Compendium Theologiae Dogmaticae Tomus I: De Christo Legato Divino, De Ecclesia Christi, De Fontibus Theologicis

Cf. Guil. Wilmers, De religione revelata, Ratisbonae 1897; G. van Noort, Tractatus de vera religione², Amstelodami 1907; A. de Broglie, Problèmes et conclusions de l’histoire des religions, Paris 1885; — Religion et critique, ib. 1896; Th. Specht, Lehrbuch der Apologetik, Regensburg 1912, 21 sqq. De virtute religionis: S. Thomas 2, 2, q. 81 sqq; Suarez, De religione; Th. Bouquillon, De virtute religionis; I. B. Wirthmüller, Die moralische Tugend der Religion, Freiburg 1881; I. Mausbach, Das Wesen der Religion, in opere: Religion, Christentum und Kirche I, Kempten 1911, 1 sqq; Chr. Pesch, Praelectiones dogm. IX, n. 293 sqq.

Prop. I. Deus, cuius exsistentia probatur in philosophia, est Deus personalis.

31. Stat. quaest. Sunt etiam inter eruditos non pauci, qui omnem veri nominis religionem et possibilitatem revelationis ideo a priori respuunt, quia aut negant Deum exsistere (athei, materialistae) aut, si concedunt esse aliquod ens, quod Deus vocari possit, negant hoc ens esse personale, et dicunt Deum esse ipsum Universum aut partem Universi, cui eatenus tantum competat personalitas, quatenus in homine ad sui conscientiam pervenerit (pantheistae). Religio autem et revelatio sunt commercium quoddam personale inter homines et Deum. Ergo nisi Deus est persona, religio et revelatio repugnant. Contra vero, si Deus est persona, quaestio de religione et revelatione solum recte explicanda est, ut omnis rationabilis dubitatio excludatur. Reapse quicumque nunc¹ sunt theistae, ii omnes fere et religionem profitentur et revelationem fieri posse admittunt; quicumque sunt pantheistae, neque religionem colere neque revelationem admittere possunt. Inter theistam et pantheistam, quamdiu sua quisque principia tenet, de hac re nullus disputationis fructus exspectari potest. Loquuntur quidem pantheistae quoque de religione et revelatione, sed his nominibus vagas quasdam significationes reverentiae erga Universum et internarum commotionum admirationis et sensuum sublimium et «transcendentium» subiciunt. Quae sunt purae imaginationes et subiectivae affectiones, a poetarum oestro sola obiecti diversitate distinctae.

32. Deus dicitur persona analogice, i. e. illa perfectio, quam indicamus, loquentes de personis humanis, attribuitur Deo, in quantum perfectio est, exclusis omnibus imperfectionibus, quas in hominibus annexas habet, ita ut in Deo sit pura perfectio in gradu infinito. Duo autem sunt, quae conceptum personalitatis constituunt: singularitas et rationalitas. Persona imprimis est suppositum, i. e. natura completa, ab omni alia natura distincta et divisa. Attamen solum suppositum rationale est persona: nam quae ratione carent, ut bruta animalia, non insigniuntur nomine personarum. Haec in philosophia explicata sunt (e. g. C. Frick, Ontolog.⁴ n. 226 sqq). Itaque si Deum appellamus personam, affirmamus Deum esse diversum a rebus finitis, tam singulis quam omnibus simul, eumque esse substantiam infinitam, intellectu et voluntate infinite perfectam. Dicentes Deum esse infinitum, fatemur nos modum proprium, quo Deus sit personalis, mente assequi non posse; dicentes eum esse a mundo distinctum, intellectu et voluntate pollentem, affirmamus Deum vere in se subsistere, vere intellegere et velle. Id quod affirmamus, in Deo est; modus, quo illam perfectionem concipimus et affirmamus, in nobis tantum est.

33. Arg. 1. Personalitas est perfectio simplex, a Deo in mundo producta. Atqui quidquid perfectionis simplicis in mundo est, etiam in Deo ut suprema mundi causa est. Ergo Deus est personalis.

Ad mai. In mundo esse personas non indiget probatione. Personalitas autem est perfectio simplex, quia in conceptu suo nullam includit imperfectionem, sed in omni ordine et gradu entium rationalium esse potest. Neque enim substantia rationalis, eo quod certum gradum perfectionis attingit, cessat esse rationalis, neque cessat esse individua haec substantia. Atqui haec duo: rationalitas et individualitas, constituunt conceptum personalitatis; ergo personalitas est perfectio simplex. Omnis quidem personalitas, quam experientia duce cognoscimus, est perfectio limitata, sicut etiam omnis vita, omnis intellectus, omnis omnino perfectio, quia est in subiectis limitatis. Sed sicut vita, intellectus, multae aliae perfectiones sunt perfectiones simplices, quia non postulant, ut sint in solis subiectis limitatis, ita etiam personalitas non postulat esse in subiecto limitato.

Haec autem perfectio, sicut omnis alia, a Deo in hominibus creata est, id quod hic non probamus, sed in philosophia probatum supponimus; nam etsi aliae quoque causae concurrunt ad producendas personas humanas, ultima tamen causa et causa omnium causarum est Deus.

Minor est evidens. Nam si esset in effectu perfectio, quae non esset in causa, haec perfectio esset sine causa, et everteretur principium causalitatis. Sunt quidem in effectibus perfectiones mixtae, quae essentialiter annexam habent imperfectionem, ut omnis perfectio materialis, quae non potest esse in ente pure spirituali, cum cuius perfectione pugnat. Harum igitur perfectionum mixtarum Deus causa quidem ultima est et eatenus eas etiam in se continet, sed continet non formaliter cum imperfectionibus annexis, sed continet eminenter et virtualiter, quatenus perfectio entis divini non solum adaequat sed etiam infinite superat perfectiones illorum entium creatorum, et quatenus solo nutu voluntatis suae potest eas e nihilo producere. Nam infinitae potestati non est impossibile producere, nisi quod est contradictorium seu quod ex conceptu suo est non ens.

34. Arg. 2. Deus est infinitae perfectionis. Atqui ens infinitae perfectionis est personale. Ergo Deus est personalis.

Prob. mai. Perfectio finita ideo limitata est, aut quia ex essentia sua limitata est ut homo, aut quia recipitur in subiecto limitato, ut cognitio humana, aut quia causa eius efficiens non potest aut non vult maiorem perfectionem producere. Haec disiunctio completa est, quia limitatae perfectionis causa necessario est aut formalis aut materialis, aut efficiens; secus nulla eius causa esset, quod est impossibile. Atqui Deus non est limitatus ex essentia sua neque ex subiecto recipiente neque ex causa efficiente. Haec duo ultima excluduntur, quia Deus neque habet causam efficientem, cum sit a se, neque limitatur ratione subiecti recipientis, quia ens a se est actus irreceptus. Neque ex essentia sua Deus limitatur, cum in ente a se exsistentia non recipiatur in subiecto sed sit ipsa eius essentia. Atqui exsistentia seu actualitas non restringitur ad ullam singularem perfectionem. Ergo Deus ex essentia sua non limitatur in perfectione, sed eius perfectio tam late patet quam conceptus exsistentiae seu actualitatis.

Minor est evidens. Nam ens infinitum non caret ulla perfectione simplici. Atqui personalitas est perfectio simplex. Ergo infinitum est personale.

35. Arg. 3. Ut ens aliquod sit personale, duo requiruntur: distinctio realis ab omni alio ente et rationalitas. Atqui Deus et est distinctus a mundo et est rationalis. Ergo Deus est personalis.

Prob. min. Deus est distinctus a mundo, quia mundus, utpote ens mutabile et potentiale, ultimam sui causam postulat ens immutabile et actum purum; atqui actus purus et immutabilis realiter et essentialiter distinguitur ab omni ente mutabili et potentiali; ergo Deus actus purus distinguitur a mundo et ab omnibus partibus eius. Deus etiam est rationalis, quia est causa creaturarum rationalium, et quia teleologia, i. e. consideratio ordinis in mundo vigentis, postulat sapientem ordinatorem. Ergo utrumque elementum personalitatis, individuatio et rationalitas inveniuntur in Deo.

Quae argumenta cum fusius exponantur in philosophia (e. g. Hontheim, Theodicaea n. 248 sqq 418 sqq 522 sqq 714 sqq), pauca haec recoluisse sufficiat. In philosophia etiam ostenditur Deum esse liberum in operationibus ad extra (libertate non potentialitatis sed virtutis), cum ens infinitum non egeat creaturis, sed secundum intellectum et voluntatem plene satietur infinita sua veritate et bonitate.

36. Obi. I. Deus non potest simul esse et infinitus et personalis, si infinitas et personalitas inter se pugnant. Atqui infinitas et personalitas inter se pugnant; nam infinitum est ens, quod omnem rationem entis in se continet, ut nihil entis possit esse ultra illud; personale autem est ens, quod, distinctum ab omni alio ente, in se subsistit. Ergo Deus non potest simul esse et infinitus et personalis.

Resp. Conc. mai. Nego min., et rationem additam dist.: Infinitum est ens, quod omnem rationem entis aut formaliter aut eminenter et virtualiter in se continet, conc. assert.; quod omnem rationem entis formaliter in se continet, nego assert. Ens infinitum non potest formaliter in se continere nisi perfectionem; id autem quod imperfectum vel quatenus imperfectum est, excluditur ab ente infinito, quia imperfectio, ut est negatio vel privatio, est non ens. Perfectiones autem mixtae in ente infinito sunt, quatenus ab eo omnem rationem entis accipiunt, ut nihil possit esse, quod in ente infinito non habeat ultimum fundamentum et primam causam. Itaque non est plus perfectionis in Deo et mundo simul quam in solo Deo, sed sunt plura tantum entia. Neque entia creata, eo quod in se subsistunt, fiunt a Deo independentia, sed omnis eorum perfectio constanter a causalitate divina procedit. Deus subsistit ut ens a se, alia subsistunt ut entia a Deo. Unde neg. conseq.

37. Obi. II. Qui est persona, se ut hoc „Ego” ab aliis „Ego” distinguit. Atqui Deus se non distinguit ut unum „Ego” inter multa alia „Ego”. Ergo Deus non est personalis.

Resp. Dist. mai.: Qui est persona, necessario requirit, ut adsint alia supposita rationalia, a quibus se distinguat, neg. mai.; qui est persona, se necessario distinguit ut unum „Ego” inter alia „Ego”, si adsunt alia „Ego”, subdist. mai.: Si sunt alia „Ego” eiusdem ordinis, quae inter se conumerari possunt, conc. mai.; si sunt alia „Ego” ordinis tam diversi, ut omnis conumeratio excludatur, neg. mai. Dist. min.: Deus non requirit, ut adsint alia supposita rationalia, conc. min.; si adsunt alia supposita rationalia, Deus non distinguit se ut unum ex illis, subdist. min.: Deus non cognoscit se non esse illa, neg. min.; Deus non se conumerat cum iis ut suppositum eiusdem ordinis, conc. min. Deus non est primus, Adam secundus, alii homines tertius, quartus etc.; nam quae analogice tantum conveniunt, non possunt ita inter se computari. Non computamus hominem, bovem, arborem, lapidem. Multo igitur minus Deus computatur cum aliis, quibuscum ne in ratione quidem entis univoce convenit.

38. Obi. III. Notionem personae acquirimus ex conscientia nostri. Atqui haec notio involvit limitationem. Ergo ad Deum applicari nequit.

Resp. Dist. mai.: Conscientia est unus ex fontibus, ex quibus conceptum personae haurimus, conc. mai.; ita astringimur testimonio conscientiae, ut non possimus evolvere conceptum personae, qui etiam ad alios praeter hominem transferri possit, neg. mai. Dist. min.: Notio personae humanae involvit limitationem, conc. min.; notio entis rationalis in se subsistentis involvit limitationem, neg. min. Dist. conseq.: Notio personae humanae ad Deum applicari nequit, conc. conseq.; notio entis rationalis in se subsistentis ad Deum applicari nequit, neg. conseq.

39. Obi. IV. Philosophia non pervenit nisi ad unam personam divinam. Atqui secundum revelationem Deus est trinus seu tres personae. Ergo doctrina philosophica de personalitate Dei est falsa.

Resp. Dist. mai.: Philosophia docet Deum esse unam naturam rationalem in se subsistentem, conc. mai.; philosophia docet nos cognoscere modum proprium personalitatis divinae, neg. mai. Dist. min.: Secundum revelationem Deus non est una natura rationalis in se subsistens, neg. min.; secundum revelationem in natura divina sunt processiones quaedam internae, de quibus philosophia neque scit neque docet quidquam, conc. min. Secundum datam distinctionem neg. conseq., quia revelatio non negat ea, quae philosophia docet, sed aliquid addit. Conceptus igitur philosophicus personalitatis divinae est quidem imperfectus, sed non est falsus.

Prop. II. Omnis homo debet supremam Dei excellentiam agnoscere eique reverentiam exhibere, seu debet religionem profiteri.

40. Stat. quaest. Si Deus esset ens impersonale, sive Universum sive pars Universi, possent homines hanc rerum condicionem cognoscere et fortasse sensu quodam stuporis percelli, comparando se cum varietate, magnitudine, profunditate Universi. At sic Deus esset solum obiectum speculationis et sterilis admirationis, non vero ullum personale commercium cum eo esset possibile. Verumtamen non ita res se habet, sed Deus sapientia sua et caritate totum mundum, in specie homines, e nihilo produxit, eosque continuo conservat, gubernat, ad finem perducit. Quid igitur, homo intellectu et voluntate non convertatur ipse quoque ad Deum eumque actibus suis prosequatur, sed potius Deo ipsum semper observanti et amanti quodammodo tergum vertat? Certe hoc est contra sanam rationem et bonos mores. Quicumque admittit Dei scientiam et amorem sine ulla interruptione versari circa omnes et singulos homines, necesse est fateatur hominis esse mentem suam ad Deum attollere ut ad summum verum, et voluntate Deum amplecti ut summum bonum. Iamvero agnoscere excellentiam Dei infinitam et hanc agnitionem manifestare, hoc est Deum colere seu religionem profiteri. Religio enim est virtus, qua Deo propter infinitam eius excellentiam cultum exhibemus. Sane Dei perfectioni et beatitudini nihil additur per cultum, nihil demitur per impietatem hominum. At hominis ipsius plurimum interest recto modo se in Deum gerere; et quia Deus vult hominis bonum spirituale et observantiam ordinis moralis, ideo postulat, ut ab hominibus colatur.

41. Religio in se est virtus voluntatis, sed supponit notitiam excellentiae divinae in intellectu, quia non possumus venerari, quod ignoramus. Unde ad religionem subiective spectatam pertinet tum recta de Deo et nostra relatione ad Deum cognitio tum voluntatis dispositio ad agendum secundum hanc cognitionem. Consequenter religio obiective spectata consistit in summa veritatum et officiorum, quibus moralis relatio hominis ad Deum constituitur. Itaque ratione illarum veritatum obiectivarum, quibus religio nititur, distingui potest religio vera et religio falsa. Considerando rem pure philosophice (i. e. abstrahendo a supernaturali revelatione) vera dicenda est ea religio, quae ex recto conceptu Dei procedit, falsa autem ea, quae est fructus erroneae opinionis de Deo. Neque tamen hic in quaestionem veniunt perfectiones Dei secundum considerationes pure metaphysicas, sed perfectiones divinae, quatenus eas respicit ordo moralis. Dummodo quis admittat supremum mundi dominum et gubernatorem, sapientem, sanctum, potentem, eumque ut talem colat, habet veram religionem, etsi forte ad conceptum creationis ex nihilo non procedit, vel Deo aliquod subtilissimum corpus affingit, vel nescit, quae sit metaphysica Dei essentia. Sed si quis concipit Deum ad instar hominis, passionibus obnoxii, crudelis, iracundi, adulationum cupidi, nostri et rerum nostrarum indigentis, vel alia moraliter indigna de Deo cogitat, et secundum hos conceptus Deum colit, is habet religionem falsam et superstitiosam.

42. Distinguitur religio naturalis et supernaturalis. Nam etsi in hoc ordine rerum religio vera est una supernaturalis, quia Deus supernaturali revelatione praecepit, quomodo colendus sit, nihilominus Deus colendus esset, etiamsi nihil supernaturaliter revelasset; et quia haec religio e solo naturali rationis lumine procederet, vocatur religio naturalis. Unde etiam illi homines, qui nihil umquam de revelatione audierunt, Deum colere debent.

43. Etymologia vocabuli religionis obscura est. Vide apud S. Thomam (2, 2, q. 81, a. 1), quae S. Isidorus (Etymol. l. X, n. 234) collegit ex Cicerone (De nat. deor. l. II, c. 28, n. 72) et S. Augustino (De civ. l. X, c. 3; De vera relig. c. 11 113; Retract. l. I, c. 13, n. 9), quibus addi possunt Gellius (Noct. attic. l. IV, c. 9), Lactantius (Div. instit. l. IV, c. 28), S. Hieronymus (In Amos 9, 6). Probabilissime religio derivatur a religendo, i. e. frequenter in memoriam revocando, cuius contrarium est negligere. Ita Cicero et Gellius et eruditi nostrae aetatis. Religiosus igitur est, qui Dei et officiorum suorum erga Deum memor est, sicut impius est, qui haec officia neglegit. Minus probabilis est derivatio vocabuli religionis a religando, quatenus religio est vinculum nos cum Deo ligans. Ita Lactantius. Vel a re-eligendo, quatenus Deum, peccato amissum, iterum eligimus. Ita S. Augustinus. Sed si de etymo vocis nonnihil dissentiunt, de natura et actibus religionis consentiunt. Qui sint hi actus, ex argumentis patebit.

44. Arg. 1. Ex omnimoda dependentia hominis a Deo. Homo a Deo dependet, quia a Deo creatus est et in esse conservatur, quia sine Dei concursu nihil omnino potest agere, quia Deus est finis ultimus, quo homo beandus est. Praeterea omnia bona, quibus utitur, homo a Deo accipit, non corporalia tantum sed etiam spiritualia, cum Deus sit fons omnis veri et boni. Atqui homo natura sua ita comparatus est, ut verum agnoscere et bonum velle debeat. Ergo debet agnoscere Deum omnium supremum dominum, principium et finem, et hanc agnitionem profiteri seu se Deo submittere.

Hic actus agnitionis supremae excellentiae divinae et submissionis erga Deum est adoratio, quae termino technico vocatur cultus latriae, et est actus maxime proprius religionis. Adoratio per se est actus internus, qui a voluntate aut elicitur aut imperatur. Potest enim voluntas non solum ipsa elicere actum submissionis erga excellentiam divinam, sed potest etiam actus aliarum virtutum ad hunc finem dirigere, ut Deus iis honoretur, quemadmodum e. g. potest elicere ex hoc motivo actus humilitatis, temperantiae, oboedientiae. Neque internos tantum actus sed etiam externos actus cultus religiosi potest et debet homo ponere, quia non solum secundum animam sed etiam secundum corpus omnia Deo debet, a quo omni temporis puncto dependet, et quia actus interni, qui nullo modo extrinsecus se manifestant, mox languescunt, contra vero per signa sensibilia iuvantur et excitantur. Homo enim non est purus spiritus sed compositum ex anima et corpore, et totum hoc compositum ad Deum colendum cooperari debet. Immo non privatim tantum homines Deum signis internis et externis colere debent, sed etiam cultus publicus exhibendus est, quia homo est ens sociale, et quia etiam societas ut societas a Deo dependet. Ratio igitur cultus externi ex hominis natura derivatur; nam etsi Deus mentem hominis immediate perspicit, homo tamen, in quantum est ens sensibile et sociale, actibus cultus externi carere non debet. Actus autem externi non habent ullam dignitatem moralem et religiosam, nisi quatenus emanant ab interno affectu et ab eo informantur.

Ita religio, etsi est virtus quaedam specialis, imperat tamen toti vitae humanae et morali, eamque Deo consecrat et quasi in permanentem Dei cultum convertit. Perfecte religiosus ille est, qui numquam sibi sed in omnibus Deo vivit.

45. Arg. 2. Ex gratitudine Deo debita. Deus non necessitate coactus sed ex puro amore benevolentiae plurima hominibus contulit et confert. Atqui rectus ordo postulat, ut benefactori debitam gratitudinem exhibeamus. Ergo Deo summo benefactori summas gratias agere et gratias agendo eum colere debemus.

Maior patet, quia Deus infinite perfectus et beatus non indiget creaturis, sed eas libere producit ad bona illis conferenda. Creavit quidem omnia ad gloriam suam. Sed quid haec gloria formaliter est nisi cognitio summi veri et amor summi boni in creatura rationali exsistens? Ergo si Deus voluit creaturas rationales producere, non potuit nisi simul velle, ut ipse ab iis cognoscatur et diligatur. Neque igitur benevolentia Dei in eo est, quod supposita creatione Deus sui ipsius possessionem creaturis rationalibus finem ultimum praestituit, sed quod libero amore voluit producere creaturas tam nobiles, ut iis possessio Dei debeatur, et praeterea quod, ut revelatio docet, voluit has creaturas ad ordinem supernaturalem evehere.

Ad min.: Gratitudo in genere est virtus distincta a virtute religionis, consistitque in promptitudine ad agnoscenda beneficia recepta cum laude benefactoris; sed si Deo ut Deo gratias agimus, agnoscimus eum non ut privatum benefactorem sed ut supremum principium et dominum omnium rerum. Hic autem est actus adorationis seu religionis qui ab aliis actibus religionis eo tantum distinguitur, quod non respicit totam excellentiam divinam sed speciatim infinitam Dei beneficentiam. Non quidem per actum gratitudinis hanc beneficentiam ut bonum divinum amamus; hic enim esset actus caritatis, sed consideramus eam ut fontem tot beneficiorum in nos promanantium. Deus autem non est benefactor noster sicut alii benefactores, sed omnipotenter, omnipraesentialiter, pure liberaliter, incessanter. Quovis igitur tempore sumus terminus innumerabilium beneficiorum divinorum, sine quibus neque esse neque agere possumus, et quorum finis ultimus erit Deus ipse, sua possessione nos beatificans. Ideo gratitudo Deo ut Deo exhibenda est actus latriae (cf. S. Thomas 2, 2, q. 106, a. 1).

46. Arg. 3. Ex necessitate orationis impetratoriae. Homo debet sibi procurare illa auxilia divina, sine quibus recte vivere et salutem assequi non potest. Atqui ut haec auxilia obtineat, oratio necessaria est. Ergo homo Deum orare et etiam hac ratione Deum colere debet.

Ad mai.: Homo, qualis in hoc ordine est, multis miseriis corporalibus et spiritualibus subiacet, e quibus saepe neque seipsum eripere neque per alios homines liberari potest. Ut abstrahamus a miseriis mere corporalibus, magna moralis infirmitas ad observandam legem naturalem et vitam recte agendam negari non potest nisi loquendo contra factum. Unde haec miseria orta sit, hic non quaerimus; sufficit nobis factum, quod nemo prudens in dubium vocare potest. Ex altera parte constat Deum omnipotentem et in agendo ad extra liberum posse homini succurrere, si velit; eum autem velle iuvare hominem, ut recte vivat et salutem assequatur, efficitur ex divina sapientia, bonitate, sanctitate. Nam Deus non potest assignare homini finem et viam ad finem tam difficilem, ut res moraliter impossibilis dicenda sit. Ergo quia non statim dedit cum ipsa natura facilitatem convenientem, sine dubio voluit, ut homo auxilia divina necessaria sua cooperatione compararet.

Ad min.: Medium ad obtinendum auxilium divinum esse orationem iam eo suadetur, quod hucusque populus inventus non est, qui in necessitatibus suis ad Deum, vel ad eos, quos pro diis habebat, non recurrat. Testes sunt ethnographia et historia religionum (cf. O. Peschel, Völkerkunde; W. Schneider, Die Naturvölker; Fr. Ratzel, Völkerkunde; Chantepie de la Saussaye, Lehrbuch der Religionsgeschichte). Olim quidam obloquebantur, sed peritorum consensu ad silentium redacti sunt. Ad aliud igitur effugium se recipiunt, dicentes ipso progressu generis humani recursum ad divinum numen, immo et omnem religionem abrogatum iri. Hoc est vaticinium, cuius impletio exspectanda est, priusquam veridicum habetur. Neque vero umquam implebitur, quia naturalis ratio illas veritates, quibus religio nititur, semper perspiciet, et quia multiplici indigentiae humanae magnifica promissa evolutionistarum mederi non possunt. Vitiis quidem obscurari potest dictamen naturalis rationis, et debilitari potest instinctus religiosus, naturae insitus. At si genus humanum universum spectatur, tandem veritas semper obtinebit, et leges a conditore naturae inditae vim suam vindicabunt. Non peribit religio, non silebit oratio nisi morientibus ultimis hominibus. Atqui Deus in natura rationali non creasset hanc inclinationem petendi a Deo auxilium, nisi vellet petitiones exaudire.

Ad quid autem vult Deus, ut homines ad se petentes recurrant, cum iam antecedenter sciat, quibus indigeant? Vult hominum causa, quia utilissimum est hominibus mentes ad Deum elevare et divino consortio frui. Homines bene et constanter orantes in dies meliores et nobiliores fiunt ex conversatione cum Deo, quia, quocum frequentem consuetudinem habueris, eius spiritu imbueris, praesertim si vir est eminentis indolis, a fortiori si est Deus ipse.

Deus quidem ab aeterno omnia immutabiliter decrevit; attamen in hoc aeterno decreto rationem habuit orationum, quas non minus ab aeterno futuras esse praevidit, et prout orationes audire voluit, cursum rerum talem ordinavit, qualis non esset, nisi preces praevisae essent.

His consideratis plane improbabile apparet Deum velle omnia auxilia necessaria et convenientia concedere hominibus non orantibus. Multa dat sine oratione, scilicet ea omnia, quae creatura rationalis exigit, ne frustra sit, ut est totus ordo naturalis cum suo fine et mediis ad finem, cum conservatione, generali concursu et gubernatione. Ea igitur, quae secundum leges constantes ex natura eiusque viribus fluunt, non sunt obiecta petitionis. Sed intra hunc ordinem naturalem ingens amplitudo donorum divinorum est, quae nequaquam naturali exigentia determinata sunt. Distributio bonorum fortunae, valetudo vel aegritudo, pericula salutis maiora vel minora, bonae vel malae cogitationes et affectiones incidentes, societas horum vel illorum hominum, haec et alia multa, quae valde promovere aut impedire possunt salutem spiritualem, non ita ex ipsa natura rerum determinata sunt, ut non possint taliter et aliter a Deo disponi. Itaque Deus, cum non per ipsam naturam omnem miseriam ab hominibus arcuerit neque omnia adiumenta moraliter necessaria praestiterit, censendus est velle, ut homo aliquid ex sua parte faciat ad auxilium divinum impetrandum. Quid autem faciat, nisi ut auxilium a Deo petat? Nam impotentia hominis ad legem servandam et finem assequendum est iustus titulus recurrendi ad divinum auxilium; potentia vero, sanctitas, bonitas Dei, qui vult, ut homo salvus fiat, est tacita quaedam promissio Dei de auxilio praestando. Ergo omnia elementa adsunt, quae requiruntur, ut non sola possibilitas sed etiam obligatio orandi affirmetur.

Haec tria officia religionis, i. e. adorationem, gratitudinem erga Deum, orationem impetratoriam, breviter exposuisse sufficiat; nam omnia officia religiosa in specie hic recensere opus non est, quia de his dicetur in ipso cursu theologiae sive dogmaticae sive moralis.

47. Obi. I. Nobilis animi documentum est non multum curare de honoribus humanis. Atqui Deus est spiritus nobilissimus. Ergo parvi pendet honores humanos.

Resp. Dist. mai.: Nobilis animi est non sectari inanem gloriam, conc. mai.; nobilis animi est nolle illos honores, quos rectus ordo moralis postulat, neg. mai. Et concessa minore dist. conseq.: Deus non maioris faciet honores humanos, quam in se digni sunt, conc. conseq.; Deus non curabit de honoribus sibi debitis, quos rectus ordo moralis postulat, neg. conseq.

48. Obi. II. Omnis honor, quem homines Deo deferre possunt, quasi nihil est in comparatione illius honoris, qui Deo debetur. Atqui quando aliquis debitor creditori divitissimo non potest solvere nisi minimum quid, e. g. unum assem, creditor rationabiliter non postulat, ut hoc minimum sibi detur. Ergo a pari Deus censendus non est velle, ut minimum illud honoris sibi detur, quod homines tribuere possunt.

Resp. Nego suppositum argumenti et paritatem in exemplo allato. Deus enim postulat honorem non propter suum commodum sed propter rectum ordinem et hominum utilitatem, ut explicatum est. Neque paritas est inter debitum reale et debitum personale honoris. Nam a debitis realibus solvendis homo sine dubio excusatur, quamdiu non habet, unde solvat. Sed agnoscere excellentiam divinam quivis potest et debet, qui habet usum rationis; neque in hac re postulatur aequalitas inter honorem et honoratum, sicut in debitis realibus inter acceptum et reddendum. Perfecta Dei gloria est Deus ipse cognitione et amore sui ipsius. Hoc tamen non impedit, quominus etiam creaturae rationales intellectu et voluntate ad Deum ascendere debeant. Licet enim Deus entitative infinite distet a creaturis, est nihilominus in intellectu et voluntate creaturae rationalis proportio habitudinis ad Deum cognoscendum, honorandum, amandum. Et ita Deum colentes, vere colimus eum ut Deum, ponimus eum extra seriem creaturarum, infinitam eius excellentiam agnoscimus et magnificamus. Hic igitur honor est terminative infinitus, neque ulli creaturae tribui potest.

49. Obi. III. Cum religio essentialiter consistat in actibus internis, saltem cultus externus indifferens est, et hoc sensu una religio aeque bona est atque altera, dummodo homo agnoscat et revereatur supremam Dei excellentiam. Ergo alia religio non est alii praeferenda, nisi quatenus alia his hominibus, alia illis hominibus magis convenit.

Resp. Dist. antec.: Si Deus positiva revelatione vel auctoritas humana legitima praecepit certum modum cultus religiosi, hoc cultu neglecto Deus quolibet alio modo coli potest, neg. antec.; quia colere Deum contra eius legem immediatam vel mediatam, non est eum honorare sed iniuria afficere. Quamdiu neque auctoritate divina neque legitima auctoritate humana certus cultus praeceptus est, licet Deum colere quibuscumque modis et ritibus, subdist. antec.: Licet colere Deum ritibus sanis et rationabilibus, conc. antec.; superstitiosis, i. e. cum recta ratione pugnantibus, neg. antec. Sicut non licet Deo attributa indecora et indigna adscribere, ita non licet Deum colere ritibus, quibus talia attributa significantur. Religio bona et vera, etiam pure naturalis, debet ex rectis de Deo conceptibus procedere, ut dictum est.

Schol. De origine religionis.

50. In originem religionis inquirere possumus tripliciter: historice, metaphysice, psychologice.

Historice quaeri potest, quando et quibus de causis religio invecta sit in genus humanum. Sed haec via, etsi in se non repugnat, clausa est nobis, quia initium generis humani est praehistoricum et sola revelatione divina cognosci potest, quae revelatio docet ortam esse religionem non mere naturaliter sed Deo supernaturaliter concurrente. Historia vero, quantumcumque suis viribus ascendit ad saecula praeterita, numquam ad tempora pervenit, quando religio nondum fuit inter homines vel primum introducta est. Quare historia religionum non describit nisi progressionem variarum religionum, iam pridem ante tempora historica exsistentium. Cetera ratiocinando tantum cum maiore vel minore probabilitate conicit. Qua via perventum est inter alia ad hanc conclusionem: Quo antiquiores sunt religiones, eo minus sunt polytheisticae, et etiam in religionibus polytheisticis vestigia quaedam supersunt prioris monotheismi. Ita indogermani ante separationem suam colebant Dyu, quae vox est radix vocis Dei et derivatorum eius. Semitarum Deus erat El. Sinenses venerabantur Shang Ti («Summum Dominum»). Simile quid valet de aliis populis, id quod fusius exposui et eruditorum testimoniis comprobavi tribus libellis, qui inscribuntur «Der Gottesbegriff in den heidnischen Religionen des Altertums»; «Der Gottesbegriff in den heidnischen Religionen der Neuzeit» (cf. J. Souben, Nouvelle théologie dogmatique I², Paris 1902). Ex monotheismo per moralem et intellectualem depravationem hominum ortus est polytheismus et aliae formae religionum falsarum.

Nunc in singulis hominibus historice religio oritur ex educatione, quam accipiunt ab aliis hominibus religione iam imbutis. Neque enim singuli a primis initiis omnia per se inveniunt, sed in societate humana viventes, eius intellectualibus et moralibus thesauris ditescunt, aut e contra malis iam praevalentibus inficiuntur. Philosophia, i. e. cognitio expolita et reflexa, non est origo religionis sed aliquod accidentale complementum eius, quod salva rei essentia in plurimis abest.

51. Metaphysice consideratur origo religionis, si causae eius materialis, formalis, finalis, et condiciones exponuntur. Hoc breviter praestitimus, dicentes religionem esse actum vel habitum voluntatis, quo homo recte ordinatur respectu supremae excellentiae divinae, tribuendo ei debitum cultum et dirigendo totam vitam moralem ad Deum ut primum principium, supremum dominum, ultimum finem. Supponit autem hic cultus rectum de Deo conceptum intellectualem, quod attinet ordinem moralem, qui inter homines et Deum intercedit. Etsi non affirmamus homines philosophica ratione pervenire ad religionem, dicimus tamen religionis fundamentum esse intellectuale, nec posse esse veri nominis religionem, quae non procedat ex vera Dei notitia. Hoc autem ipsum multi acatholici negant, quibus ex catholicis accesserunt ii, qui modernistae vocantur. Qui decernunt omnem intellectualismum ab explicanda religionis origine amandandum, cum fons vitae religiosae sit quidam instinctus, ex indigentia ordinis supraphaenomenalis oriundus, vi cuius homo moveatur versus ens transcendentale, quod intellectus humanus assequi nequeat, sed quod cordis affectus postulet, et quod speciali quadam intuitione apprehendatur (e. g. Loisy in Revue du Clergé franç. XXI [1900] 250 sqq). Hanc fidem intellectus neque producere neque evertere potest. Itaque origo religionis explicanda est psychologice secundum systema immanentiae. Haec falsa opinio est ultima radix modernismi.

52. Psychologice consideratur origo religionis, cum in hominis animo ostenduntur illi actus vitales, qui suapte natura ducunt ad religionem. Haec consideratio eo differt a metaphysica, quod non distinguit et definit conceptus, qui in quaestionem veniunt, eorumque inter se relationem explicat, sed potius concretam vitam hominis inspicit et in ea radicem religionis quaerit. Nam cum vita religiosa consistat in actibus immanentibus, radix quoque horum actuum immanens sit necesse est. Homo autem percipit se esse ens dependens et se imparem esse ad attingendum nobilem illum statum moralem, ad quem, nisi est iam nimis depravatus, ipsa natura duce se destinatum esse cognoscit. Supposita igitur sufficiente Dei notitia ingenitum est homini ad divinum auxilium recurrere, ut Deus suppleat, quod ipsi deest, sicut supra (n. 46) exposuimus. Ergo vere ex dependentia et indigentia morali psychologice oritur religio (cf. quae scripsi in Stimmen aus Maria-Laach LXVIII [1905] 381 sqq). Vocetur haec theoria immanentiae, si placet. At ne confundatur cum falso immanentismo modernistarum. Hi enim dicunt non ad Deum prius cognitum confugere homines in necessitatibus suis, sed eos potius necessitatibus suis moralibus adigi, ut Dei realem exsistentiam postulent, quae intellectui incognoscibilis sit. Utrum Deus sit an non sit, secundum mentis iudicium se ignorare fatentur, sed confidunt eum exsistere, quia eo indigent. Sane etiam ex lege morali naturali, ex testimonio conscientiae, ex innato desiderio beatitudinis argumenta peti possunt ad probandam Dei exsistentiam. At hic esset modus intellectualis, quem in re religiosa aspernantur modernistae. Eorum «fides», qua Deum percipiunt, nihil est intellectuale, nullo ratiocinio dirigitur, sed est irrationalis appetitus Dei, quem interdum nomine intuitionis condecorant, etsi reapse nihil intueantur. Unde fit, ut tota eorum theoria sit a ratione aliena, nulla pro se habeat argumenta, sit nudus et vanus philosophandi modus, testimonio conscientiae minime fultus, contradicens communi hominum doctorum et indoctorum persuasioni, qui censent etiam in re religiosa rationis lumine, non caeco instinctu utendum esse. Tandem haec theoria tollit differentiam inter religionem veram et religiones falsas, indifferentismum religiosum inducit, omnemque religionem evertit, quia est extremus subiectivismus, in quo nihil est stabile, sed de subiecto in subiectum, de die in diem omnia variantur et fluunt. Hac igitur ratione origo religionis, quae hoc nomen meretur, et quae est prima inter ideales potestates ordinis moralis, explicari non potest.