De Consideratione
Bernard of Clairvaux (1090–1153)
First published 1839
De Consideratione ad Eugenium (On Consideration, to Eugene) is Bernard of Clairvaux's last major treatise, composed between 1149 and 1152 and addressed to Pope Eugene III, a former monk of Clairvaux whom Bernard had personally formed before his elevation to the papacy. Written in five books, the work is at once a spiritual manual and a mirror for princes: Bernard urges the newly burdened pope not to let the ceaseless business of Rome — litigation, petitions, the "malicious occupations" of the Curia — extinguish the interior life of consideratio, the reflective self-examination that alone keeps action rightly ordered. The treatise moves outward in careful stages, following the fourfold scheme Bernard sets as its architecture: the pope's consideration of himself, of what lies beneath him (the clergy and people of Rome), of what surrounds him (the cardinals and household), and finally of what lies above him, culminating in Book V's ascent toward the contemplation of God, angelic hierarchy, and the divine nature itself. Alongside its mystical and pastoral concerns, the work is notable for its unsparing critique of curial corruption, its meditation on the proper limits of papal power (including the celebrated distinction between the "two swords"), and its warning — startling in an address to a reigning pope — that Eugene's worldly pomp descends "not from Peter, but from Constantine." Blending rhetorical intensity, biblical exegesis, and Cistercian spirituality, De Consideratione stands as one of the most influential texts of twelfth-century ecclesiology and remains a foundational witness to the monastic critique of ecclesiastical power.
Prologus
Liber Primus
Caput I: Pontifici, tam variis occupationibus presso, condolet
Caput II: Vis consuetudinis ad inducendos pravos mores, et duritiam cordis
Caput III: Indignum proceribus Ecclesiae, continue causis litigantium audiendis et decidendis incumbere
Caput IV: Quae servitus digna, quae indigna servo servorum Dei
Caput V: Non gerendam aliorum curam cum sui ipsius incuria et neglectu
Caput VI: Non tam episcopis, quam principibus iudiciariam potestatem competere
Caput VII: Pietati et rerum aeternarum considerationi in primis vacandum esse
Caput VIII: Ex pietate et contemplatione pulcherrimam quatuor primarum virtutum harmoniam et connexionem oriri
Caput IX: Recentia Pontificum exempla paulatim corrigenda, vetera imitanda
Caput X: Abusus advocatorum, iudicum, procuratorum, eorumque fraudes graviter perstringit
Caput XI: In advocatos et procuratores, qui ex iniquitate quaestum faciunt, severe animadvertendum
Liber Secundus
Caput I: Apologiam instituit, ob infelicem successum expeditionis in Terram-Sanctam susceptae
Caput II: Considerationis a contemplatione distinctio
Caput III: Considerationis quatuor puncta designat
Caput IV: Notitiam sui ipsius triplici consideratione sui complectitur; et primum quidem considerationis membrum hic exsequitur
Caput V: Alterum membrum considerationis sui proponit: nempe, Quis sit, et unde
Caput VI: Quale debeat esse procerum Ecclesiae studium
Caput VII: Resumens priorem quaestionem, quis sit, diligentius expendit
Caput VIII: De pontificiae dignitatis et potestatis excellentia disserit
Caput IX: Propriae naturae considerationem commendat
Caput X: Tertium membrum considerationis sui, nempe Qualis sit, exponit
Caput XI: Serium examen sui Pontifici serio commendat
Caput XII: Neque in prosperis animum nimis laxandum, neque in adversis deficiendum
Caput XIII: Ab otio et nugis, vanisque sermonibus Pontificem dehortatur.
Caput XIV: Personarum acceptionem in iudiciis summopere vitandam
Liber Tertius
Caput I: Pontificis esse, non tam ut omnes suo dominio subiiciat, sed ut omnes, quantum fieri potest, ad Ecclesiae gremium perducatur
1. Finis superioris libri huic principium ponit. Itaque iuxta promissum illius consideranda quae sub te sunt. Quaenam sint illa, non est quod a me quaerendum putes, sacerdotum optime Eugeni; rectius fortasse quae non sint quaeras. Orbe exeundum ei qui forte volet explorare quae non ad tuam pertinent curam. Parentes tui destinati sunt non aliquas regiones, sed ipsum debellaturi orbem: Ite in orbem universum,1 dictum est illis. Ipsi vero vendentes tunicas, emere gladios, ignitum eloquium, et spiritum vehementem, arma potentia Deo. Quo non pervenerunt victores inclyti, filii excussorum? Quo non sagittae potentium acutae cum carbonibus desolatoriis?2 Et quidem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum3.4 Penetrabant et incendebant verba illa incensa igni, quem Dominus misit in terram.5 Occumbebant strenuissimi bellatores, sed non succumbebant: triumphabant et mortui. Nimis confortatus est principatus eorum:6 constituti sunt principes super omnem terram.7 Eis tu successisti in haereditatem. Ita tu haeres, et orbis haereditas. At quatenus haec portio te contingit, aut contigerit illos, id sobria consideratione pensandum. Non enim per omnem reor modum, sed sane quodam tenuis (ut mihi videtur) dispensatio tibi super illum credita est, non data possessio. Si pergis usurpare et hanc, contradicit tibi qui dicit: Meus est orbis terrae, et plenitudo eius.8 Non tu ille, de quo propheta: Et erit omnis terra possessio eius.9 Christus hic est, qui possessionem sibi vindicat, et iure creationis, et merito redemptionis, et dono Patris. Cui enim alteri dictum est, Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae?10 Possessionem et dominium cede huic: tu curam illius habe. Pars tua haec: ultra ne extendas manum.
2. Quid, inquis? non negas praeesse, et dominari vetas? Plane sic. Quasi non bene praesit, qui praeest in sollicitudine. Numquid non et villa villico, et parvus dominus subiectus est paedagogo? Nec tamen villae ille, nec is sui domini dominus est. Ita et tu praesis ut provideas, ut consulas, ut procures, ut serves. Praesis ut prosis; praesis ut fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam. Ad quid? Ut des illis escam in tempore;11 hoc est, ut dispenses, non imperes. Hoc fac, et dominari ne affectes hominum homo, ut non dominetur tui omnis iniustitia. At satis superque id intimatum supra, cum, quis sis, disputaretur. Addo tamen et hoc: nam nullum tibi venenum, nullum gladium plus formido, quam libidinem dominandi. Certe ut multum tibi tribuas, si multum deceptus non es, nil te existimas plus accepisse a magnis Apostolis. Recordare nunc vocis illius: Sapientibus et insipientibus debitor sum.12 Et si non indebitam tibi ipsam censes, hoc quoque simul memento, debitoris molestum nomen servienti potius, quam dominanti congruere. Servus in Evangelio audit: Quantum debes domino meo?13 Ergo si te agnoscis sapientibus et insipientibus, non dominatorem, sed debitorem: curandum summopere tibi, et tota vigilantia considerandum, quomodo et qui non sapiunt sapiant, et qui desipuere resipiscant. At nullum genus insipientiae infidelitate (ut sic loquar) insipientius. Ergo et infidelibus debitor es, Iudaeis, Graecis, et Gentibus.14
3. Interest proinde tua, dare operam quam possis, ut increduli convertantur ad fidem, conversi non avertantur, aversi revertantur: porro perversi ordinentur ad rectitudinem, subversi ad veritatem revocentur: subversores invictis rationibus convincantur, ut vel emendentur ipsi, si fieri potest; vel si non, perdant auctoritatem facultatemque alios subvertendi. Non omnino et ab hoc insipientium genere pessimo tibi dissimulandum. Dico autem haereticos schismaticosque: nam hi sunt subversi, et subversores; canes ad scissionem, vulpes ad fraudem. Erunt, inquam, huiusmodi maxime tuo studio aut corrigendi, ne pereant; aut ne perimant, coercendi. Esto, de Iudaeis excusat te tempus: habent terminum suum qui praeveniri15 non poterit. Plenitudinem gentium praeire oportet. Sed de ipsis gentibus quid respondes? Imo quid tua consideratio respondet tibi percunctanti sic? Quid visum est patribus ponere metam Evangelio, verbum suspendere fidei, donec infidelitas durat? Qua ratione, putamus, substitit velociter currens sermo?16 quis primus inhibuit hunc salutarem cursum? Et illis causa forte quam nescimus, aut necessitas potuit obstitisse.
4. Nobis quae dissimulandi ratio est? Qua fiducia, qua conscientia Christum non vel offerimus eis qui non habent? An veritatem Dei in iniustitia detinemus? Et quidem quandoque perveniat gentium plenitudo necesse est. Expectamus ut in eas incidat fides? Cui credere casu contigit? Quomodo credent sine praedicante?17 Petrus ad Cornelium, Philippus ad Eunuchum missi sunt:18 et, si exemplum recentius quaerimus, Augustinus a beato Gregorio destinatus, formam fidei tradidit Anglis. Et de his tu ita tecum. Ego addo et de pertinacia Graecorum, qui nobiscum sunt, et nobiscum non sunt, iuncti fide, pace divisi. Quanquam et in fide ipsa claudicaverint a semitis rectis. Et item de haeresi, quae clam pene ubique serpit; apud aliquos saevit palam. Nam parvulos Ecclesiae passim et publice deglutire festinat. Quaeris ubi sit hoc? Vestri,19 qui terram Austri tam saepe visitant, ecce hi sciunt, et possunt dicere tibi. Eunt et redeunt per medium illorum, aut transeunt secus: sed quid boni adhuc cum illis egerint, necdum audivimus. Et forsitan audissemus, nisi prae auro Hispaniae salus populi viluisset. Tuum est et plagae huic remedium providere.
5. Sed est insipientia, quae ipsam quoque iam propemodum stultam fecit sapientiam fidei. Quomodo et ipsam Catholicam pene totam hoc virus infecit? Nam dum et in ipsa quique quae nostra sunt quaerimus, fit ut invicem invidentes, invicem provocantes, exerceamur ad odia, animemur ad iniurias, armemur ad lites, cavillemur ad dolos, feramur ad detractiones, prorumpamus ad maledicta, opprimamur a fortioribus, opprimamus infirmiores. Quam digne et laudabiliter occupatur meditatio cordis tui adversus tam pestilens insipientiae genus, quod corpus ipsum Christi, quae est multitudo credentium, occupasse consideras! O ambitio, ambientium crux! quomodo omnes torquens, omnibus places? Nil acerbius cruciat, nil molestius inquietat; nil tamen apud miseros mortales celebrius negotiis eius. An non limina Apostolorum plus iam ambitio, quam devotio terit? An non vocibus eius vestrum tota die resultat palatium? An non quaestibus eius tota legum canonumque disciplina insudat? An non spoliis eius omnis Italica inhiat inexplebili aviditate rapacitas? Quid ita, imo quid aliud tua ipsius spiritualia studia non saltem intercidit, sed abscidit? Quoties sancta ac foecunda tua abortiri otia fecit inquietum et inquietans malum? Aliud est quod ab oppressis appellatur ad te, aliud autem quod ambitio in Ecclesia per te regnare molitur. Nec deesse illis, nec huic aliquatenus assentire oportet. Quam vero inique fovetur illa, spernuntur illi! utrisque tamen debitor es, illis ut erigas, istis ut reprimas.