Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Christian Pesch S.J.

Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Christian Pesch S.J. (1853–1925)

Compendium theologiae dogmaticae. Tomus I: De Christo legato divino — De Ecclesia Christi — De fontibus theologicis

First published 1913

Christian Pesch’s first volume of Compendium theologiae dogmaticae (Freiburg im Breisgau: B. Herder, 1913), complete: the Prooemium, the Prolegomena, the Institutiones propaedeuticae with the preliminary inquiry into religion and revelation, Pars I De Iesu Christo legato divino, Pars II De ecclesia Christi and Pars III De fontibus theologicis, transcribed from the scan.


Prooemium

Saepe ad me pervenerunt petitiones, ut in lucem ederem Compendium theologiae dogmaticae, methodo stricte scholastica conscriptum. Cui desiderio ne satisfacerem, obstiterunt alii labores. Tandem aliquod otium nactus, opus perfeci. Quod quidem omnibus iis displicebit, qui scholasticam definiendi, probandi, disputandi rationem detestantur. His igitur non scripsi sed potius eorum commodo, qui censent methodum tot saeculorum usu probatam, etiam nunc in scholis cum fructu adhiberi ad disciplinam dogmaticam tradendam. Qui ita sentiunt, videant et iudicent, num mihi contigerit librum non prorsus inutilem conscribere. Neque tamen omnibus omnia placere res est per se manifesta; nam inter ea, quae a variis viris eruditis mihi praestanda proponebantur, quaedam erant ita opposita, ut via non esset ea conciliandi. Quare breviter indicabo, quem finem, quas condiciones spectaverim in edendo hoc opere.

In plerisque institutis theologicis uno anno proponi solet apologetica, tribus vero sequentibus annis theologia dogmatica, et una quidem lectione singulis diebus assignata. Hanc ob causam non solum tribus tomis theologiam dogmaticam presse dictam comprehendi, sed speciali tomo etiam tractatum apologeticum exposui. Iamvero quidam cupiunt, ut in apologetica omnes quaestiones ad Sacram Scripturam pertinentes omittantur, cum hae sint materia introductionis in Sacram Scripturam; alii e contra desiderant, ut in apologetica agatur de genuinitate, de inspiratione, de canone, de interpretatione Scripturae et de authentia Vulgatae, cum haec omnia in theologia dogmatica supponantur. Quid faciendum? Elegi mediam viam. Probavi genuinitatem evangeliorum, quia haec est fundamentum maxime necessarium apologeticae; similiter paulo fusius explicavi doctrinam de inspiratione biblica, quia dogmaticis praecipue argumentis haec quaestio absolvenda est; quoad ceteras autem quaestiones biblicas omisi inquisitiones historicas et sola principia dogmatica breviter indicavi. Itaque ii, quibus quaedam a me tractata non ad apologeticam pertinere videntur, ea omittant; illi vero, qui plura desiderant, facile ea supplere poterunt ex Compendio Introductionis in Sacram Scripturam, a Patre Cornely edito, vel ex alio libro, qui auditoribus praesto est.

Plerique aut in apologetica aut in theologica dogmatica tradunt doctrinam de fide theologica. Hunc tractatum posui post tractatum de gratia, et propter intimum rerum nexum adiunxi tractatus de spe et caritate. Virtutes vero morales reliqui theologiae morali, sicut plerumque fieri solet. Si quis earum tractationem dogmaticam desiderat, inveniet in tomo nono Praelectionum mearum dogmaticarum. Item omisi alias quaestiones, quae communiter in theologia dogmatica non discutiuntur, ut de actibus humanis, de lege divina, de perfectione christiana. Sed ante tractatum apologeticum praemisi inquisitionem philosophicam de religione et revelatione in genere, quia hic est mos ubique fere receptus. Tractatum eschatologicum simul cum tractatu de Deo fine ultimo posui in secundo tomo, quia sic aequalior materiae distributio in singulis tomis habetur, et quartus tomus integer servatur rei sacramentariae, quae nostra aetate propter exortas disputationes maximi momenti est. Eo ambitu res tractavi, ut quivis tomus uno anno et una cotidiana lectione commode absolvi possit.

Quod auctores indicandos attinet, nolui paginas implere titulis librorum, sed ante singula capita vel articulos assignavi paucos alios libros, quibus eadem res aut copiosius aut alio modo tractatur. Neque in statu quaestionis neque in obiectionibus recensui multitudinem nominum propriorum, quae plerisque manent soni sine sensu, et si forte cum magno labore memoriae mandantur, brevi post oblivioni traduntur, idque plerumque sine damno, quia talia nomina alternis alternant annis. Itaque sufficiat ea nosse, quae vel certam vel probabilem spem maioris stabilitatis ostendunt. «Enchiridion Symbolorum, Definitionum et Declarationum» ab H. Denzinger editum cito secundum editionem emendatam et auctam a Cl. Bannwart, simpliciter indicando numerum marginalem (e. g. Denz. n. 100). Similiter cito «Enchiridion fontium historiae ecclesiasticae antiquae», auctore C. Kirch, Friburgi 1910, sed addo «Enchir.» (e. g. Kirch, Enchir. n. 112). Ubi ponitur cf., est abbreviatio pro conferatur vel conferantur.

Vix opus est efferre me specialem rationem habuisse eorum, quae nostra aetate magis necessaria sunt, ut est impugnatio errorum modernismi et rationalismi, quamquam positiva expositio et assertio veritatis catholicae multo maioris utilitatis et iucunditatis est quam singularum falsarum opinionum et obiectionum discussio; nam ut ait Leo XIII in encyclica «Providentissimus Deus»: «Permulta ex omni doctrinarum genere sunt diu multumque contra Scripturam [et ecclesiae doctrinam] iactata, quae nunc, utpote inania, penitus obsolevere… Nempe opinionum commenta delet dies; veritas manet et invalescit in aeternum.»

Prolegomena

§ 1. Quid sit theologia

Cf. S. Thomas, S. th. I, q. 1; eius commentatores, ut Gregorius de Valentia; Kleutgen, Theologie der Vorzeit tract. 5; J. Didiot, Logique surnaturelle subjective, Paris 1894.

1. Theologia, quemadmodum ipsum nomen indicat, versatur circa Deum, non ita tamen, ut Deus sit unicum obiectum eius, sed ita, ut quidquid in theologia tractatur, vel sit ipse Deus, vel alia, in quantum referuntur ad Deum ut ad primum principium et ultimum finem. Ideo Deus vocatur subiectum theologiae, quia in theologia omnia aut directe aut indirecte de Deo praedicantur. In hoc convenit theologia cum illa parte philosophiae, quae theologia naturalis vel theodicea vocari solet, a qua essentialiter differt ratione obiecti formalis.

2. Cum in philosophia consideretur Deus, quatenus cognoscitur e principiis obiective et subiective naturalibus, theologia, de qua hic loquimur, pertinet ad ordinem supernaturalem. Principium eius obiectivum, e quo procedit, est revelatio divina, olim prophetis et apostolis facta et ecclesiae tradita; principium vero subiectivum est ratio fide divina illuminata. Quare obiectum formale theologiae est verum demonstrabile ex revelatione divina publica. Ex relatione ad Deum ut subiectum efficitur, ut res in ordine ontologico pertineant ad theologiam; ex relatione ad revelationem publicam ut ad obiectum formale efficitur, ut res in ordine logico theologice cognosci possint. Itaque definitur theologia scientia eorum, quae de Deo ex revelatione sunt demonstrabilia.

Deus igitur dupliciter consideratur in theologia. a) Deus ut Deus est subiectum seu, ut quidam loquuntur, obiectum formale quod vel de quo theologiae; b) Deus, quatenus revelatione reddit veritates theologice cognoscibiles, est principium et origo theologiae. Revelatio vocatur obiectum formale quo theologiae. Ipsa vero cognoscibilitas theologica, revelatione divina innitens, interdum appellatur ratio formalis sub qua; sed haec appellatio applicatur etiam ad supernaturalem illustrationem intellectus, quam theologia supponit. Alii igitur aliter his terminis uti solent. Quare simplicius est interim retinere illam tantum distinctionem subiecti et obiecti formalis theologiae.

3. Estne theologia veri nominis scientia? In scientia duo distinguenda sunt: cognitio principiorum, ex quibus arguitur; et certitudo demonstrationum, quae ex principiis colliguntur. Principiorum vero cognitio hauritur aut ex eorum interna evidentia (immediata vel mediata) aut ex auctoritate. Atqui prima principia theologiae non sunt hominibus intrinsecus evidentia, sed auctoritate divina manifestantur. Ergo si quis dicit esse de ratione scientiae, ut procedat e principiis intrinsecus evidentibus, necesse est neget theologiam esse scientiam presse sumptam. Ita Scotus in prologo in 1 librum Sententiarum n. 26 sqq, et cum eo multi alii. Contra vero si quis dicit scientiam esse, quae ex notis certisque principiis certas conclusiones colligat, is theologiam habebit scientiam. Ita S. Thomas in 1 parte Summae theologicae q. 1, a. 2, et cum eo theologi plurimi.

Hic alter modus loquendi praeferendus videtur, et theologia dicenda est scientia. Nam quae est ratio specifica scientiae subiective spectatae, certitudo ex discursu acquisita, haec habetur in theologia; immo perfectius quam in aliis scientiis, quia firmioribus principiis fundatur. Scientia autem obiective spectata est corpus propositionum certarum inter se nexarum et in unum systema collectarum. Talis autem est theologia. Unitas scientiae theologicae patet ex unitate subiecti et obiecti formalis.

Scientia theologica, quia pendet a scientia divina, vocari solet scientia subalternata (subordinata), scientia vero divina dicitur scientia subalternans respectu theologiae. Theologia solet etiam definiri scientia fidei, in qua definitione fides aut sumitur obiective, in quantum est complexus veritatum revelatarum, aut sumitur subiective, quia fides est principium, unde procedit theologia, sicut naturalis ratio est principium subiectivum philosophiae, quae propterea vocatur scientia rationis. Differunt igitur specie theologia supernaturalis et theologia naturalis.

4. Theologia a fide differt a) ratione materiae, quae in fide est veritas revelata omnis et sola, in theologia vero etiam multae aliae veritates, quae ex veritatibus revelatis ope ratiocinii inferuntur; b) ratione formae, quia fides obiectum suum amplectitur propter auctoritatem Dei revelantis, theologia vero propter demonstrationem scientificam. «Credo, ut intellegam» (S. Anselmus, Cur Deus homo 1, 2); c) certitudine, quae in theologia est inferioris ordinis, quam in fide, cum theologia non, sicut fides, unice nitatur auctoritate divina, sed admisceat etiam humanas considerationes et conclusiones.

Nihilominus theologia intime nectitur cum fide, quia veritates revelatae, ex quibus procedit, sola fide tenentur, et quia utitur ratione lumine fidei illustrata. Unde habitus scientiae theologicae, etsi in se est acquisitus, potest tamen dici radicaliter supernaturalis, cum «sacra doctrina sit velut quaedam impressio scientiae divinae» (S. Thomas 1, q. 1, a. 3 ad 2).

Unde patet, quanta sit dignitas huius scientiae, quia eius principia sunt a Deo supernaturaliter revelante, quia agit de Deo supernaturaliter cognoscibili, quia est ad Deum ut finem supernaturalem, et est quaedam quasi praelibatio visionis beatificae. Consequenter theologia est etiam singulari modo sapientia. Nam «sacra doctrina propriissime determinat de Deo, secundum quod est altissima causa, quia non solum quantum ad id, quod est per creaturas cognoscibile, sed etiam quantum ad id, quod notum est sibi soli de se ipso et aliis per revelationem communicatum. Unde sacra doctrina maxime dicitur sapientia» (S. Thomas 1, q. 1, a. 6).

§ 2. Quae sint theologiae divisiones

5. Theologia dividitur in theologiam generaliter dictam et theologiam specialiter dictam. Theologia specialiter dicta est doctrina de Deo ipso uno et trino. Hanc saepe Patres graeci exclusive vocant theologiam eique opponunt oeconomiam, i. e. doctrinam de operibus providentiae divinae ad salutem hominum spectantibus, imprimis de incarnatione (e. g. Gregor. Naz. orat. 45, n. 4). Etsi hic modus loquendi non iam in usu est, memoria tamen tenendus est, ut dicta Patrum intellegi possint. Theologia generaliter dicta non de solo Deo sed etiam de relatione creaturarum ad Deum agit.

6. Ex materia theologia dividitur in theologiam speculativam vel dogmaticam, quae veritates ut credendas vel tenendas tantum considerat, et theologiam practicam vel moralem, quae veritates considerat, in quantum iis diriguntur actus humani et mores recte formantur.

Theologia dogmatica fit theologia polemica, si ita tractatur, ut praecipue refellantur contrarii errores et repellantur adversariorum impugnationes. Exemplo sint Bellarmini controversiae.

Ad theologiam moralem revocari possunt theologia ascetica, qua instituuntur fideles ad virtutes christianas, et theologia mystica, quae est scientia rerum divinarum ex intima cum Deo conversatione parata. Item ad theologiam practicam pertinet recentior illa disciplina, quae appellatur theologia pastoralis. Haec non distinguitur determinatis limitibus ab aliis disciplinis theologicis, sed ex iis colligit ea, quae iuvant pastores animarum ad munere suo recte et salutariter fungendum. Quidam nihilominus contendunt eam esse specialem scientiam, scil. scientificam expositionem muneris pastoralis Christi et ecclesiae.

7. Theologia dogmatica dividitur in theologiam positivam et theologiam scholasticam. Theologia positiva e Sacra Scriptura, Sanctis Patribus aliisque fontibus revelationis veritates revelatas colligit et ita principia firma conclusionum theologicarum ponit. Theologia vero scholastica, quae etiam sensu presso dicitur speculativa, tria praestat: a) e veritatibus revelatis conclusiones theologicas deducit; b) doctrinam sacram contra adversarios defendit; c) ope disciplinarum humanarum (maxime philosophiae) veritates revelatas illustrat et explicat, confirmat, nexum earum ostendit, omnia in unum systema redigit. Vocatur theologia scholastica, quia hic modus tradendi theologiam inde a saeculo XII in usu scholarum theologicarum primum locum tenebat. Inde vero a saeculo XVI plurimi et maximi theologi solebant cum theologia scholastica ita iungere theologiam positivam, ut ante expositiones speculativas praemitterent argumenta positiva ex Scriptura, Patribus, Conciliis deprompta. Qui usus etiam nunc praevalet, quantum permittit brevitas cursus theologici; nam accuratius studium theologiae positivae, ut secure et fructuose fieri possit, supponit virum in theologia scholastica bene excultum.

Praeter nomina, quae modo explicata sunt, leguntur interdum aliae appellationes. Theologia symbolica (i. e. comparativa) ea est, quae dogmata catholica comparat cum placitis coetuum christianorum acatholicorum (e. g. Moehler, Symbolik). Theologia biblica vocatur, quae ex sola Sacra Scriptura doctrinam colligit et dispersa Scripturae dicta in certa capita redigit. Si vero ex SS. Patribus tali modo colliguntur et disponuntur dicta theologica, habetur theologia patristica. Eadem ratione explicanda sunt nomina theologiae synodicae, liturgicae etc.

§ 3. Quod sit systema theologiae dogmaticae

8. Ut theologia, sensu obiectivo intellecta, sit una scientia, necesse est omnia doctrinae eius membra ad unum commune subiectum pertinere. Quod subiectum est Deus. Ergo ostendendum est, quomodo in theologia omnia ad Deum referantur. Quia agitur de organismo morali, non de organismo physico, nexus singularum partium non tam invariabilis est, ut non possint variae quaestiones aliis et aliis locis tractari. Nihilominus omnia sub quibusdam capitibus subsumuntur, quae sunt haec:

  1. De Deo ipso, uno secundum naturam, trino secundum personas;

  2. De Deo creatore;

  3. De Deo fine ultimo;

  4. De Deo redemptore;

  5. De Deo sanctificatore;

  6. De Deo consummatore.

Manifestum est, quomodo in hoc systemate omnia ad Deum ut subiectum referantur. Restat solum, ut haec distributio breviter explicetur.

9. Istud systema non est a priori excogitatum sed ex fontibus revelationis confectum. Deus enim quaedam revelavit de seipso, quaedam de operibus suis. De seipso revelavit alia, quae pertinent ad unitatem naturae; alia, quae pertinent ad trinitatem personarum. Itaque quia Deus in theologia consideratur ratione suiipsius, alia vera secundum relationem, quam habent ad Deum, a tractatu de Deo uno et trino theologia orditur.

Prima autem relatio rerum creaturarum ad Deum in eo est, quod egressae sunt a Deo ut primo principio efficiente. Unde tractatum de Deo ipso sequitur tractatus de Deo creatore, in quo tractatu agitur 1. de creatione generatim, 2. de opificio mundi, 3. de homine, 4. de angelis. Quia vero creaturae rationales productae non sunt in ordine pure naturali sed elevatae ad ordinem supernaturalem, ideo agitur, 5. de Deo elevante seu de statu iustitiae originalis. Quem statum cum homines mox peccato perdiderint, additur tractatus de peccato originali.

Altera principalis relatio creaturarum est ad Deum finem ultimum, quia Deus non solum est causa efficiens sed etiam causa finalis omnium rerum. Et quia inferiores res proxime factae sunt propter hominem, homo autem immediate propter Deum, ideo praecipue considerandus est Deus ut finis ultimus hominis, ad quem finem homo tendit actibus humanis, unde tractatus de actibus humanis intime cohaeret cum tractatu de Deo fine ultimo.

Attamen post peccatum commissum homo non iam poterat assequi finem suum ultimum, nisi Deus eum misericorditer eruisset e statu peccati. Quod Deus praestitit mittendo Iesum Christum redemptorem, qui est secunda persona sanctissimae Trinitatis. Unde agendum est de Deo redemptore, qui tractatus duas partes habet: a) de ipso Redemptore, quae pars vocatur christologia; b) de opere redemptionis, quae pars vocatur soteriologia (soteria graece, latine est redemptio).

Fructus autem redemptionis singulis hominibus applicatur per gratiam sanctificantem, qua homo cum Deo supernaturaliter iungitur seu sanctificatur. Unde agendum est de Deo sanctificatore. Comitatus autem quidam gratiae sunt virtutes supernaturaliter infusae et dona Spiritus Sancti. Hinc duo tractatus de gratia et de virtutibus. Additur tractatus de contrariis virtutum, i. e. de vitiis et de peccatis, quibus homo a Deo separatur.

Iamvero Deus gratiam et virtutes infundit mediis quibusdam ritibus a Christo institutis, qui vocantur sacramenta. Ergo ad tractatum de Deo sanctificatore pertinet etiam tractatus de sacramentis.

Tandem finitur cursus theologicus tractatu de Deo consummatore, in quo tractatu consideratur consummatio singulorum hominum et consummatio totius mundi. Hic tractatus vocatur etiam eschatologia (ἔσχατα = ultima).

10. S. Thomas Summam theologiae dividit in tres partes, quarum prima agit de Deo uno et trino et de Deo creatore, secunda dividitur in duas partes, quarum altera agit de ultimo fine et de virtutibus et vitiis in genere, de lege, de gratia; altera agit de virtutibus et vitiis in specie; tertia parte (quam non finivit) agit de Deo redemptore, de sacramentis, de Deo consummatore.

Haec divisio coincidit fere cum ea, quam supra proposuimus. Sed S. Thomas in Summa multas quaestiones habet, quae nunc assignantur aut philosophiae aut theologiae morali. Tractatum de peccato originali iungit non cum tractatu de iustitia originali sed cum tractatu de peccato; ergo non in prima parte sed in prima secundae legitur tractatus de peccato originali.

Partes Summae subdividuntur in quaestiones et articulos. Unde brevitatis gratia solet Summa citari sine speciali titulo, indicando partem, quaestionem, articulum. E. g. I, q. 79, a. 5, vel I, 2, q. 3, a. 2; i. e. primae partis quaestio 79, articulus 5, vel primae partis secundae partis quaestio 3, a. 2. Interdum additur c. vel ad I, 2, 3. Sensus est: in corpore articuli, quod semper incipit: «Respondeo dicendum quod», vel in solutione primae, secundae, tertiae obiectionis. Alia opera S. Thomae allegantur addito speciali titulo.

§ 4. Quis fuerit progressus historicus theologiae

Cf. Hurter, Nomenclator literarius theologiae catholicae; Grabmann, Geschichte der scholastischen Methode I, Freiburg 1909; II, 1911; Scheeben, Handbuch der katholischen Dogmatik I, n. 1027 sqq, ubi alii fontes indicantur.

11. De epocha SS. Patrum. Ii scriptores theologici, qui et antiquitate et sanctitate eminent, vocantur Patres ecclesiae. Epocha SS. Patrum computatur usque ad S. Ioannem Damascenum et S. Gregorium Magnum inclusive. Alii eam latius extendunt.

Patres, qui mox post apostolos vixerunt, appellantur Patres apostolici. His accensentur S. Clemens Romanus (Pontifex 90—99?), S. Barnabas (cuius epistula a plerisque habetur non genuina), S. Ignatius Antiochenus († initio saeculi II), Papias (cuius librorum pauca tantum fragmenta supersunt), Hermas (circa medium saeculum II), scriptor anonymus Epistulae ad Diognetum.

Sunt alia quaedam scripta, quae nomina apostolorum prae se ferunt, et quamvis apostolos auctores non habeant, tamen magni momenti sunt ad mores primorum saeculorum diiudicandos: «Doctrina duodecim Apostolorum», «Didascalia Apostolorum» (ed. Funk, 1905), «Constitutiones Apostolorum» (apud M 1, ubi Clementi Romano adscribuntur), «Canones apostolici» (in tomo I collectionum Conciliorum, Hardouin, Mansi etc.), «Canones Apostolici» orientalium, quibus addi possunt «canones Hippolyti».

12. Apologetae vocantur quidam Patres, qui saeculo II defendebant religionem christianam contra iudaeorum et gentilium impugnationes. Inter quos eminent S. Iustinus martyr († circa 167), S. Theophilus Antiochenus († 182), Minucius Felix († post 166). Item apologias scripserunt Aristides et Athenagoras.

Mox exorto gnosticismo et aliis falsis doctrinis veritas catholica tuenda erat contra haereticos. Id maxime praestitit S. Irenaeus († 202), cuius opus praecipuum constat quinque libris et citari solet «Contra haereses.» Pretiosum opusculum «De praescriptionibus haereticorum» edidit Tertullianus, qui postea (c. 202) montanista factus est († c. 240). Ipsum magistrum et exemplar scribendi elegit S. Cyprianus († 258), cuius imprimis epistulae valde utiles sunt.

13. Systema doctrinae catholicae excolere coeperunt asseclae scholae alexandrinae, e qua schola prodierunt Clemens Alexandrinus († c. 217) et Origenes († 254), pater exegesis scientificae, qui opere «De principiis», i. e. de doctrinis fundamentalibus, conatus est doctrinam catholicam ad formam artis redigere, sed sine successu. Origenis discipuli sunt S. Gregorius Thaumaturgus († c. 270) et S. Dionysius Magnus († 264 vel 265).

Sicut schola alexandrina adamabat expositiones Sacrae Scripturae allegoricas, ita schola antiochena, quam Lucianus martyr († 311) fundaverat, litterali Scripturae expositioni inhaerebat. Maximus exegeta huius scholae est Theodoretus († c. 458), maximus vero orator S. Ioannes Chrysostomus († 407). Theodorus autem, episcopus Mopsuestenus († c. 428), nestorianismo praelusit.

14. Inde ab initio saeculi IV errores orti sunt contra mysteria SS. Trinitatis et Incarnationis. Arius, presbyter alexandrinus († 336), negabat divinitatem Christi. Quam haeresim damnavit concilium nicaenum, primum conciliorum oecumenicorum (a. 325). Contra arianos insigni fortitudine pugnavit S. Athanasius († 373), inter occidentales vero S. Hilarius Pictaviensis († 366) et S. Ambrosius († 397). Non omnino fideliter doctrinam catholicam proponit Eusebius Pamphili († c. 340), parens historiae ecclesiasticae. Post concilium nicaenum prae ceteris duo cappadoces Aëtius et Eunomius arianismum propagabant. Quibus restiterunt tres alii cappadoces, iique viri clarissimi et doctissimi, S. Basilius Magnus († 379) eiusque frater S. Gregorius Nyssenus († 395) et S. Gregorius Nazianzenus († c. 390). Eodem saeculo IV non arianismum tantum sed etiam alias haereses impugnavit S. Epiphanius († 403). Contra donatistas, schismaticos africanos, scripsit S. Optatus Milevitanus. S. Cyrillus Hierosolymitanus († 386) catechesibus, S. Ephraem († post 378), diaconus syrus, orationibus et carminibus doctrinam catholicam illustrarunt.

15. Sicut Arius divinitatem, ita Nestorius negavit personalem unitatem Christi, dicens in Christo esse duas personas, alteram divinam, alteram humanam, moraliter inter se iunctas. Quae haeresis damnata est a concilio ephesino (a. 431). Fortissimus Nestorii adversarius erat S. Cyrillus Alexandrinus († 444), cuius christologiam plura concilia approbaverunt.

Alius adversarius Nestorii erat Eutyches. Sed hic in oppositum errorem incidit, i. e. in monophysitismum, negando duas in Christo esse naturas. Qui error in concilio chalcedonensi (451) damnatus est. Contra Eutychis haeresim multa egregie dixit et scripsit S. Leo Magnus papa († 461). Cum monophysitismo cognatus est monotheletismus. Monotheletae non admittiebant in Christo duas voluntates et operationes. Quibus restiterunt S. Sophronius († post 637) et S. Maximus Confessor († 662). Monotheletismus damnatus est a concilio III constantinopolitano (680).

16. Cum in Oriente praecipue quaestiones christologicae agitarentur, in Occidente ineunte saeculo V orta est haeresis, quae ab auctore suo Pelagio pelagianismus vocatur. Hic negavit peccatum originale et necessitatem gratiae. Contra quem doctrinam catholicam defenderunt S. Hieronymus († 420), qui in re exegetica vocatur «Doctor maximus», et prae ceteris S. Augustinus († 430), qui ingenii acumine inter Patres ecclesiae parem non habet. Eius vestigia sequuntur S. Prosper Aquitanus († c. 463) et S. Fulgentius Ruspensis († 533). S. Prosper fortiter etiam pugnavit contra semipelagianismum, qui est pelagianismus quidam temperatus. Inter semipelagianos, qui numquam erant haeretici, eminet Ioannes Cassianus († c. 435), ceteroqui vir optimus. Etiam Vincentius Lirinensis († 450), qui celeberrimum edidit «Commonitorium pro catholicae fidei antiquitate et universalitate», et Faustus Reiensis (in fine saeculi V) aspersi sunt semipelagianismo. Eodem saeculo insigne lumen ecclesiae erat S. Gregorius Magnus († 604), qui solet ultimus Patrum latinorum considerari. Oratores ecclesiastici ea aetate florebant S. Petrus Chrysologus († 450) et S. Maximus Taurinensis († post 465). Inter Patres graecos ultimus habetur S. Ioannes Damascenus († ante 754) qui ea, quae a veteribus doctoribus scripta erant, in Summam quandam theologicam collegit, quae citari solet «De Fide orthodoxa».

Saeculo V in lucem prodierunt opera Dionysii Areopagitae, qui dicitur. Quorum operum auctorem cum media aetate censerent esse Dionysium apostoli Pauli discipulum, maxima veneratione digna habuerunt et saepe commentariis illustrarunt. Similiter Boëthii († c. 525), senatoris romani, opera scholastici saepe exposuerunt.

17. Aetati SS. Patrum successit epocha compilatorum, quorum magna laus est, quod temporibus migrationum populorum thesauros litterarios antiquitatis christianae posteritati servaverunt. Speciali mentione digni sunt S. Cassiodorus († c. 570), S. Isidorus Hispalensis († 636), Venerabilis Beda († 735). Hoc studium agendi «per magistros antiquos, quod impleri non potuit per novellos» (Cassiod., De inst. divin. litter. praef.) permansit usque ad finem fere saeculi XI.

18. De epocha scholasticorum veterum. Theologiae scholasticae parens aestimatur S. Anselmus, episcopus cantuariensis († 1109), qui non contentus notitia eorum, quae SS. Patres tradiderant, studuit ea speculative explicare. «Fides quaerens intellectum» est tessera eius. Hac intentione praecipua dogmata ita tractavit, ut facile in unum systema redigi possint. Eadem via ingrediuntur Hugo a S. Victore († 1141) et Richardus a S. Victore († 1173), item Gulielmus Alvernus (Parisiensis; † 1249). Coeperunt ea aetate multi «Summas Sententiarum» componere, i. e. dicta S. Scripturae et SS. Patrum ad dogmata ecclesiae pertinentia in certa quaedam capita redigere et speculative interpretari. Quo in genere nemo maiorem successum habuit quam Petrus Lombardus († 1164), «Magister sententiarum», cuius «Sententiae» usque ad saeculum XVI fuerunt «liber textus» in omnibus fere scholis theologicis. «Summam theologiae» secundum methodum dialecticam edidit Alexander Halensis, Franciscanus, «Doctor irrefragabilis» († 1245), qui parens fuit veteris scholae franciscanae simul cum S. Bonaventura, «Doctore seraphico» († 1274), qui praeter commentarios in Lombardi Sententias edidit insigne «Breviloquium veritatis theologicae» et mysticam theologiam cum scholastica pulcherrime iunxit. «Doctor solemnis» vocatur Henricus Gandavensis († 1293), vir ingeniosissimus.

19. Cum saeculo XIII per arabes philosophia aristotelica in Occidente spargi coepta esset, B. Albertus Magnus, Ordinis Praedicatorum, «Doctor universalis» († 1280), eam ab arabum corruptione purgatam theologiae quasi ancillam utilissimam conduxit. Huius magni magistri maior discipulus est S. Thomas Aquinas, «Doctor angelicus» († 1274), theologorum scholasticorum maximus. Ex eius operibus praeter Summam theologiae et commentarios in Sententias praecipue ad theologiam dogmaticam pertinent «Compendium theologiae», «De veritate catholicae fidei contra gentiles», «Quaestiones disputatae», in quibus multae res dogmaticae fusius exponuntur quam in Summa. Vestigia S. Thomae sequitur Aegidius Romanus, Ordinis Eremitarum S. Augustini, «Doctor fundatissimus» († 1316).

Ex Ordine S. Francisci prodiit vir acerrimi ingenii Ioannes Duns Scotus (solet simpliciter allegari «Scotus»), «Doctor subtilis» († 1308), qui totam Aquinatis doctrinam in crisim vocavit, in multis ab ea recessit, novam scholam franciscanam incohavit, quae a vetere Alexandri et Bonaventurae forma valde differt. Inter Scoti discipulos commemorandus est Franciscus de Mayronis († 1327), item Petrus Aureolus, «Doctor facundus» († 1322), qui doctrinam thomisticam strenue impugnavit. Contra quem surrexit defensor S. Thomae «Princeps thomistarum» Ioannes Capreolus († 1444). Summam theologicam S. Thomae commentariis instruxit Thomas de Vio, vulgo Caietanus († 1534), Summam contra gentiles Franciscus de Sylvestris, vulgo Ferrariensis († 1528). Alii perrexerunt in exponendis Sententiis Lombardi, ut Didacus Deza, vulgo Hispalensis († 1523). Ex Ordine Praedicatorum adversarius S. Thomae est Durandus a S. Porciano († 1334). Inter commentatores Scoti praecipui sunt Franciscus Lychetus († 1516) et Petrus Tartaretus († 1494).

20. Scholam nominalium fundavit Gulielmus Occam, «Venerabilis inceptor» († 1349), qui et doctrinam S. Thomae et doctrinam Scoti, magistri sui, saepe impugnat. Huic scholae accensentur inter alios Ioannes Gersonius († 1419) et Gabriel Biel, «ultimus scholasticus» († 1495). In Ordine Carmelitarum novam scholam fundavit Ioannes Bachonius († 1346), sed Carmelitae postea inhaeserunt doctrinae S. Thomae. Ex eodem Ordine bene meritus est de theologia catholica Thomas Waldensis († 1430), qui eam defendit contra wiclifitas et husitas. Secundum rationes practicas magis quam speculativas Summam theologiae, eruditionis plenam, edidit S. Antoninus († 1447). Totam vero theologiam scriptorum medii aevi permagno numero voluminum complexus est Dionysius Carthusianus (Ryckel; † 1471), qui epochae scholasticorum veterum dignum finem imposuit. Temporibus igitur medii aevi id maxime effectum est, ut tota theologia in unum corpus colligeretur, systematice disponeretur, speculative explicaretur. Quaedam autem partes theologiae ea aetate etiam ratione materiae primum plene excultae sunt, ut imprimis tractatus de sacramentis

21. De epocha theologiae recentioris. Novum omnino statum nacta est theologia per concilium tridentinum (1543—1563). Iam tempore ipsius concilii floruerunt insignes theologi, ut Ambrosius Catharinus († 1543), Melchior Canus († 1560), cuius clarissimum opus exstat «De locis theologicis», Dominicus Soto († 1560), Petrus Soto († 1563), omnes ex Ordine Praedicatorum, qui cum aliis contra insurgentes haereses pugnabant.

Sed ad summam perfectionem pervenit theologia post finitum concilium. Floruerunt in Ordine Praedicatorum Dominicus Bañez († 1604), auctor scholae neothomisticae seu doctrinae de praedeterminatione physica, Bartholomaeus Medina († 1581), Petrus de Ledesma († 1616), Didacus Alvarez († 1635), Ioannes a S. Thoma († 1644), Ioannes Gonet († 1681), Antonius Goudin († 1695), Xantes Mariales († 1660), alii. Ex Ordine Carmelitarum ad thomistas accedunt auctores «Cursus salmanticensis in Summam S. Thomae», Philippus a SS. Trinitate († 1671), alii; item plures ex Ordine S. Benedicti, ut Alphonsus Curiel († 1609) et Augustinus Reding († 1692). Scoti doctrinam propugnant plerique Franciscani, ut Franciscus de Herrera († c. 1600), Theodorus Smising († 1626), Mastrius de Meldula († 1673), Philippus Faber († 1630), Ioannes Bosco († 1684), Ioannes Poncius († 1660).

22. Paulo ante concilium tridentinum (a. 1540) fundata est Societas Iesu, e qua mox multi et magni theologi prodierunt. Ut abstrahamus ab aliis theologiae provinciis, in re dogmatica eminent Franciscus Toletus († 1596), qui parens scientiae theologicae in Societate Iesu dici potest, dein Ludovicus Molina († 1600), a cuius nomine cultores «scientiae mediae» vocantur molinistae, Gregorius de Valentia († 1603), Franciscus Suarez, «Doctor eximius» († 1617), Gabriel Vazquez († 1604), Leonardus Lessius († 1623), Adamus Tanner († 1632), Ruiz de Montoya († 1632), Ioannes Martinez de Ripalda († 1648), Ioannes de Lugo († 1660), multi alii. Theologiam polemicam excoluit maxime Robertus Bellarminus († 1621), theologiam positivam Dionysius Petavius († 1652).

Alii theologi insignes illius aetatis sunt Thomas Stapleton († 1598), controversista, Andreas Duvalius († 1637) et Nicolaus Ysambertus († 1642), doctores sorbonici, Ludovicus Thomassinus († 1695), Oratorianus.

23. Post medium saeculum XVII incipit «epocha epigonorum», quam computant usque ad finem saeculi XVIII. Hac quoque aetate edita sunt opera dogmatica non spernenda. Ita e schola thomistica prodierunt Carolus Renatus Billuart († 1757), Ludovicus Gotti († 1742), Bernardus de Rubeis († 1775); e schola scotistica Claudius Frassen († 1711), Thomas ex Charmes († 1765); e Societate Iesu Theophilus Raynaudus († 1663), Iacobus Platel († 1681), Dominicus Viva († post 1710), Paulus Antoine († 1743), et post multos alios omnium digna corona «Theologia wirceburgensis», cuius auctores sunt Udalricus Munier († 1759), Henricus Kilber († 1783), Thomas Holzklau († 1783), Ignatius Neubauer († 1795). E schola augustinensium magnum opus edidit Laurentius Berti († 1766). Inter doctores sorbonicos eminet Honoratus Tournely († 1729).

24. Initio saeculi XIX theologia scholastica quasi sepulta iacebat regnante ubique fere vulgari rationalismo, quo etiam theologi quidam catholici infecti erant. Inter hos maxime noti sunt Georgius Hermes († 1831) et Antonius Guenther († 1863), quorum systemata ecclesia reprobavit, quia non rationem fidei subiciebant sed fidei dominari volebant. Contra rationalismum infeliciter pugnabant traditionalistae, qui vim rationis humanae ad cognoscendas veritates religiosas et morales nimis deprimebant. Ita Ludovicus Bautain († 1867) et Augustinus Bonnety († 1879). Horum quoque errores ecclesia reprobavit, sicut et errorem ontologistarum, qui docebant homines habere immediatam, etsi confusam, Dei cognitionem innatam. Huc pertinent Vincentius Gioberti († 1852) et Antonius de Rosmini-Serbati († 1855).

Sed non defuerunt viri, qui doctrina et ingenio praediti, theologiam ad pristinam dignitatem reducere studuerunt. Ita Bruno Libermann († 1844), Henricus Denzinger († 1833), maxime vero Ioannes Perrone († 1876) et Iosephus Kleutgen († 1883). Horum et aliorum theologorum opera effectum est, ut theologia scholastica novas vires recuperaverit novosque et optimos indies fructus ferat, praesertim postquam Summi Pontifices Pius IX et Leo XIII eam summis laudibus celebraverunt et omnibus theologis catholicis colendam et fovendam commendarunt.

25. Recentissime orta est doctrina falsa, quae quidem inter protestantes iam diu vigebat, sed paulatim etiam catholicorum quorundam mentes contagione infecit. «Modernismus» vocatur hic morbus, consistens in extremo quodam subiectivismo, ex cuius placitis religio, revelatio, fides potius quam in obiectiva veritate, a Christo ecclesiae tradita, fundantur in singulorum hominum interna experientia, qua quis cum Deo, intellectualiter non cognoscibili, mysticum quoddam commercium habet. Sola haec interna et subiectiva ad Deum relatio essentiale elementum est totius vitae religiosae. Cetera omnia: ecclesia, dogmata, sacramenta sunt secundaria quaedam adiumenta, quae possunt esse utilia ad religiosos sensus commovendos, dummodo perpetuo sese accomodent subiectivis progressibus et necessitatibus. Unde in religione nihil stabile, omnia fluunt.

Hoc systema, utpote religionis christianae evertens et ecclesiae a Christo institutae inimicum, merito damnatum est. At venenum istud adhuc serpit. Quare theologo catholico magna cautio et diligens cura opus est, ne per ullas rimas hanc pestem in sacram doctrinam penetrare permittat. «Depositum custodi, devitans profanas vocum novitates et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes, circa fidem exciderunt» (1 Tim 6, 20). Tu vero «scias, quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis» (ib. 3, 15). Fideliter, sobrie, pie, catholice! Cf. Caes. Carbone, De modernistarum doctrinis, Romae 1909; Ful. Bessmer, Philosophie und Theologie des Modernismus, Freiburg 1912; A. Gisler, Der Modernismus², Einsiedeln 1912; I. M. Piccinelli, De catholico dogmate universim, Neapoli 1811.

Institutiones propaedeuticae ad sacram theologiam

Cf. A. Bougaud, Le christianisme et les temps présents⁸, Paris 1901; germanice Mainz 1891 sqq; Fr. Hettinger, Lehrbuch der Fundamentaltheologie³, Freiburg 1912; — Apologie des Christentums⁹, Freiburg 1906 sqq; C. Gutberlet, Lehrbuch der Apologetik³, Münster 1903 sqq; P. Schanz, Apologie des Christentums I⁴, Freiburg 1910; C. Mazzella, De religione et ecclesia; A. Schill, Theologische Prinzipienlehre³, Paderborn 1909; I. Ottiger, Theologia fundamentalis I, Friburgi Brisg. 1897; A. Tanquerey, De vera religione, de ecclesia, de fontibus theologicis¹³, Tornaci 1910; I. Muncunill, De vera religione, Barcinone 1908; P. Mannens, Theologia fundamentalis², Ruremundae 1910; Caesar Manzoni, De religione, de ecclesia, de fontibus revelationis², Augustae Taur. 1909.

Praenotanda

26. Cum theologia dogmatica ut principia supponat veritates revelatas, ante eam necessario demonstrandum est, num quid Deus revelaverit; nam principia revelata non sunt per se nota sicut principia naturalia, e quibus philosophia procedit.

Imprimis in quaestionem venit illa revelatio, cuius Iesus Christus est auctor. Fuerunt quidem vel dicuntur fuisse etiam aliae revelationes divinae. Sed sola christiana revelatio fuit tantae universalitatis et efficaciae, ut totam faciem orbis terrarum mutaverit et incomparabilis momenti etiam nunc sit in totum genus humanum. Hac revelatione stabilita, quid de aliis censendum sit, non difficile erit diiudicare.

27. Quare theologiae dogmaticae praemittitur alia disciplina, quae apologetica communiter appellatur, quia defendit et in tuto ponit principia, super quae aedificatur theologia dogmatica. Vocatur etiam theologia fundamentalis (vel generalis), quia obiectum eius est revelatio, quae est fundamentum theologiae. Neque tamen apologetica ipsa proprie est theologia, cum desit ei, quod theologiae supernaturali est maxime essentiale, scilicet argumentari ex veritatibus revelatis. Apologeticae autem est argumentis historicis et philosophicis ostendere revelationem esse factam, et finis eius est viam parare ad theologiam proprie dictam; tum solum cum res quasdam vere revelatas esse probaverit, iis uti poterit ad ulterius argumentandum. Itaque subiectum huius scientiae est credibilitas ordinis supernaturalis, a Deo revelati; obiectum formale est cognoscibilitas historica et philosophica huius credibilitatis; obiectum materiale, quidquid de revelatione ante theologiam supponendum est. Unde apologetica definiri potest: Institutio eorum, quae de ordine supernaturali seu revelato scitu necessaria sunt ad theologiam excolendam. Ideo merito haec disciplina vocatur propaedeutica ad sacram theologiam.

28. Per se igitur apologetica non respicit nisi revelationem supernaturalem, praecipue eam, quae per Iesum Christum facta est. Solent nihilominus multi generales quasdam considerationes praemittere de religione et de revelatione eiusque criteriis. Quae quidem abstracta consideratio potius ad philosophiam quam ad theologiam pertinet et merito in philosophia tractatur; attamen quia non ubique hoc fit, sed res ad cursum theologicum transmitti solet, has quaestiones generales et abstractas praevia aliqua inquisitione brevissime considerabimus.

Unde divisio tractatus haec erit: Post quaestionem de religione et revelatione in genere primum inquirendum est, num Christus legatum divinum se declaraverit et probaverit. Ergo prima pars De Iesu Christo legato divino. Dein videndum est, quomodo Christus doctrinam a se revelatam ad nos pervenire voluerit, et inveniemus ad hunc finem ab eo institutam esse societatem visibilem, cui negotium doctrinam suam conservandi, tradendi, explicandi tradiderit. Unde secunda pars De ecclesia Christi. Tertio quaeritur, quinam sint fontes, ex quibus doctrina ecclesiae haurienda sit. Ergo tertia pars De fontibus theologicis.

29. Nostris temporibus inter quosdam catholicos, maxime in Gallia, opinio invaluit apologeticae traditionali praeferendam esse apologeticam immanentiae. Nam, inquiunt, cum permulti homines, kantianismo et positivismo infecti, non iam admittant possibilitatem demonstrationis rerum transcendentalium, i. e. non pure experimentalium, incassum laborant ii, qui student argumentis obiectivis historicis et philosophicis probare veritatem religionis christianae. Itaque potius procedendum est ex subiecto et ostendendum esse in homine exigentiam quandam moralem et religiosam, cui per solam christianam religionem perfecte satisfiat. Vituperant methodum «traditionalem» apologeticae ut «extrinsecismum», cum velit extrinsecus hominibus imponere officia religionis; ut «historicismum», cum argumentis historicis velit probare id, quod est supra omnem historiam; ut «intellectualismum», cum putet omnia se rationibus intellectualibus posse efficere. Huic igitur methodo obsoletae opponunt methodum «immanentiae vitalis», «psychologiae religiosae», «dynamismi moralis», quia, inquiunt, haec methodus docet hominem per sui ipsius attentam considerationem, per religiosam experientiam, per morales conatus pervenire ad religionem supernaturalem.

30. Quid de apologetico systemate immanentiae censendum? Si illi apologetae id solum intendunt, ut tradant methodum quandam animos hominum, falsis opinionibus philosophicis deceptorum, disponendi ad catholicam veritatem facilius amplectendam, varia proponunt, quae ad hunc finem utilia sunt. Sed si volunt abrogare veterem apologeticam et in locum abrogatae substituere novum suum systema, graviter errant.

Nam a) nihil est in viribus et actionibus naturalibus hominis, quod ad ordinem supernaturalem vel cognoscendum vel amplectendum valeat, cum de essentia entis supernaturalis sit, ut omnem potentiam et exigentiam naturalem superet. Quare Pius X in encyclica «Pascendi dominici gregis» queritur non deesse catholicos homines, qui immanentiae doctrina «pro apologesi utuntur, idque adeo incauti faciunt, ut in natura humana non capacitatem solum et convenientiam videantur admittere ad ordinem supernaturalem, quod quidem apologetae catholici opportunis adhibitis temperationibus demonstraverunt, sed germanam verique nominis exigentiam.» Talem autem methodum talesque doctrinas ait Pontifex non esse «ad aedificandum aptas sed ad destruendum, non ad catholicos efficiendos sed ad catholicos ipsos ad haeresim trahendos» (Denz. n. 2103). Verum quidem est omnes homines nunc esse in ordine, qui sit supernaturalis, neque quemquam rationis compotem privari motionibus Spiritus Sancti. At hoc ita esse non constat nisi ex revelatione supernaturali, neque hominibus non credentibus proponi potest ut obiectum magis notum ad religionem christianam, in se minus notam, demonstrandam.

b) In specie cum essentia fidei christianae pugnat methodus immanentiae exclusive sumpta. Nam fidei est ob auctoritatem Dei revelantis credere dogmata revelata. Hoc autem repugnat, quamdiu de facto revelationis divinae et de auctoritate Dei revelantis sufficiens certitudo non habetur. Et quia revelatio, de qua agitur, non cuivis homini immediate fit, sed olim electis quibusdam hominibus facta et per hos posteris tradita est, si ignorantur vel in dubium vocantur facta illa obiectiva, quibus innititur fides supernaturalis, corruat necesse est tota religio christiana et cum ea tota theologia dogmatica. Itaque hoc fundamentum obiectivum, historicum, intellectuale nullis considerationibus psychologicis et subiectivis compensari potest. Adhibeant haec ad impedimenta quaedam removenda et ad praeparandos animos, ut facilius admittant argumenta obiectiva, sed meminerint subiectivismum exaggeratum esse pessimum inimicum religionis catholicae, quippe quae, antequam est religio subiectiva singulorum, essentialiter sit religio obiectiva, omnibus hominibus ex praecepto divino amplectenda.

«Traditionali» igitur via probabimus factum revelationis christianae. Quodsi infideles argumenta nostra a priori reiiciunt, nihil nos movet, quia ideo vis argumentorum non minor est. Neque nostrum hic est kantianos convertere sed fundamenta theologiae in tuto collocare. Quomodo vero singuli homines inducendi sint ad fidem amplectendam, nulla generali methodo tradi potest, cum secundum singulorum condiciones internas et externas iudicandum sit.

Inquisitio praevia de religione et revelatione in genere

Chapter I: De religione in genere

Cf. Guil. Wilmers, De religione revelata, Ratisbonae 1897; G. van Noort, Tractatus de vera religione², Amstelodami 1907; A. de Broglie, Problèmes et conclusions de l’histoire des religions, Paris 1885; — Religion et critique, ib. 1896; Th. Specht, Lehrbuch der Apologetik, Regensburg 1912, 21 sqq. De virtute religionis: S. Thomas 2, 2, q. 81 sqq; Suarez, De religione; Th. Bouquillon, De virtute religionis; I. B. Wirthmüller, Die moralische Tugend der Religion, Freiburg 1881; I. Mausbach, Das Wesen der Religion, in opere: Religion, Christentum und Kirche I, Kempten 1911, 1 sqq; Chr. Pesch, Praelectiones dogm. IX, n. 293 sqq.

Prop. I. Deus, cuius exsistentia probatur in philosophia, est Deus personalis.

31. Stat. quaest. Sunt etiam inter eruditos non pauci, qui omnem veri nominis religionem et possibilitatem revelationis ideo a priori respuunt, quia aut negant Deum exsistere (athei, materialistae) aut, si concedunt esse aliquod ens, quod Deus vocari possit, negant hoc ens esse personale, et dicunt Deum esse ipsum Universum aut partem Universi, cui eatenus tantum competat personalitas, quatenus in homine ad sui conscientiam pervenerit (pantheistae). Religio autem et revelatio sunt commercium quoddam personale inter homines et Deum. Ergo nisi Deus est persona, religio et revelatio repugnant. Contra vero, si Deus est persona, quaestio de religione et revelatione solum recte explicanda est, ut omnis rationabilis dubitatio excludatur. Reapse quicumque nunc sunt theistae, ii omnes fere et religionem profitentur et revelationem fieri posse admittunt; quicumque sunt pantheistae, neque religionem colere neque revelationem admittere possunt. Inter theistam et pantheistam, quamdiu sua quisque principia tenet, de hac re nullus disputationis fructus exspectari potest. Loquuntur quidem pantheistae quoque de religione et revelatione, sed his nominibus vagas quasdam significationes reverentiae erga Universum et internarum commotionum admirationis et sensuum sublimium et «transcendentium» subiciunt. Quae sunt purae imaginationes et subiectivae affectiones, a poetarum oestro sola obiecti diversitate distinctae.

32. Deus dicitur persona analogice, i. e. illa perfectio, quam indicamus, loquentes de personis humanis, attribuitur Deo, in quantum perfectio est, exclusis omnibus imperfectionibus, quas in hominibus annexas habet, ita ut in Deo sit pura perfectio in gradu infinito. Duo autem sunt, quae conceptum personalitatis constituunt: singularitas et rationalitas. Persona imprimis est suppositum, i. e. natura completa, ab omni alia natura distincta et divisa. Attamen solum suppositum rationale est persona: nam quae ratione carent, ut bruta animalia, non insigniuntur nomine personarum. Haec in philosophia explicata sunt (e. g. C. Frick, Ontolog.⁴ n. 226 sqq). Itaque si Deum appellamus personam, affirmamus Deum esse diversum a rebus finitis, tam singulis quam omnibus simul, eumque esse substantiam infinitam, intellectu et voluntate infinite perfectam. Dicentes Deum esse infinitum, fatemur nos modum proprium, quo Deus sit personalis, mente assequi non posse; dicentes eum esse a mundo distinctum, intellectu et voluntate pollentem, affirmamus Deum vere in se subsistere, vere intellegere et velle. Id quod affirmamus, in Deo est; modus, quo illam perfectionem concipimus et affirmamus, in nobis tantum est.

33. Arg. 1. Personalitas est perfectio simplex, a Deo in mundo producta. Atqui quidquid perfectionis simplicis in mundo est, etiam in Deo ut suprema mundi causa est. Ergo Deus est personalis.

Ad mai. In mundo esse personas non indiget probatione. Personalitas autem est perfectio simplex, quia in conceptu suo nullam includit imperfectionem, sed in omni ordine et gradu entium rationalium esse potest. Neque enim substantia rationalis, eo quod certum gradum perfectionis attingit, cessat esse rationalis, neque cessat esse individua haec substantia. Atqui haec duo: rationalitas et individualitas, constituunt conceptum personalitatis; ergo personalitas est perfectio simplex. Omnis quidem personalitas, quam experientia duce cognoscimus, est perfectio limitata, sicut etiam omnis vita, omnis intellectus, omnis omnino perfectio, quia est in subiectis limitatis. Sed sicut vita, intellectus, multae aliae perfectiones sunt perfectiones simplices, quia non postulant, ut sint in solis subiectis limitatis, ita etiam personalitas non postulat esse in subiecto limitato.

Haec autem perfectio, sicut omnis alia, a Deo in hominibus creata est, id quod hic non probamus, sed in philosophia probatum supponimus; nam etsi aliae quoque causae concurrunt ad producendas personas humanas, ultima tamen causa et causa omnium causarum est Deus.

Minor est evidens. Nam si esset in effectu perfectio, quae non esset in causa, haec perfectio esset sine causa, et everteretur principium causalitatis. Sunt quidem in effectibus perfectiones mixtae, quae essentialiter annexam habent imperfectionem, ut omnis perfectio materialis, quae non potest esse in ente pure spirituali, cum cuius perfectione pugnat. Harum igitur perfectionum mixtarum Deus causa quidem ultima est et eatenus eas etiam in se continet, sed continet non formaliter cum imperfectionibus annexis, sed continet eminenter et virtualiter, quatenus perfectio entis divini non solum adaequat sed etiam infinite superat perfectiones illorum entium creatorum, et quatenus solo nutu voluntatis suae potest eas e nihilo producere. Nam infinitae potestati non est impossibile producere, nisi quod est contradictorium seu quod ex conceptu suo est non ens.

34. Arg. 2. Deus est infinitae perfectionis. Atqui ens infinitae perfectionis est personale. Ergo Deus est personalis.

Prob. mai. Perfectio finita ideo limitata est, aut quia ex essentia sua limitata est ut homo, aut quia recipitur in subiecto limitato, ut cognitio humana, aut quia causa eius efficiens non potest aut non vult maiorem perfectionem producere. Haec disiunctio completa est, quia limitatae perfectionis causa necessario est aut formalis aut materialis, aut efficiens; secus nulla eius causa esset, quod est impossibile. Atqui Deus non est limitatus ex essentia sua neque ex subiecto recipiente neque ex causa efficiente. Haec duo ultima excluduntur, quia Deus neque habet causam efficientem, cum sit a se, neque limitatur ratione subiecti recipientis, quia ens a se est actus irreceptus. Neque ex essentia sua Deus limitatur, cum in ente a se exsistentia non recipiatur in subiecto sed sit ipsa eius essentia. Atqui exsistentia seu actualitas non restringitur ad ullam singularem perfectionem. Ergo Deus ex essentia sua non limitatur in perfectione, sed eius perfectio tam late patet quam conceptus exsistentiae seu actualitatis.

Minor est evidens. Nam ens infinitum non caret ulla perfectione simplici. Atqui personalitas est perfectio simplex. Ergo infinitum est personale.

35. Arg. 3. Ut ens aliquod sit personale, duo requiruntur: distinctio realis ab omni alio ente et rationalitas. Atqui Deus et est distinctus a mundo et est rationalis. Ergo Deus est personalis.

Prob. min. Deus est distinctus a mundo, quia mundus, utpote ens mutabile et potentiale, ultimam sui causam postulat ens immutabile et actum purum; atqui actus purus et immutabilis realiter et essentialiter distinguitur ab omni ente mutabili et potentiali; ergo Deus actus purus distinguitur a mundo et ab omnibus partibus eius. Deus etiam est rationalis, quia est causa creaturarum rationalium, et quia teleologia, i. e. consideratio ordinis in mundo vigentis, postulat sapientem ordinatorem. Ergo utrumque elementum personalitatis, individuatio et rationalitas inveniuntur in Deo.

Quae argumenta cum fusius exponantur in philosophia (e. g. Hontheim, Theodicaea n. 248 sqq 418 sqq 522 sqq 714 sqq), pauca haec recoluisse sufficiat. In philosophia etiam ostenditur Deum esse liberum in operationibus ad extra (libertate non potentialitatis sed virtutis), cum ens infinitum non egeat creaturis, sed secundum intellectum et voluntatem plene satietur infinita sua veritate et bonitate.

36. Obi. I. Deus non potest simul esse et infinitus et personalis, si infinitas et personalitas inter se pugnant. Atqui infinitas et personalitas inter se pugnant; nam infinitum est ens, quod omnem rationem entis in se continet, ut nihil entis possit esse ultra illud; personale autem est ens, quod, distinctum ab omni alio ente, in se subsistit. Ergo Deus non potest simul esse et infinitus et personalis.

Resp. Conc. mai. Nego min., et rationem additam dist.: Infinitum est ens, quod omnem rationem entis aut formaliter aut eminenter et virtualiter in se continet, conc. assert.; quod omnem rationem entis formaliter in se continet, nego assert. Ens infinitum non potest formaliter in se continere nisi perfectionem; id autem quod imperfectum vel quatenus imperfectum est, excluditur ab ente infinito, quia imperfectio, ut est negatio vel privatio, est non ens. Perfectiones autem mixtae in ente infinito sunt, quatenus ab eo omnem rationem entis accipiunt, ut nihil possit esse, quod in ente infinito non habeat ultimum fundamentum et primam causam. Itaque non est plus perfectionis in Deo et mundo simul quam in solo Deo, sed sunt plura tantum entia. Neque entia creata, eo quod in se subsistunt, fiunt a Deo independentia, sed omnis eorum perfectio constanter a causalitate divina procedit. Deus subsistit ut ens a se, alia subsistunt ut entia a Deo. Unde neg. conseq.

37. Obi. II. Qui est persona, se ut hoc „Ego” ab aliis „Ego” distinguit. Atqui Deus se non distinguit ut unum „Ego” inter multa alia „Ego”. Ergo Deus non est personalis.

Resp. Dist. mai.: Qui est persona, necessario requirit, ut adsint alia supposita rationalia, a quibus se distinguat, neg. mai.; qui est persona, se necessario distinguit ut unum „Ego” inter alia „Ego”, si adsunt alia „Ego”, subdist. mai.: Si sunt alia „Ego” eiusdem ordinis, quae inter se conumerari possunt, conc. mai.; si sunt alia „Ego” ordinis tam diversi, ut omnis conumeratio excludatur, neg. mai. Dist. min.: Deus non requirit, ut adsint alia supposita rationalia, conc. min.; si adsunt alia supposita rationalia, Deus non distinguit se ut unum ex illis, subdist. min.: Deus non cognoscit se non esse illa, neg. min.; Deus non se conumerat cum iis ut suppositum eiusdem ordinis, conc. min. Deus non est primus, Adam secundus, alii homines tertius, quartus etc.; nam quae analogice tantum conveniunt, non possunt ita inter se computari. Non computamus hominem, bovem, arborem, lapidem. Multo igitur minus Deus computatur cum aliis, quibuscum ne in ratione quidem entis univoce convenit.

38. Obi. III. Notionem personae acquirimus ex conscientia nostri. Atqui haec notio involvit limitationem. Ergo ad Deum applicari nequit.

Resp. Dist. mai.: Conscientia est unus ex fontibus, ex quibus conceptum personae haurimus, conc. mai.; ita astringimur testimonio conscientiae, ut non possimus evolvere conceptum personae, qui etiam ad alios praeter hominem transferri possit, neg. mai. Dist. min.: Notio personae humanae involvit limitationem, conc. min.; notio entis rationalis in se subsistentis involvit limitationem, neg. min. Dist. conseq.: Notio personae humanae ad Deum applicari nequit, conc. conseq.; notio entis rationalis in se subsistentis ad Deum applicari nequit, neg. conseq.

39. Obi. IV. Philosophia non pervenit nisi ad unam personam divinam. Atqui secundum revelationem Deus est trinus seu tres personae. Ergo doctrina philosophica de personalitate Dei est falsa.

Resp. Dist. mai.: Philosophia docet Deum esse unam naturam rationalem in se subsistentem, conc. mai.; philosophia docet nos cognoscere modum proprium personalitatis divinae, neg. mai. Dist. min.: Secundum revelationem Deus non est una natura rationalis in se subsistens, neg. min.; secundum revelationem in natura divina sunt processiones quaedam internae, de quibus philosophia neque scit neque docet quidquam, conc. min. Secundum datam distinctionem neg. conseq., quia revelatio non negat ea, quae philosophia docet, sed aliquid addit. Conceptus igitur philosophicus personalitatis divinae est quidem imperfectus, sed non est falsus.

Prop. II. Omnis homo debet supremam Dei excellentiam agnoscere eique reverentiam exhibere, seu debet religionem profiteri.

40. Stat. quaest. Si Deus esset ens impersonale, sive Universum sive pars Universi, possent homines hanc rerum condicionem cognoscere et fortasse sensu quodam stuporis percelli, comparando se cum varietate, magnitudine, profunditate Universi. At sic Deus esset solum obiectum speculationis et sterilis admirationis, non vero ullum personale commercium cum eo esset possibile. Verumtamen non ita res se habet, sed Deus sapientia sua et caritate totum mundum, in specie homines, e nihilo produxit, eosque continuo conservat, gubernat, ad finem perducit. Quid igitur, homo intellectu et voluntate non convertatur ipse quoque ad Deum eumque actibus suis prosequatur, sed potius Deo ipsum semper observanti et amanti quodammodo tergum vertat? Certe hoc est contra sanam rationem et bonos mores. Quicumque admittit Dei scientiam et amorem sine ulla interruptione versari circa omnes et singulos homines, necesse est fateatur hominis esse mentem suam ad Deum attollere ut ad summum verum, et voluntate Deum amplecti ut summum bonum. Iamvero agnoscere excellentiam Dei infinitam et hanc agnitionem manifestare, hoc est Deum colere seu religionem profiteri. Religio enim est virtus, qua Deo propter infinitam eius excellentiam cultum exhibemus. Sane Dei perfectioni et beatitudini nihil additur per cultum, nihil demitur per impietatem hominum. At hominis ipsius plurimum interest recto modo se in Deum gerere; et quia Deus vult hominis bonum spirituale et observantiam ordinis moralis, ideo postulat, ut ab hominibus colatur.

41. Religio in se est virtus voluntatis, sed supponit notitiam excellentiae divinae in intellectu, quia non possumus venerari, quod ignoramus. Unde ad religionem subiective spectatam pertinet tum recta de Deo et nostra relatione ad Deum cognitio tum voluntatis dispositio ad agendum secundum hanc cognitionem. Consequenter religio obiective spectata consistit in summa veritatum et officiorum, quibus moralis relatio hominis ad Deum constituitur. Itaque ratione illarum veritatum obiectivarum, quibus religio nititur, distingui potest religio vera et religio falsa. Considerando rem pure philosophice (i. e. abstrahendo a supernaturali revelatione) vera dicenda est ea religio, quae ex recto conceptu Dei procedit, falsa autem ea, quae est fructus erroneae opinionis de Deo. Neque tamen hic in quaestionem veniunt perfectiones Dei secundum considerationes pure metaphysicas, sed perfectiones divinae, quatenus eas respicit ordo moralis. Dummodo quis admittat supremum mundi dominum et gubernatorem, sapientem, sanctum, potentem, eumque ut talem colat, habet veram religionem, etsi forte ad conceptum creationis ex nihilo non procedit, vel Deo aliquod subtilissimum corpus affingit, vel nescit, quae sit metaphysica Dei essentia. Sed si quis concipit Deum ad instar hominis, passionibus obnoxii, crudelis, iracundi, adulationum cupidi, nostri et rerum nostrarum indigentis, vel alia moraliter indigna de Deo cogitat, et secundum hos conceptus Deum colit, is habet religionem falsam et superstitiosam.

42. Distinguitur religio naturalis et supernaturalis. Nam etsi in hoc ordine rerum religio vera est una supernaturalis, quia Deus supernaturali revelatione praecepit, quomodo colendus sit, nihilominus Deus colendus esset, etiamsi nihil supernaturaliter revelasset; et quia haec religio e solo naturali rationis lumine procederet, vocatur religio naturalis. Unde etiam illi homines, qui nihil umquam de revelatione audierunt, Deum colere debent.

43. Etymologia vocabuli religionis obscura est. Vide apud S. Thomam (2, 2, q. 81, a. 1), quae S. Isidorus (Etymol. l. X, n. 234) collegit ex Cicerone (De nat. deor. l. II, c. 28, n. 72) et S. Augustino (De civ. l. X, c. 3; De vera relig. c. 11 113; Retract. l. I, c. 13, n. 9), quibus addi possunt Gellius (Noct. attic. l. IV, c. 9), Lactantius (Div. instit. l. IV, c. 28), S. Hieronymus (In Amos 9, 6). Probabilissime religio derivatur a religendo, i. e. frequenter in memoriam revocando, cuius contrarium est negligere. Ita Cicero et Gellius et eruditi nostrae aetatis. Religiosus igitur est, qui Dei et officiorum suorum erga Deum memor est, sicut impius est, qui haec officia neglegit. Minus probabilis est derivatio vocabuli religionis a religando, quatenus religio est vinculum nos cum Deo ligans. Ita Lactantius. Vel a re-eligendo, quatenus Deum, peccato amissum, iterum eligimus. Ita S. Augustinus. Sed si de etymo vocis nonnihil dissentiunt, de natura et actibus religionis consentiunt. Qui sint hi actus, ex argumentis patebit.

44. Arg. 1. Ex omnimoda dependentia hominis a Deo. Homo a Deo dependet, quia a Deo creatus est et in esse conservatur, quia sine Dei concursu nihil omnino potest agere, quia Deus est finis ultimus, quo homo beandus est. Praeterea omnia bona, quibus utitur, homo a Deo accipit, non corporalia tantum sed etiam spiritualia, cum Deus sit fons omnis veri et boni. Atqui homo natura sua ita comparatus est, ut verum agnoscere et bonum velle debeat. Ergo debet agnoscere Deum omnium supremum dominum, principium et finem, et hanc agnitionem profiteri seu se Deo submittere.

Hic actus agnitionis supremae excellentiae divinae et submissionis erga Deum est adoratio, quae termino technico vocatur cultus latriae, et est actus maxime proprius religionis. Adoratio per se est actus internus, qui a voluntate aut elicitur aut imperatur. Potest enim voluntas non solum ipsa elicere actum submissionis erga excellentiam divinam, sed potest etiam actus aliarum virtutum ad hunc finem dirigere, ut Deus iis honoretur, quemadmodum e. g. potest elicere ex hoc motivo actus humilitatis, temperantiae, oboedientiae. Neque internos tantum actus sed etiam externos actus cultus religiosi potest et debet homo ponere, quia non solum secundum animam sed etiam secundum corpus omnia Deo debet, a quo omni temporis puncto dependet, et quia actus interni, qui nullo modo extrinsecus se manifestant, mox languescunt, contra vero per signa sensibilia iuvantur et excitantur. Homo enim non est purus spiritus sed compositum ex anima et corpore, et totum hoc compositum ad Deum colendum cooperari debet. Immo non privatim tantum homines Deum signis internis et externis colere debent, sed etiam cultus publicus exhibendus est, quia homo est ens sociale, et quia etiam societas ut societas a Deo dependet. Ratio igitur cultus externi ex hominis natura derivatur; nam etsi Deus mentem hominis immediate perspicit, homo tamen, in quantum est ens sensibile et sociale, actibus cultus externi carere non debet. Actus autem externi non habent ullam dignitatem moralem et religiosam, nisi quatenus emanant ab interno affectu et ab eo informantur.

Ita religio, etsi est virtus quaedam specialis, imperat tamen toti vitae humanae et morali, eamque Deo consecrat et quasi in permanentem Dei cultum convertit. Perfecte religiosus ille est, qui numquam sibi sed in omnibus Deo vivit.

45. Arg. 2. Ex gratitudine Deo debita. Deus non necessitate coactus sed ex puro amore benevolentiae plurima hominibus contulit et confert. Atqui rectus ordo postulat, ut benefactori debitam gratitudinem exhibeamus. Ergo Deo summo benefactori summas gratias agere et gratias agendo eum colere debemus.

Maior patet, quia Deus infinite perfectus et beatus non indiget creaturis, sed eas libere producit ad bona illis conferenda. Creavit quidem omnia ad gloriam suam. Sed quid haec gloria formaliter est nisi cognitio summi veri et amor summi boni in creatura rationali exsistens? Ergo si Deus voluit creaturas rationales producere, non potuit nisi simul velle, ut ipse ab iis cognoscatur et diligatur. Neque igitur benevolentia Dei in eo est, quod supposita creatione Deus sui ipsius possessionem creaturis rationalibus finem ultimum praestituit, sed quod libero amore voluit producere creaturas tam nobiles, ut iis possessio Dei debeatur, et praeterea quod, ut revelatio docet, voluit has creaturas ad ordinem supernaturalem evehere.

Ad min.: Gratitudo in genere est virtus distincta a virtute religionis, consistitque in promptitudine ad agnoscenda beneficia recepta cum laude benefactoris; sed si Deo ut Deo gratias agimus, agnoscimus eum non ut privatum benefactorem sed ut supremum principium et dominum omnium rerum. Hic autem est actus adorationis seu religionis qui ab aliis actibus religionis eo tantum distinguitur, quod non respicit totam excellentiam divinam sed speciatim infinitam Dei beneficentiam. Non quidem per actum gratitudinis hanc beneficentiam ut bonum divinum amamus; hic enim esset actus caritatis, sed consideramus eam ut fontem tot beneficiorum in nos promanantium. Deus autem non est benefactor noster sicut alii benefactores, sed omnipotenter, omnipraesentialiter, pure liberaliter, incessanter. Quovis igitur tempore sumus terminus innumerabilium beneficiorum divinorum, sine quibus neque esse neque agere possumus, et quorum finis ultimus erit Deus ipse, sua possessione nos beatificans. Ideo gratitudo Deo ut Deo exhibenda est actus latriae (cf. S. Thomas 2, 2, q. 106, a. 1).

46. Arg. 3. Ex necessitate orationis impetratoriae. Homo debet sibi procurare illa auxilia divina, sine quibus recte vivere et salutem assequi non potest. Atqui ut haec auxilia obtineat, oratio necessaria est. Ergo homo Deum orare et etiam hac ratione Deum colere debet.

Ad mai.: Homo, qualis in hoc ordine est, multis miseriis corporalibus et spiritualibus subiacet, e quibus saepe neque seipsum eripere neque per alios homines liberari potest. Ut abstrahamus a miseriis mere corporalibus, magna moralis infirmitas ad observandam legem naturalem et vitam recte agendam negari non potest nisi loquendo contra factum. Unde haec miseria orta sit, hic non quaerimus; sufficit nobis factum, quod nemo prudens in dubium vocare potest. Ex altera parte constat Deum omnipotentem et in agendo ad extra liberum posse homini succurrere, si velit; eum autem velle iuvare hominem, ut recte vivat et salutem assequatur, efficitur ex divina sapientia, bonitate, sanctitate. Nam Deus non potest assignare homini finem et viam ad finem tam difficilem, ut res moraliter impossibilis dicenda sit. Ergo quia non statim dedit cum ipsa natura facilitatem convenientem, sine dubio voluit, ut homo auxilia divina necessaria sua cooperatione compararet.

Ad min.: Medium ad obtinendum auxilium divinum esse orationem iam eo suadetur, quod hucusque populus inventus non est, qui in necessitatibus suis ad Deum, vel ad eos, quos pro diis habebat, non recurrat. Testes sunt ethnographia et historia religionum (cf. O. Peschel, Völkerkunde; W. Schneider, Die Naturvölker; Fr. Ratzel, Völkerkunde; Chantepie de la Saussaye, Lehrbuch der Religionsgeschichte). Olim quidam obloquebantur, sed peritorum consensu ad silentium redacti sunt. Ad aliud igitur effugium se recipiunt, dicentes ipso progressu generis humani recursum ad divinum numen, immo et omnem religionem abrogatum iri. Hoc est vaticinium, cuius impletio exspectanda est, priusquam veridicum habetur. Neque vero umquam implebitur, quia naturalis ratio illas veritates, quibus religio nititur, semper perspiciet, et quia multiplici indigentiae humanae magnifica promissa evolutionistarum mederi non possunt. Vitiis quidem obscurari potest dictamen naturalis rationis, et debilitari potest instinctus religiosus, naturae insitus. At si genus humanum universum spectatur, tandem veritas semper obtinebit, et leges a conditore naturae inditae vim suam vindicabunt. Non peribit religio, non silebit oratio nisi morientibus ultimis hominibus. Atqui Deus in natura rationali non creasset hanc inclinationem petendi a Deo auxilium, nisi vellet petitiones exaudire.

Ad quid autem vult Deus, ut homines ad se petentes recurrant, cum iam antecedenter sciat, quibus indigeant? Vult hominum causa, quia utilissimum est hominibus mentes ad Deum elevare et divino consortio frui. Homines bene et constanter orantes in dies meliores et nobiliores fiunt ex conversatione cum Deo, quia, quocum frequentem consuetudinem habueris, eius spiritu imbueris, praesertim si vir est eminentis indolis, a fortiori si est Deus ipse.

Deus quidem ab aeterno omnia immutabiliter decrevit; attamen in hoc aeterno decreto rationem habuit orationum, quas non minus ab aeterno futuras esse praevidit, et prout orationes audire voluit, cursum rerum talem ordinavit, qualis non esset, nisi preces praevisae essent.

His consideratis plane improbabile apparet Deum velle omnia auxilia necessaria et convenientia concedere hominibus non orantibus. Multa dat sine oratione, scilicet ea omnia, quae creatura rationalis exigit, ne frustra sit, ut est totus ordo naturalis cum suo fine et mediis ad finem, cum conservatione, generali concursu et gubernatione. Ea igitur, quae secundum leges constantes ex natura eiusque viribus fluunt, non sunt obiecta petitionis. Sed intra hunc ordinem naturalem ingens amplitudo donorum divinorum est, quae nequaquam naturali exigentia determinata sunt. Distributio bonorum fortunae, valetudo vel aegritudo, pericula salutis maiora vel minora, bonae vel malae cogitationes et affectiones incidentes, societas horum vel illorum hominum, haec et alia multa, quae valde promovere aut impedire possunt salutem spiritualem, non ita ex ipsa natura rerum determinata sunt, ut non possint taliter et aliter a Deo disponi. Itaque Deus, cum non per ipsam naturam omnem miseriam ab hominibus arcuerit neque omnia adiumenta moraliter necessaria praestiterit, censendus est velle, ut homo aliquid ex sua parte faciat ad auxilium divinum impetrandum. Quid autem faciat, nisi ut auxilium a Deo petat? Nam impotentia hominis ad legem servandam et finem assequendum est iustus titulus recurrendi ad divinum auxilium; potentia vero, sanctitas, bonitas Dei, qui vult, ut homo salvus fiat, est tacita quaedam promissio Dei de auxilio praestando. Ergo omnia elementa adsunt, quae requiruntur, ut non sola possibilitas sed etiam obligatio orandi affirmetur.

Haec tria officia religionis, i. e. adorationem, gratitudinem erga Deum, orationem impetratoriam, breviter exposuisse sufficiat; nam omnia officia religiosa in specie hic recensere opus non est, quia de his dicetur in ipso cursu theologiae sive dogmaticae sive moralis.

47. Obi. I. Nobilis animi documentum est non multum curare de honoribus humanis. Atqui Deus est spiritus nobilissimus. Ergo parvi pendet honores humanos.

Resp. Dist. mai.: Nobilis animi est non sectari inanem gloriam, conc. mai.; nobilis animi est nolle illos honores, quos rectus ordo moralis postulat, neg. mai. Et concessa minore dist. conseq.: Deus non maioris faciet honores humanos, quam in se digni sunt, conc. conseq.; Deus non curabit de honoribus sibi debitis, quos rectus ordo moralis postulat, neg. conseq.

48. Obi. II. Omnis honor, quem homines Deo deferre possunt, quasi nihil est in comparatione illius honoris, qui Deo debetur. Atqui quando aliquis debitor creditori divitissimo non potest solvere nisi minimum quid, e. g. unum assem, creditor rationabiliter non postulat, ut hoc minimum sibi detur. Ergo a pari Deus censendus non est velle, ut minimum illud honoris sibi detur, quod homines tribuere possunt.

Resp. Nego suppositum argumenti et paritatem in exemplo allato. Deus enim postulat honorem non propter suum commodum sed propter rectum ordinem et hominum utilitatem, ut explicatum est. Neque paritas est inter debitum reale et debitum personale honoris. Nam a debitis realibus solvendis homo sine dubio excusatur, quamdiu non habet, unde solvat. Sed agnoscere excellentiam divinam quivis potest et debet, qui habet usum rationis; neque in hac re postulatur aequalitas inter honorem et honoratum, sicut in debitis realibus inter acceptum et reddendum. Perfecta Dei gloria est Deus ipse cognitione et amore sui ipsius. Hoc tamen non impedit, quominus etiam creaturae rationales intellectu et voluntate ad Deum ascendere debeant. Licet enim Deus entitative infinite distet a creaturis, est nihilominus in intellectu et voluntate creaturae rationalis proportio habitudinis ad Deum cognoscendum, honorandum, amandum. Et ita Deum colentes, vere colimus eum ut Deum, ponimus eum extra seriem creaturarum, infinitam eius excellentiam agnoscimus et magnificamus. Hic igitur honor est terminative infinitus, neque ulli creaturae tribui potest.

49. Obi. III. Cum religio essentialiter consistat in actibus internis, saltem cultus externus indifferens est, et hoc sensu una religio aeque bona est atque altera, dummodo homo agnoscat et revereatur supremam Dei excellentiam. Ergo alia religio non est alii praeferenda, nisi quatenus alia his hominibus, alia illis hominibus magis convenit.

Resp. Dist. antec.: Si Deus positiva revelatione vel auctoritas humana legitima praecepit certum modum cultus religiosi, hoc cultu neglecto Deus quolibet alio modo coli potest, neg. antec.; quia colere Deum contra eius legem immediatam vel mediatam, non est eum honorare sed iniuria afficere. Quamdiu neque auctoritate divina neque legitima auctoritate humana certus cultus praeceptus est, licet Deum colere quibuscumque modis et ritibus, subdist. antec.: Licet colere Deum ritibus sanis et rationabilibus, conc. antec.; superstitiosis, i. e. cum recta ratione pugnantibus, neg. antec. Sicut non licet Deo attributa indecora et indigna adscribere, ita non licet Deum colere ritibus, quibus talia attributa significantur. Religio bona et vera, etiam pure naturalis, debet ex rectis de Deo conceptibus procedere, ut dictum est.

Schol. De origine religionis.

50. In originem religionis inquirere possumus tripliciter: historice, metaphysice, psychologice.

Historice quaeri potest, quando et quibus de causis religio invecta sit in genus humanum. Sed haec via, etsi in se non repugnat, clausa est nobis, quia initium generis humani est praehistoricum et sola revelatione divina cognosci potest, quae revelatio docet ortam esse religionem non mere naturaliter sed Deo supernaturaliter concurrente. Historia vero, quantumcumque suis viribus ascendit ad saecula praeterita, numquam ad tempora pervenit, quando religio nondum fuit inter homines vel primum introducta est. Quare historia religionum non describit nisi progressionem variarum religionum, iam pridem ante tempora historica exsistentium. Cetera ratiocinando tantum cum maiore vel minore probabilitate conicit. Qua via perventum est inter alia ad hanc conclusionem: Quo antiquiores sunt religiones, eo minus sunt polytheisticae, et etiam in religionibus polytheisticis vestigia quaedam supersunt prioris monotheismi. Ita indogermani ante separationem suam colebant Dyu, quae vox est radix vocis Dei et derivatorum eius. Semitarum Deus erat El. Sinenses venerabantur Shang Ti («Summum Dominum»). Simile quid valet de aliis populis, id quod fusius exposui et eruditorum testimoniis comprobavi tribus libellis, qui inscribuntur «Der Gottesbegriff in den heidnischen Religionen des Altertums»; «Der Gottesbegriff in den heidnischen Religionen der Neuzeit» (cf. J. Souben, Nouvelle théologie dogmatique I², Paris 1902). Ex monotheismo per moralem et intellectualem depravationem hominum ortus est polytheismus et aliae formae religionum falsarum.

Nunc in singulis hominibus historice religio oritur ex educatione, quam accipiunt ab aliis hominibus religione iam imbutis. Neque enim singuli a primis initiis omnia per se inveniunt, sed in societate humana viventes, eius intellectualibus et moralibus thesauris ditescunt, aut e contra malis iam praevalentibus inficiuntur. Philosophia, i. e. cognitio expolita et reflexa, non est origo religionis sed aliquod accidentale complementum eius, quod salva rei essentia in plurimis abest.

51. Metaphysice consideratur origo religionis, si causae eius materialis, formalis, finalis, et condiciones exponuntur. Hoc breviter praestitimus, dicentes religionem esse actum vel habitum voluntatis, quo homo recte ordinatur respectu supremae excellentiae divinae, tribuendo ei debitum cultum et dirigendo totam vitam moralem ad Deum ut primum principium, supremum dominum, ultimum finem. Supponit autem hic cultus rectum de Deo conceptum intellectualem, quod attinet ordinem moralem, qui inter homines et Deum intercedit. Etsi non affirmamus homines philosophica ratione pervenire ad religionem, dicimus tamen religionis fundamentum esse intellectuale, nec posse esse veri nominis religionem, quae non procedat ex vera Dei notitia. Hoc autem ipsum multi acatholici negant, quibus ex catholicis accesserunt ii, qui modernistae vocantur. Qui decernunt omnem intellectualismum ab explicanda religionis origine amandandum, cum fons vitae religiosae sit quidam instinctus, ex indigentia ordinis supraphaenomenalis oriundus, vi cuius homo moveatur versus ens transcendentale, quod intellectus humanus assequi nequeat, sed quod cordis affectus postulet, et quod speciali quadam intuitione apprehendatur (e. g. Loisy in Revue du Clergé franç. XXI [1900] 250 sqq). Hanc fidem intellectus neque producere neque evertere potest. Itaque origo religionis explicanda est psychologice secundum systema immanentiae. Haec falsa opinio est ultima radix modernismi.

52. Psychologice consideratur origo religionis, cum in hominis animo ostenduntur illi actus vitales, qui suapte natura ducunt ad religionem. Haec consideratio eo differt a metaphysica, quod non distinguit et definit conceptus, qui in quaestionem veniunt, eorumque inter se relationem explicat, sed potius concretam vitam hominis inspicit et in ea radicem religionis quaerit. Nam cum vita religiosa consistat in actibus immanentibus, radix quoque horum actuum immanens sit necesse est. Homo autem percipit se esse ens dependens et se imparem esse ad attingendum nobilem illum statum moralem, ad quem, nisi est iam nimis depravatus, ipsa natura duce se destinatum esse cognoscit. Supposita igitur sufficiente Dei notitia ingenitum est homini ad divinum auxilium recurrere, ut Deus suppleat, quod ipsi deest, sicut supra (n. 46) exposuimus. Ergo vere ex dependentia et indigentia morali psychologice oritur religio (cf. quae scripsi in Stimmen aus Maria-Laach LXVIII [1905] 381 sqq). Vocetur haec theoria immanentiae, si placet. At ne confundatur cum falso immanentismo modernistarum. Hi enim dicunt non ad Deum prius cognitum confugere homines in necessitatibus suis, sed eos potius necessitatibus suis moralibus adigi, ut Dei realem exsistentiam postulent, quae intellectui incognoscibilis sit. Utrum Deus sit an non sit, secundum mentis iudicium se ignorare fatentur, sed confidunt eum exsistere, quia eo indigent. Sane etiam ex lege morali naturali, ex testimonio conscientiae, ex innato desiderio beatitudinis argumenta peti possunt ad probandam Dei exsistentiam. At hic esset modus intellectualis, quem in re religiosa aspernantur modernistae. Eorum «fides», qua Deum percipiunt, nihil est intellectuale, nullo ratiocinio dirigitur, sed est irrationalis appetitus Dei, quem interdum nomine intuitionis condecorant, etsi reapse nihil intueantur. Unde fit, ut tota eorum theoria sit a ratione aliena, nulla pro se habeat argumenta, sit nudus et vanus philosophandi modus, testimonio conscientiae minime fultus, contradicens communi hominum doctorum et indoctorum persuasioni, qui censent etiam in re religiosa rationis lumine, non caeco instinctu utendum esse. Tandem haec theoria tollit differentiam inter religionem veram et religiones falsas, indifferentismum religiosum inducit, omnemque religionem evertit, quia est extremus subiectivismus, in quo nihil est stabile, sed de subiecto in subiectum, de die in diem omnia variantur et fluunt. Hac igitur ratione origo religionis, quae hoc nomen meretur, et quae est prima inter ideales potestates ordinis moralis, explicari non potest.

De revelatione in genere

Cf. M. I. Scheeben, Handbuch der kathol. Dogmatik I, n. 5 sqq; H. Denzinger, Vier Bücher von der religiösen Erkenntnis (lib. II, qui recenset varias opiniones de hac re prolatas); Fr. I. Mach, Die Notwendigkeit der Offenbarung, Mainz 1883; I. Kleutgen, Theologie der Vorzeit V, n. 536 sqq; J. Didiot, Logique surnaturelle objective, Paris 1892.

PRAENOTANDA.

53. Deus dedit homini naturam rationalem, ut ex mundi aspectabilis et sui ipsius consideratione ascendat ad Deum mundi opificem, gubernatorem, finem cognoscendum et voluntatis actibus prosequendum. Haec Dei manifestatio per lumen creatum obiectivum et subiectivum, naturae rationali proportionatum, appellatur interdum revelatio Dei naturalis et late dicta. Nam vi vocis revelatio est manifestatio occultorum; et quia Deus in se nobis est occultus, manifestatur autem nobis a posteriori per creaturas, loqui licet de revelatione Dei naturali. Quae vocatur late et improprie dicta in comparatione cum revelatione illa stricte dicta, quam theologi intellegunt, quando de revelatione simpliciter loquuntur.

54. Revelatio divina stricte dicta est locutio Dei, qua Deus ex iis, quae cognoscit, quaedam cum hominibus communicat, ut homines ea propter auctoritatem Dei loquentis credant. Haec revelatio a manifestatione Dei naturali multipliciter distinguitur. Nam 1. in revelatione late dicta Deus se habet ut res quaedam, circa quam homo ratiocinatur; in revelatione stricte dicta Deus ut persona ad personas loquitur. 2. Revelationi late dictae respondet ex parte hominis scientia, qua ex rebus creatis ut effectibus Deum eiusque proprietates ut causam cognoscit; revelationi proprie dictae respondet ex parte hominis fides, qua homo propter auctoritatem Dei revelantis vera esse affirmat, quae Deus dixit. 3. Obiecta revelationis proprie dictae possunt esse veritates, ad quas docendas revelatio naturalis non valet. 4. Revelatio proprie dicta est aliquid, quod praeter naturalem rerum cursum immediato Dei interventu fit. 5. Revelatio improprie dicta ex se non potest hominem ducere nisi ad finem ultimum naturalem; revelatio proprie dicta potest hominem ducere et ducit ad eum finem, qui omnem exigentiam et potentiam naturalem superat.

Hae differentiae observandae sunt, ut statim ab initio conceptus rei, de qua agitur, sufficienter patescat. Quare iuverit breves quasdam explicationes addere; nam fusius in ipsis tractatibus dogmaticis dicendum erit de ordine supernaturali, de fide, de aliis, quae hic in quaestionem veniunt.

55. Revelatio est locutio Dei proprie dicta ad homines. Quomodo loquatur homo ad hominem, notum est. Communissime hoc fit per verba oris, saepe per scripturam, interdum per gesticulationes vel alia signa. Id unum essentiale est, ut altera persona alteri ex intentione manifestet aliqua ut sua iudicia. Ergo locutio proprie dicta non est, si psittacus articulatos quosdam sonos profert. Neque locutio est, si quis involuntariis signis prodit cogitationes vel affectus suos. Locutio proprie dicta est testificatio, qua quis testatur, quid ipse iudicet, ut alter res testificatas admittat. Loquens implicite saltem provocat ad suam scientiam et veracitatem, et vult, ut verbis suis fides habeatur. Si praeterea loquens iure suo postulat, ut alter audiat, quid ei dicat, habetur plena auctoritas testis, quae per solam scientiam et veracitatem nondum adest, quia non habeo debitum morale audiendi, quaecumque quilibet homo mihi vult dicere, sed possum recusare audientiam: Quid ad me? nolo te audire. Saepe autem non licet ita respondere, sed audire et admittere debemus, quae alter loquitur. Deum habere auctoritatem loquendi nobis et postulandi a nobis fidem colligitur ex conceptu supremi domini et primae veritatis. Sed quomodo Deus loquitur hominibus?

56. Locutio immediata Dei ad homines potest vario modo fieri: Per voces vel alia signa externa, quibus homines utuntur, quando inter se colloquuntur. At praeterea Deus potest etiam sine signis externis producere in imaginatione vel in intellectu hominis species, quae ab homine in homine produci nequeunt nisi mediantibus signis externis (cf. S. Thomas 2, 2, q. 173, a. 2 et Contra gent. 3, 154). Attamen sola productio specierum, sive per signa externa sive sine signis externis, non sufficit, ut sit locutio divina, sicut neque inter homines sufficeret, si quis audiret solas voces, sed nesciret, quis eas proferret, et num vellet sibi loqui. Necesse igitur est addi iudicium intellectuale, quo homo intellegat Deum esse, qui sibi loquatur, et quid sibi dicat; et quia Deus revelans vult, ut verbum suum indubitanter credatur, et plerumque etiam, ut nomine Dei aliis credendum annuntietur, debet ipse homini infundere lumen intellectuale, quo ille, qui revelationem accipit, certo intellegat has et has res sibi a Deo revelari.

57. In accipienda et credenda revelatione homo non pure passive se habet, non magis quam si discit aliquid ab alio homine. Veritatem percipere et ei assentiri est actus vitalis, etiam cum ille, qui docet, est Deus, qui quidem confortat facultates naturales, sed non opprimit, neque efficit, ut actus vitalis non eliciatur ab homine. Ergo etiam in revelatione divina actus, quibus homo percipit et affirmat verum revelatum, sunt et manent actus vitales; sed hi actus sunt medium tantum et modus attingendi revelationem, non sunt ipsum verbum Dei. Solum id quod revelatur et creditur, est verbum divinum. Ne autem imperfectus modus cognoscendi, qui est homini proprius, impediat rectam apprehensionem veri revelati, Deus interno lumine et confortatione iuvat hominem. Hoc adiutorium divinum non evehit hominem ad immediatam intuitionem rerum revelatarum, sed efficit, ut res divinae repraesententur conceptibus analogis, imperfectis quidem, at non positive falsis. Neque enim modus cognoscendi credendus proponitur, sed id quod per revelationem manifestatur.

58. Haec igitur revelatio dicitur immediata, non quasi non fiat mediantibus actibus subiectivis hominis, sed in comparatione cum revelatione naturali, in qua obiecta, quae immediate cognoscenda proponuntur, non sunt verba divina sed obiecta creata, ex quibus homo ratiocinando ascendit ad Deum.

Alio modo revelatio mediata et immediata distinguitur respectu subiectorum, quibus fit. Potest enim Deus uni homini aliquid revelare et simul eum ut nuntium mittere ad verba divina aliis hominibus annuntianda. Quod si fit, debet Deus nuntium suum iis notis insignire seu iis signis circumdare, quibus certo constet eum esse nuntium Dei et vere nomine Dei loqui. Qualia signa sunt praecipue miracula et vaticinia. In his igitur condicionibus revelatio ratione subiecti est immediata ea tantum, quae ipsi nuntio fit, ceteri autem mediate tantum revelationem divinam accipiunt, sive ab ipso nuntio sive ab aliis, qui a nuntio audiverunt. Nihilominus recte dicimus rem istam, quae sic traditur, esse immediate a Deo revelatam et esse verbum Dei proprie dictum, quia verbum Dei manet verbum Dei, etsi ab aliis repetitur et ad alios transmittitur, praesertim si haec transmissio fit ex mandato et sub assistentia Dei caventis, ne verbum suum hac via corrumpatur.

59. Revelationi divinae ex parte hominis respondet fides, non scientia stricte dicta. Scientia enim est cognitio rerum ex principiis internis, sive res aliqua immediate percipitur, sive fit conclusio ex causa ad effectum, sive causa cognoscitur ex effectu. Fides autem est assensus in rem propter auctoritatem testis eam affirmantis. Quae auctoritas, si est certa, dat quidem certitudinem rem ita esse, sicut affirmatur; nihilominus et auctoritas et certitudo ex auctoritate parata sunt aliquid rei testificatae externum. Unde per fidem nulla habetur perspicientia rei creditae sed solus assensus in rem; et hic assensus habet motivum formale unicum auctoritatem testis. Hoc valet de fide humana, valet etiam de fide divina. Auctoritas humana per se est fallibilis; ideo fides quoque humana est fallibilis. Auctoritas divina est absolute infallibilis; ideo fides respondens auctoritati Dei revelantis est infallibilis et assensus adhaesive firmissimus. Neque enim Deo revelanti respondere licet: Fortasse ita est, sicut dicis; sed respondendum est: Quia tu, prima veritas, dicis, res ita est et aliter esse non potest. His non obstantibus, quia in fide intellectus non per evidentiam rei ad unum determinatur, dubitatio est psychologice possibilis, et solum per voluntatis imperium ex reverentia Dei libera dubitatio excluditur. Haec postea fusius explicabuntur in tractatu de fide, sed interim memoria tenenda sunt, ne quis putet nos velle aut posse argumentis apologeticis assensum fidei extorquere ab hominibus. Fortasse sic res procederet, si ageretur de scientia argumentis perfecte evidentibus paranda, ut e. g. in mathematica. Sed argumenta apologetica imprimis sunt argumenta ordinis moralis, quae valde differunt a probationibus metaphysicis; dein etiamsi supponamus ea esse omnino evidentia, id, quod iis probandum suscipitur, est credibilitas et credenditas rerum revelatarum, seu ostenditur nos posse rationabiliter credere et nos habere officium credendi. Eo autem quod possum et debeo aliquid credere, nondum adest physica necessitas credendi, sed actus fidei pendet ex libera voluntate. Et si libere volo credere et credo, hoc actu fidei rem creditam non perspicio, sed simpliciter assentior rem testificatam esse veram.

60. Ex dictis efficitur revelationem fieri praeter naturalem rerum ordinem. Experientia constat secundum communiter contingentia non percipi a nobis verba Dei proprie dicta, et ex conceptu rei patet locutionem Dei immediatam non fieri mediantibus viribus et legibus naturalibus. Potest Deus nuntios suos mittere spiritus angelicos, sed hoc ipsum est aliquid praeter ordinem naturalem. Potest etiam Deus adhibere vires naturales ad producenda quaedam signa externa; sed haec neque ex lege naturali fiunt neque sufficiunt, nisi Deus aliquid efficit, ex quo certo constet Deum loqui. Quamdiu naturalia tantum fiunt, nihil est, quo in suspicionem veniamus locutionis divinae proprie dictae. Ergo revelatio est aliquid praeternaturale.

Revelatio, quae est fundamentum fidei christianae, est revelatio supernaturalis, tum ratione principalium obiectorum tum ratione finis, i. e. Deus revelavit veritates, ad quas inveniendas intellectus humanus ex se idoneus non est, et ideo has veritates revelavit, ut homines perducat ad finem ultimum, qui omnem potentiam et exigentiam naturalem superat. Quaedam utique revelavit, quae etiam naturaliter cognosci possunt, quae revelatio vocari potest supernaturalis secundum modum. Ceterum haec potius sunt revelata secundaria, sed ratione principalium obiectorum et finis revelatio christiana est supernaturalis secundum substantiam.

Itaque quod factum ipsum attinet, revelatio divina est ordinis supernaturalis; et sicut ordo naturae purae numquam exstitit, ita neque ulla revelatio facta est ordinis pure naturalis. Potest tamen quaestio poni, num in ordine naturali revelatio secundum modum supernaturalis fieri debuerit vel potuerit. Ad quam quaestionem difficile est certum responsum dare. Nam ex altera parte etiam in ordine naturali utile fuisset hominibus de rebus religiosis et moralibus a Deo instrui; ex altera vero parte si Deus instituisset ordinem naturalem cum correspondente providentia divina, hic ordo ad finem hominis habuisset media omnia physice et moraliter sufficientia; quare non satis perspicitur, quomodo sapientiae divinae conveniat immediate et praeter naturam rerum se immiscere illi ordini, in quo homo plane expeditus fuisset ad finem suum naturalem assequendum. Non defuisset Deo potentia absoluta, sed quaestio est, num fuisset potentia ordinata. Itaque melius abstrahimus ab hac quaestione, et consideramus homines et revelationem, quales reapse nunc sunt.

Prop. III. Revelatio immediata Dei non repugnat.

61. Stat. quaest. Revelatio immediata intellegitur, quae distinguitur a revelatione naturali et mediata, ut supra (n. 53 sqq) explicatum est. Non dicimus nos a priori scire, num Deus habeat rationes immediate loquendi ad homines, sed negative tantum statuimus non esse rationes dicendi talem locutionem repugnare. Nam statuta non repugnantia possibilitas positive probatur ipso facto revelationis. Itaque potius hic removemus impedimenta, quae a priori contra factum revelationis struuntur. Porro Deum multa scire, quae homines ignorant, eumque habere potentiam manifestandi quaedam hominibus, nisi aliunde repugnet, videtur tam evidens, ut opus non sit his rebus immorari. Tota quaestio est, num revelatio conciliari possit cum sapientia Dei et cum natura hominis.

Modernistae vocant revelationem, quae non est vera revelatio sed fictio, quia fingunt hominem experiri in se quasdam motiones, quas sensus religiosus accipiat ut manifestationem divinam, quae revelatio non proponit ullas veritates credendas, sed solum affectum hominis commovet. Totum hoc factum, si factum esset, maneret intra sphaeram subiectivarum experientiarum. Nos autem loquimur de revelatione, qua Deus docet homines veritates credendas vel theoreticas vel practicas, i. e. ad vitam moralem pertinentes; ergo de revelatione obiectiva.

62. Arg. Si revelatio immediata repugnaret, aut repugnaret ex parte Dei aut ex parte hominis. Atqui neutra ex parte repugnat. Ergo revelatio immediata dicenda est non repugnare.

Prob. min. pars I. Non repugnat revelatio immediata ex parte Dei. Deus enim est ipsa infinita veritas et primus fons omnis veri. Omnis veritas ontologica, logica, ethica, quae est mundo, Deum habet ultimum principium. Ergo Deus potest communicare veritatem cum creaturis. Atqui infinita veritas divina non est exhausta per veritatem limitatam creaturis actu concessam, neque ligata est potentia divina ad unum modum docendi homines per media obiecta creata seu per revelationem late dictam, sed sicut pro suo sapientissimo et liberrimo consilio hunc gradum et hunc modum cognitionis rerum divinarum tribuit hominibus, ita Deus multos alios gradus et modos habet in sua potestate. Non ideo talis facultas cognoscendi et talis actualis cognitio est in hominibus, quia ex natura rei aliter esse non potest, sed quia Deus ita libere elegit.

Si veritas obiectiva et subiectiva esset necessaria evolutio mundi necessarii, quemadmodum pantheistae volunt, neque gradus neque modus revelationis veri alius esse posset praeter eum, qui reapse naturaliter exsistit; immo nulla permanens veritas esset, sed omnia constanter mutarentur secundum leges invariabiles. Haec est ultima ratio, cur plurimi homines, pantheismo infecti, revelationem fieri posse negent; idque omnino consequenter secundum ipsorum principia. Sed admisso Deo infinito, personali, libere agente, nulla est ratio dubitandi, quin Deus de infinito thesauro scientiae suae possit hominibus impertire cognitiones ultra eas, quas homines propriis viribus acquirere possunt, et alio modo atque eo, quem leges naturales sequuntur. Ergo Deus, si vult, potest vera hominibus annuntiare eo modo, ut intellegant Deum esse, qui sibi loquatur, seu potest dare revelationem immediatam.

63. Habetne divina sapientia rationes dandi hominibus immediatam revelationem? Hoc a priori neque affirmare neque negare licet, quia non introspicimus mentem divinam, sed solum ordinem rerum creatarum cognoscimus, quo non postulatur revelatio praeternaturalis, neque vero excluditur instructio divinitus communicata, quae naturam superet. Providentia quidem divina necessaria est, ut creaturae et praecipue homines agere et finem suum assequi possint. Itaque etiam immediata quaedam actio Dei in mundum necessaria est, quae est conservatio et concursus. Sed in quantum haec actio requiritur, ut res sint neve frustra sint, totum regimen divinum pertinet ad ordinem naturalem. Iamvero homini, qui habet naturales facultates et correspondentem concursum divinum, nihil deest ad finem debitum assequendum. Et si fortasse minor gradus auxilii divini non sufficit, etiam intra ordinem naturalem potest Deus auxilia interna et externa plura et maiora dare, ut hominibus plane nihil desit in prosecutione finis sui. Ergo ex solis principiis naturalibus non potest erui ratio, ob quam Deus praeternaturaliter aliquid revelet. Num vero Deus habeat de hominibus altiora consilia, naturalem ordinem excedentia, nescimus. Itaque in hac re ratio humana pure negative se habet, et valde errat, si a priori possibilitatem revelationis immediatae excludere conatur.

64. Prob. min. pars II. Non repugnat revelatio immediata ex parte hominis. Homo enim a Deo creatus est, ab eo dependet in actibus suis, ei subiectus est ut supremo domino. A Deo creante accepit facultatem intellegendi, a Deo conservante et concurrente etiam accepit omnem actualem cognitionem. Ergo actualis cognitio, etsi ut actus vitalis elicitur ab ipso homine, tamen in ratione entis etiam a Deo producitur. Iamvero si Deus concurrit cum cognitione humana, potest etiam concurrere eo modo, qui superat omnem potentiam et exigentiam naturalem, ita ut homo vi huius concursus cognoscat ea, quae naturaliter non potest cognoscere, vel ut ea, quae naturaliter cognoscere potest, perfectiore modo cognoscat.

Haec supernaturalis cognitio diverso modo fieri potest. Si ita comparata est, ut homo per eam res creatas cognoscat ex principiis internis, habetur scientia infusa, quae dicitur infusa, quia praeter concursum naturalem infunduntur species rerum cognoscendarum. Si datur immediata cognitio Dei, habetur visio beatifica. Si cognitio ex principiis internis non datur, sed solum testimonium Dei de re aliqua proponitur, cui homo cum concursu supernaturali assentit, habetur fides. Ita cum interna gratia fidei credimus doctrinam a Christo propositam. Haec doctrina ad nos pervenit per testes a Christo missos et speciali assistentia ab erroribus in doctrina revelata tradenda et conservanda praemunitos. Deo autem loquenti et testibus ab eo missis homo debet fidem habere.

Itaque revelatio neque repugnat propter vitalitatem cognitionis humanae, quia vitalitas non excludit concursum divinum, neque propter autonomiam hominis, quia homo non est ita autonomus, ut possit Deo loquenti fidem denegare. Non homo sed Deus est suprema norma veri. Homo non est omniscius, sed erroribus, ignorantiae, dubitationibus obnoxius. Quare ab aliis hominibus instruendus est. Melius autem est magisterium divinum quam magisterium humanum, quia Deus est infallibilis, neque extrinsecus tantum docet, sed etiam intrinsecus illuminat. Negare possibilitatem revelationis immediatae idem est ac facere Deum idolum mutum, quod indigentiae intellectuali et morali creaturarum suarum succurrere nequeat, sed ab omni personali cum hominibus commercio separatum sit. Talis Deus in re ipsa non exsistit, sed est figmentum philosophorum a vero longe aberrantium.

65. Obi. I. Deus est immutabilis. Atqui revelatio immediata supponit mutationem Dei. Ergo revelatio immediata est impossibilis.

Resp. Dist. mai.: Deus est immutabilis in se seu entitative, conc. mai.; Deus est immutabilis in operibus ad extra seu terminative, subdist. mai.: Immutabile est decretum, quo Deus ab aeterno statuit, quae in tempore futura sunt, conc. mai.; non sunt successiones in ipsis operibus divinis, neg. mai. Dist. min.: Revelatio immediata supponit mutationem Dei entitativam, neg. min.: supponit mutationem terminativam actionis divinae, subdist. min.: Supponit novum decretum Dei, neg. min.; supponit temporalem effectum decreti aeterni, conc. min. Et neg. conseq.

66. Obi. II. Opera Dei sunt perfecta. Atqui revelatio praeternaturalis ostendit imperfectionem operum divinorum. Ergo revelatio praeternaturalis est impossibilis.

Resp. Dist. mai.: Opera Dei sunt perfecta relative, in quantum habent omnia sibi debita in suo gradu et ordine, conc. mai.; sunt perfecta absolute, ut eorum perfectioni non possit addi quidquam, neg. mai. Dist. min.: Revelatio praeternaturalis ostendit imperfectionem operum divinorum, quasi non habeant omnia sibi naturaliter debita, neg. min.; ostendit imperfectionem, quatenus Deus iis addere potest aliquid ultra debitam perfectionem, conc. min. Et neg. conseq.

67. Obi. III. Indignum est fingere Deum quasi magistrum instruentem suos discipulos. Atqui per revelationem immediatam sic Deus exhibetur agere. Ergo revelatio immediata est Deo indigna.

Resp. Dist. mai.: Indignum est fingere Deum ut magistrum multa ignorantem et inepte instruentem, conc. mai.; indignum est Deum exhibere ad homines condescendentem et eorum naturae se accommodantem et per convenientem doctrinam externam et per lumen internum eos instruentem, neg. mai. Dist. min.: Per revelationem exhibetur Deus ut magister imperfectus, neg. min.; exhibetur ut magister divinus homines modo ipsis accommodato instruens, conc. min. Et neg. conseq.

Nihil sane Deo indignum apparet in magisterio Iesu Christi, etsi Christus est Deus, sed omnia plena sunt sapientiae, dignitatis, decoris. Etiam eatenus revelatio divina, qualis historice proponitur, sapientissima et suavissima est, quatenus Deus non statim ab initio omnia revelanda simul hominibus enuntiavit, sed paedagogice genus humanum paulatim educavit et per varios status legis patriarchalis et legis Mosaicae usque ad plenitudinem revelationis christianae perduxit, et dein magisterium instituit, sub cuius cura et vigilia intellectus revelationis per Christum factae magis in dies usque ad finem mundi explicaretur. Tantum igitur abest, ut revelatio, quae in libris Sacrae Scripturae narratur, Deo indigna sit, ut maximam admirationem mereatur. Contra vero multae obiectiones, a rationalistis contra possibilitatem revelationis excogitatae, sunt nugae philosophis indignae. (Cf. Praelect. dogm. I, n. 150 sqq; IX, n. 195 sqq in edit. tertia.)

Schol. De revelatione divina per legatos divinitus missos annuntiata.

68. Cum homo sit ens sociale, a priori exspectandum est Deum, si quid velit revelare ad societatem humanam pertinens, non locuturum esse immediate ad singulos sed potius ad viros specialiter electos, per quos alios instruat. Sic eum revera egisse omnes consentiunt, qui revelationem proprie dictam admittunt. In quo agendi modo non solum nihil cernitur a ratione alienum, sed etiam naturae hominum et societatis humanae perfecte ratio habetur.

Obiiciunt quidem hac via non posse fieri, quin dictis divinis elementa humana admisceantur et utilitas revelationis valde minuatur vel etiam corrumpatur. Ad quod respondendum est: Homines, sive immediate sive mediate revelationem accipiunt, sine dubio modo humano, non divino, cognoscere, quae dicuntur; nam cognitum est in cognoscente secundum modum cognoscentis. Nihilominus his non afficitur obiectiva veritas eorum, quae revelantur. Si e. g. Deus revelat mortuos resurrecturos, vera manet resurrectio mortuorum futura, etsi homo multo imperfectius cognoscit, quomodo hoc futurum sit, quam Deus. Homo credere debet obiectivam veritatem, non modum subiectivum, quo cognoscit eam. In quantum autem imperfectione humana in periculum vocari potest ipsa veritas obiectiva, Deus speciali auxilio iuvabit, ut id, quod credendum est, intactum permaneat. Ergo si vult legatos mittere, qui nuntium divinum ad alios deferant, non solum cavebit, ne legati ipsi fallantur, sed etiam iis condicionibus eos muniet, ut alios ratione utentes in errorem non inducant. His legatis eatenus fides habenda est, quatenus possunt doctrinam suam ut divinitus revelatam argumentis sufficientibus probare; et fides extenditur ad ea tantum, ad quae annuntianda missi sunt. In aliis autem manent erroribus obnoxii sicut ceteri homines.

Neque legati divini revelatione et missione divina fiunt instrumenta mortua, ut sint quasi tubi phonetici, per quos Deus loquatur, sed illuminantur ad res revelatas recte intellegendas et annuntiandas. Nihil violentum, nihil naturae rationali contrarium in hac re Deus facit, sed utitur instrumentis modo eorum naturae proportionato.

Haec omnia quidem rationalistae aut ex ignorantia aut ex malitia pervertunt, ut revelationem supernaturalem irrideant. Sufficit ista notasse, quia eorum depravationes refutatione non indigent.

Prop. IV. Revelatio mysteriorum non repugnat.

69. Stat. quaest. Mysterium latissimo sensu est res arcana, ad quam cognoscendam non valemus. Potest quadruplex gradus arcanorum distingui. a) Quaedam non cognoscimus, quae in se sunt res nobis cognoscibiles, sed non applicantur facultati nostrae cognoscitivae, ut ea, quae sunt in infimo mari vel in interiore terra. b) Alia manifestant se nobis non immediate sed per effectus suos. Unde fit, ut cognoscamus quidem ea exsistere, sed earum internam naturam non perspiciamus. Huc pertinent e. g. anima et omne principium vitale, maxime vero Deus. c) Interdum cognoscimus quidem possibilitatem rei, non vero exsistentiam, quia haec determinanda est per exercitium libertatis, quales res sunt futuri actus liberi creaturarum vel decreta Dei. d) Tandem res quaedam adeo sunt a nostra cognitione remotae, ut etiam post revelationem non perspiciamus positive internam earum possibilitatem, ut sunt mysteria Trinitatis et Incarnationis.

Haec ultima sunt mysteria stricte dicta, quorum neque exsistentiam ex naturalibus principiis invenire neque possibilitatem ex internis rationibus positive intellegere possumus in hac vita, ne tum quidem, cum a Deo nobis revelata sunt. Mysteria stricte dicta sunt supra rationem, non sunt contra rationem humanam, quia nullum principium rationis iis evertitur; immo intellectus bene excultus solvere potest omnes obiectiones, quae contra ea moventur.

Si vox mysterii late sumitur, constat esse multa mysteria, cum plura sint, quae homines nesciunt, quam quae sciunt. Intellectus divinus est infinitus et habet obiectum infinitae perfectionis. Unde certum est Deum multa scire, quae nos nescimus, et eatenus exsistentia mysteriorum et possibilitas revelationis eorum est per se evidens. Verumtamen num sunt mysteria stricte dicta, non constat a priori, quia nescimus, num sint aliqua vera, quae Deus non possit ita nobis revelare, ut per conceptus analogos eorum internam possibilitatem positive cognoscamus. De his mysteriis praecipue loquimur in thesi, et dicimus nullas esse sufficientes rationes negandi a priori talia mysteria a Deo revelari posse.

Rationalistae originem doctrinae de mysteriis interdum ita explicant: Primi christiani, cum ingenio non essent multum culti, varia capita doctrinae Christi nimis crasse intellegentes, non poterant verba Christi cum placitis philosophorum conciliare. Ideo dixerunt esse mysteria humano intellectui inaccessa, sed per Deum revelata. Hac autem via se expediendi a difficultatibus semel inventa, coeperunt quodammodo luxuriari mysteriis aliis et aliis excogitandis et de iis gloriari tamquam de speciali praerogativa religionis christianae. Nostrum autem est, inquiunt rationalistae, ab hac puerili conceptione mentes purgare et omnia rationali modo explicare.

Quam falsa sit haec assertio, inde patet, quod tum Christus et apostoli iam docuerunt esse mysteria (cf. Mc 4, 11; Mt 11, 27; 24, 36; Lc 10, 21; Rom 16, 25; 1 Cor 2, 7; Col 2, 2 3); tum inter primos christianos fuerunt viri ingeniosissimi et optime eruditi, ut Paulus, Iustinus, Irenaeus, Tertullianus; tum magni doctores posteriores iam diu correxissent illum defectum, si commissus esset; tum explicationes mysteriorum, quas rationalistae dederunt, non sunt explicationes sed perversiones doctrinae Christi. Etiamsi rem pure philosophice consideramus, plane improbabile est, omnes christianos, unanimiter consentientes, male intellexisse doctrinam sibi traditam, rationalistarum autem expositiones, inter se pugnantes, esse veras.

His suppositis id unum probamus non esse ullam repugnantiam in revelatione mysteriorum. Revera mysteria esse revelata postea videbimus.

70. Arg. Non repugnat revelatio mysteriorum, si neque repugnat Deum scire mysteria, neque repugnat hominibus annuntiari mysteria. Atqui neutrum repugnat. Ergo revelatio mysteriorum non repugnat.

Prob. min. pars I. Deus est actus purus infinitus, quem cognitione nostra non attingimus conceptibus propriis per se. Atqui ens tanto intervallo intellectum nostrum superans non ita perspicimus, ut a priori intellegamus nihil in eo esse, quod naturalem nostram intellegendi facultatem simpliciter transcendat. Immo cum inter ipsos homines tanta differentia facultatum intellectualium sit, ut alius omnino capere non possit, quae alius intellegit, a fortiori supponendum est in intellectu infinito quaedam esse, quae nullus intellectus humanus capere possit. Non tamen ideo negatur posse Deum elevare intellectum humanum ita, ut illa mysteria intellegat; sed hoc ipsum, si fit, est magnum mysterium; solum negatur nos ea intellegendi ratione, qua in hac vita utimur, posse penetrare omnia arcana intellectus divini.

Ex altera parte quidquid est verum, saltem analoge cum obiecto adaequato intellectus nostri convenit. Ergo a priori dicendum non est esse aliquod verum, quod Deus ne conceptibus quidem analogis manifestare nobis possit. Ita aliquo modo scimus, quid sit persona, quid sit natura, quid sit Deus, quid sit homo. Ergo etiam formare possumus qualemcumque conceptum personae divinae et naturae humanae. Sed si quis interrogat: Potestne persona divina assumere naturam humanam? debemus respondere: Si esset persona divina eiusdem plane rationis atque persona humana, res esset impossibilis; quid vero persona infinita possit secundum modum suum proprium, nescimus. Unde si Deus revelat naturam humanam assumptam esse a persona divina, aliquo modo intellegimus, quid hoc sibi velit; non tamen perspicimus possibilitatem rei ex principiis internis, sed testimonium divinum dat nobis externam evidentiam rem ita esse. Unde hoc modo Deus potest nobis revelare mysteria stricte dicta, si talia mysteria sunt. Ergo revelatio mysteriorum per conceptus analogos et per evidentiam externam testimonii divini dicenda non est repugnare.

Prob. min. pars II. Repugnaret revelatio mysteriorum ex parte hominis, si aut nullam omnino aut nullam utilem cognitionem ei afferret. Atqui neutrum dicendum est. Manet quidem etiam post revelationem cognitio mysteriorum valde imperfecta. At cognitio imperfecta neque nulla est neque semper inutilis. Per fidem enim mysteriorum melius quam per ullam naturalem cognitionem intellegimus Dei maiestatem, nostram cum ea comparatam vilitatem, benevolentiam et caritatem Dei, finem nostrum ultimum, alia multa, quae maximi momenti sunt ad vitam religiosam et moralem. Per fidem harum rerum intellectus noster iungitur cum prima veritate, et inseritur nobis principium novae vitae supernaturalis, cuius terminus ultimus est visio beatifica. Quae, etsi nota nobis non sunt a priori, ostendunt tamen nihil obstare ex parte hominis revelationi mysteriorum.

71. Obi. I. Principium cognitionis certae est evidentia. Atqui mysteria nobis non sunt evidentia. Ergo de iis certi esse non possumus.

Resp. Dist. mai.: Principium cognitionis certae est evidentia aut interna veri se ipsum manifestantis aut evidentia externa testimonii, conc. mai.; sola evidentia interna, neg. mai. Plura enim per fidem cognoscimus quam per internam evidentiam. Dist. min.: Mysteria nobis non sunt evidentia per evidentiam scientiae, conc. min.; per evidentiam credibilitatis, neg. min. Et neg. conseq.

72. Obi. II. Qui non perspicit, utrum praedicatum subiecto conveniat necne, nihil cognoscit. Atqui non perspicimus in mysteriis, utrum praedicatum subiecto conveniat necne. Ergo nihil de iis cognoscimus.

Resp. Dist. mai.: Qui non perspicit convenientiam praedicati cum subiecto neque ex visceribus rei neque ex testimonio, nihil cognoscit, conc. mai.; qui saltem ex testimonio cognoscit convenientiam, nihil cognoscit, neg. min.

Sunt qui dicant mysteria esse inanes formulas, quibus intellectus noster non magis instruatur, quam si audiamus: x + y = z. At hoc verum non est. Nam si audimus nos esse vocatos ad immediatam intuitionem Dei, cognoscimus agi de perfectissima cognitione supremi veri, qua perfecte beati erimus. Haec autem non est inanis formula sed veritas gravissima et utilissima. Idem valet de mysteriis Trinitatis, Incarnationis, omnibus aliis.

73. Obi. III. Malum est renuntiare usui rationis. Atqui qui credit mysteria, renuntiat usui rationis. Ergo male agit.

Resp. Trans. mai. Neg. min. Nam qui credit mysteria, prius per usum rationis certus est Deum revelasse ea, et intellegit rationabile esse Deo revelanti credere. Ergo non male agit sed bene.

Sane doctores maximi, quales sunt S. Augustinus et S. Thomas, non renuntiarunt usui rationis, credentes mysteria, sed iis fides mysteriorum factus est fons multiplicium et altissimarum cognitionum de rebus divinis, tam theoreticarum quam practicarum. Sancti omnes sunt progenies fidei, fides autem praecipue et principaliter est mysteriorum. Atqui arbor, quae tales fructus protulit, vocanda non est arbor mala aut inutilis.

Prop. V. Revelatio humano generi moraliter necessaria est respectu veritatum religiosarum et moralium ordinis naturalis, absolute vero necessaria est in hypothesi ordinis supernaturalis.

74. Stat. quaest. Ordo naturalis intellegitur ille ordo, in quo genus humanum solis viribus naturalibus sub correspondente providentia divina finem ultimum, naturae humanae proportionatum, prosequi debet. Etiam in illo ordine Deus est finis ultimus externus hominis, cognitione perfectissima, sed analoga tantum, possidendus; etiam ad hunc ordinem pertinet providentia Dei homines gubernantis et ad ultimum finem dirigentis, sed haec providentia et gubernatio manet intra limites exigentiae naturalis.

Ordo supernaturalis, quem ex sola revelatione cognoscimus, est ille ordo, in quo homo destinatur ad Deum immediate videndum ut ad finem ultimum, et ad hunc finem, speciali auxilio divino adiutus, actibus proportionatis prosequendum. Ordo supernaturalis non destruit ordinem naturalem sed perficit. Manent facultates naturales cum suis actibus, manet cognitio naturalis rerum divinarum et moralium, manet ethica naturalis, et homo, qui finem ultimum assequitur, Deum etiam cognitione analoga perfectissime cognoscet. Ergo etsi purus ordo naturalis non iam exsistit, recte tamen quaeritur, quomodo revelatio se habeat tum ad ordinem naturalem tum ad ordinem supernaturalem.

Necessitas moralis derivatur ex maxima difficultate acquirendi cognitionem requisitam ad vitam religiosam et moralem bene agendam. Necessitas autem absoluta revelationis supernaturalis tum adest, cum vires naturales ad finem a Deo constitutum debito modo prosequendum plane deficiunt.

Necessitatem illam moralem asserimus de genere humano, quale nunc est; ergo neque de unoquoque homine praeter plurimos alios in optimis condicionibus constituto, neque de toto genere, quale potuit esse in alio ordine providentiae, sed de hominibus universim sumptis, quales nunc reapse sunt. Neque dicimus homines generatim non posse ullam veritatem religiosam, e. g. exsistentiam Dei, sat facile cognoscere, sed loquimur de toto complexu illarum veritatum, sine quibus vita religiosa et moralis homine digna non est possibilis. Potuit quidem Deus aliter necessitati hominum providere quam per revelationem; sed cum aliud remedium non offeratur, non remanet nisi revelatio.

75. Prob. pars I. Revelatio moraliter necessaria est respectu veritatum rationalium. Nam a) historia docet populos omnes revelatione destitutos non habuisse notitias rectas de Deo et lege morali. Atqui quod numquam fit, hoc est moraliter impossibile. Ergo revelatio necessaria est generi humano ad rectos conceptus rerum religiosarum et moralium acquirendos. Gentes fingebant deos abominabiles, colebant eos cultu abominabili, morum perditio erat universalis. Res est notissima. Multa testimonia collegit Doellinger (Heidentum und Judentum, Regensburg 1857, maxime libris 7 et 8), item alii scriptores; ceterum sufficit legere caput primum epistolae S. Pauli ad Romanos.

b) Hoc malum curari non potuit philosophia naturali. Etiam optimorum philosophorum, ut Platonis et Aristotelis, opera pessimis erroribus referta sunt; maxima saepe viget inter philosophos discordia, etiam in quaestionibus fundamentalibus, ut de Deo, de anima humana, de fine hominis, et si quid boni docebant, vita eorum plerumque contradicebat. Praeterea philosophi spernebant vulgus, et vulgus flocci faciebat philosophos. Nonne etiam nostra aetate philosophi, qui revelationem respuunt, in scepticismum, agnosticismum, pantheismum saepissime incidunt et totam doctrinam moralem corrumpunt? Quot mala produxerit philosophia incredula, manifestum est; quid contulerit ad promotionem vitae religiosae et moralis non apparet.

c) Neque plurimi homines suis investigationibus sibi comparare possunt cognitiones necessarias ordinis religiosi et moralis, idque propter defectum ingenii et diligentiae, propter defectum otii, propter periculum graviter errandi, propter instantiam officiorum religiosorum et moralium, quae non possunt differri, usquedum omnes quaestiones incidentes per viam scientiae solutae sunt. Itaque ut homines omnes certo, celeriter, non errantes perveniant ad cognitionem convenientem ordinis religiosi et moralis, revelatio divina requiritur ut remedium unicum difficultatum maximarum huic cognitioni obstantium.

Ne revelatio quidem cogit hominem ad verum admittendum, sed libertati eius offertur. Unde si homines mala voluntate resistunt, status eorum non fit melior sed peior. Sed qui bonae voluntatis sunt, ex revelatione omnes veritates scitu necessarias addiscere possunt, praesertim cum gratia divina iuventur. Reapse per solam revelationem christianam desperata hominum condicio sanata est. Unde recte concludimus hanc revelationem fuisse moraliter necessariam.

76. Prob. pars II. Revelatio absolute necessaria est in hypothesi ordinis supernaturalis*, quia, si homo prosequi debet finem supernaturalem, quem naturaliter cognoscere nequit, oportet revelari hunc finem et media ad finem assequendum necessaria. In ordine igitur supernaturali fides divina est radix totius vitae religiosae et moralis, ex qua radice omnes actus humani aliquo modo procedere debent, ut sint proportionati ad visionem beatificam Dei merendam. Ratio entis et ordinis supernaturalis in tractatibus de Deo elevante et de gratia magis explicanda est.

Quamvis autem adeo necessaria sit, revelatio est vera gratia, i. e. donum indebitum. Debitum quidem est homini, ut Deus ei provideat media ad finem naturalem assequendum necessaria. At finis et media tam excellentia, ut omnem potentiam et exigentiam naturalem superent, non sunt debita. Praeterea Deus, postquam promisit supernaturalia dona, debet ea etiam dare. At ipsa promissio est prorsus gratuita, neque meritis naturalibus neque exigentiae naturali Deus debet impletionem promissionis suae sed suae fidelitati et bonitati.

Ex dictis intellegitur doctrina Concilii Vaticani sess. 3, c. 2: «Divinae revelationi tribuendum quidem est, ut ea, quae in rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani condicione ab omnibus expedite, firma certitudine neque ullo admixto errore cognosci possint. Non hac tamen de causa revelatio absolute necessaria dicenda est, sed quia Deus ex infinita bonitate sua ordinavit hominem ad finem supernaturalem, ad participanda scilicet bona divina, quae humanae mentis intelligentiam omnino superant» (Denz. 1786).

77. Obi. I. Opera Dei non sunt manca. Atqui opera Dei essent manca, si revelatio hominibus esset necessaria. Ergo revelatio non est necessaria.

Resp. Neg. min. Nam errores religiosi et morales non fluxerunt ex institutione Dei, sed ex abusu libertatis humanae. Esset autem iusta poena, si Deus homines tot peccatis foedatos miseriae suae relinqueret; et si eos per revelationem et gratiam suam ex hac miseria eruit, est opus misericordiae. Institutio vero ordinis stricte supernaturalis non denotat defectum naturae sed solam perfectibilitatem eius.

78. Obi. II. Etiam inter christianos multae circumferuntur falsae opiniones de rebus religiosis, multae sunt doctrinae oppositae, multa peccata. Ergo ne revelatio quidem est sufficiens remedium malorum religiosorum et moralium.

Resp. Dist. antec.: Multi errores et multa mala per revelationem sublata non sunt quoad ea, quae non sunt essentialia respectu finis ultimi, conc. antec.; quoad essentialia, subdist. antec.: Quatenus homines mala voluntate possunt resistere revelationi, conc. antec.; quatenus revelatio non efficit, ut ii, qui volunt, possint cum sufficienti certitudine et facilitate prosequi et assequi finem ultimum, neg. antec. Et eodem modo dist. conseq.

De criteriis revelationis

Praenotanda

De miraculis

De vaticiniis

Part III: De Iesu Christo legato divino

Part IV: De ecclesia Christi

Part V: De fontibus theologicis

↑ Top of work