

Caput IX: Uti in Deo simplex natura est in tribus personis, sic contra in Christo plures naturas in unam personam coalescere

Caput X: Parabola, quae est apud Matthaeum de tribus satis, Christi personae accommodatur

Caput XI: Continuatio considerationis de Deo

Caput XII: Deum et bonorum operum pium remuneratorem, et scelerum aequissimum vindicem esse

Caput XIII: De longitudine, latitudine, profunditate, et sublimitate Dei profunde et eleganter discurrit

Caput XIV: Modum, quo praedicta secundum Apostolum comprehendere possimus, ostendit

↑ Top of work