Vindiciae Bellarminianae: De Verbo Dei

Vitus Erbermann, S.J.

Vindiciae Bellarminianae: De Verbo Dei

Vitus Erbermann, S.J. (1597–1675)

Vindiciae Bellarminianae in quatuor controversiarum tomos

Vitus Erbermann’s defense of Robert Bellarmine’s De Verbo Dei against William Ames and Johann Gerhard, organized by the four books of the first general controversy.


Vindiciae I: Pro libro primo De Verbo Dei

Ad caput I.

Ad caput II.

Ad caput IV.

Ad caput VII.

Ad caput IX.

Ad caput X.

I. – In hunc locum referre libuit cavillos Amesii, quibus argumenta generalia Bellarmini pro canone Concilii Trid. libros deutero-canonicos in numerum «Sacrorum» referentis, eludere conatur. Iam supra ad finem cap. 4. notatum: ad definitionem authenticam concilii non requiri argumenta, singula per se in solidum convincentia; sufficit enim, si ex omnibus in unum conflatis emergat certitudo moralis, quae per Ecclesiae decretum, ex Spiritus S. assistentia ἀναμάρτημον, transeat in articulum, cui non possit subesse falsum. Unde cum Bellarm. I. ostendit: SS. patres ex illis libris controversis testimonia citare, et quidem tamquam ex Scripturis sacris, divinis et canonicis etc., frustra

Obiicit Amesius: «Etiam III. et IV. Esdrae, aliosque libros citra controversiam apocryphos, citari a Patribus, vocari sacros, divinos, canonicos; immo etiam patrum, Pontificum, et conciliorum scripta, ita nonnumquam vocari, licet alio sensu, ac Prophetica et apostolica, ut agnoscit ipse Bellarm.» Resp. enim, illas citationes et nuncupationes honorificas seorsim sumptas, esse tantum partiale motivum ad includendum canoni sacrorum voluminum etiam ex. grat. duos libros priores Machabaeorum. Longe fortius accedebat alterum; quod nempe S. Augustinus, cui uni plus quam 1000. Lutheris, 1000. Calvinis merito defertur, testatus sit lib. XVIII. de Civit. Dei cap. 36. «Illos non a Iudaeis, sed ab Ecclesia pro canonicis haberi». Quodque ceteris canonicis adnumeraverint eosdem concil. Carthaginiense, SS. Innocentius et Gelasius Summi Pontifices etc. quod certe viri illi sanctissimi et sapientissimi numquam fecissent, nisi persuasum habuissent auctoritatem canonicam eorum librorum ab apostolica traditione promanare.

II. – Frustra 1. miratur Amesius: «Quomodo Apostoli sub N. T. alium canonem V. T. tradiderint, quam fuerit unquam illi Ecclesiae traditus.»

Frustra 2. consuetam suam naeniam occinit: «In scriptis Apostolorum nihil tale apparere, sed contrarium potius etc.»

Frustra 3. negat, «ullum patrum tradere hos libros habitos fuisse canonicos ex traditione apostolica.»

Frustra 4. contendit, si verum id esset, «tum multi patres in canone V. T. exponendo non secuti fuissent Hebraeos etc.» Contra enim est 1. quod satis probabile sit, etiam eos libros controversos, fuisse a vetere Hebraeorum Synagoga agnitos, ut auctoritatis canonicae (vide P. Gretserum pag. 108.); posteriores vero Iudaeos a priscorum canone, uti in plurimis aliis rebus, deflexisse, cum in suo Thalmud Iobum etiam negent esse canonicum. 2. Etsi gratis daretur, numquam illos fuisse in Hebraeorum canone ante Christum; cur, si, ut supponimus, vere divini sunt, ac ex speciali assistentia Spiritus sancti infallibiles, non id ab Apostolis primum potuit declarari? 3. Quod de hac canonizatione nil legatur in scriptis Apostolorum, quid mirum? cum nec de canone indubitatorum V. et N. T. librorum quidquam in illis reperiatur. 4. Etsi patres conceptis verbis non pronuncient, id esse ex traditione Apostolorum, reipsa tamen et implicite hoc asserunt, dum aiunt: «Ecclesiam illos pro canonicis habere». Haec autem nullum dogma fidei proponit, nisi a Christo et Apostolis profectum. 5. Denique, sicut de Epistolis Iacobi, Iudae etc., ita et de Tobia, Iudith, etc. potuit apud PP. tertii et quarti saeculi dubitatio oriri, ac traditio Apostolorum ignorari.

III. – Probationi Bellarminianae a conciliis petitae perquam inepte.

Obiicit Amesius 1.: «SS. Hieronymi et Augustini tempore, necdum a generali concilio fuisse quid decretum de illis controversis. Quid tum? numquid etiam provinciale, legitime approbatum, receptum, tantae auctoritatis merito censetur, ut eius ductum secuta synodus Trid. tandem sub anathemate sanxerit hunc, quem nunc veneramur canonem? «At», inquis, «cur non citius in aliquo anteriori generali concilio id praestitum?» Resp. Quia numquam ante Lutherum tanta necessitas, quam videtur imposuisse importuna sectariorum libido novandi pleraque omnia. Numquid ante Arium ὁμοούσιον, ante Nestorium θεοτόκον ante Pelagium peccatum originis, ante Berengarium transsubstantiationem tam clare, distincteque definivit Ecclesia?

Obiicit 2. «A Pontificiis non probari canonem 26. eiusdem concilii Carthag. quo vetatur primae Sedis Episcopus vocari princeps Sacerdotum etc.». Resp. Neg. assumptum; tantum enim de primae Sedis Episcopo in Africa loquitur: nec ita desipiebant Afri, ut primae Sedi totius orbis leges auderent praefigere.

Obiicit 3. libros illos controversos, «a concilio Carthag. dici aequivoce canonicos: aut si vere canonicos intellexit, tum Laodiceno contradixisse». Resp. Laodicenum libros illos non reiicit, sed negative se habet respectu illorum, adeoque non ei contradicit Carthaginiense; non magis certe quam Calvinistae, qui Apocalypsin et Iudae Epistolam admittunt, quas illa synodus omiserat. A Carthaginiensi canonicis adnumeratos esse libros duos posteriores Esdrae, dicit, sed non probat Amesius; oppositum patet ex fine cap. 20. Bellarmini, cui nihil habuit, quod reponeret Amesius, qui tandem eo prorumpit audaciae, ut concilium illud Carthaginiense dicat «temere admodum fecisse, quod sine ulla singulari ratione (quae scilicet Calvinistis arrideat) libros illos retulit in canonem quingentis aut sexcentis annis, postquam editi fuerunt, quos et Ecclesia V. T. et Apostoli et concilia omnia antecedentia extra canonem reliquerunt». Sed impudens haec calumnia ex dictis evanescit.

IV. – Dicerat Bellarm. hoc cap. «Ecclesiam nullo modo posse facere librum canonicum de non canonico, sed tantum declarare, quis sit habendus canonicus; et hoc nos tenere: sed nec pro arbitratu, sed 1. ex veterum testimoniis, 2. ex similitudine librorum, de quibus ambigitur: 3. ex communi sensu et quasi gustu populi Christiani etc. Et haec tria Ecclesiam observasse.» Quid his opponit Amesius cap. 2. th. 7. nugas et cavillos, more consueto: 1. manifeste falsum, immo implicatorium est, «illa tria (simul sumpta, ut Bellarm. accipit) aeque nota fuisse Melitoni, Hilario, Epiphanio, Hieronymo, concilio Laodiceno etc., qui istos libros extra canonem reliquerunt». 2. Si opus foret «testimonio auctoris, qui illo saeculo vixit, quo libri illi; (controversi) editi fuerunt» (uti Amesius praetendit) eliminandi e V. T. essent omnes olim dubii, et nunc a Calvinistis quoque recepti. 3. Etiam de his N. T. libris, scilicet Epistola Iacobi, Iudae, secunda Petri, II. et III. Ioannis, itemque Apocalypsi, «varia fuere veterum patrum testimonia»; quae varietas cum non obstet, quin iam recipiantur ab omnibus, cur obstaret in Tobiae, Iudith, Sapientiae etc., V. T.? 4. Noctuae Calvinianae iudicant, «non esse maiorem similitudinem librorum» Iudith, Sapientiae, Ecclesiastici, etc. cum propheticis Iosue, Iudicum, Ruth, Regum, etc., quam esse tenebrarum cum luce, et illam similitudinem, quae aliqua ex parte in ceteris habetur, non sufficere ad eorum canonizationem». SS. Augustinus, Innocentius, Gelasius, conc. Carthag. etc. iudicant esse omnino similitudinem: utris creditis, Quirites? 5. Communis sensus populi Christiani per 1200. annos, iunctus veterum testimoniis, et similitudini cum aliis libris, merito permovit concilium Trid. ad discernendos illos libros ab apocryphis: nulla in eo omni sensu est umbra privati Spiritus, quem iustissime characterem haereseos irrident pii omnes. 6. «Si populus Christi non habet alium sensum nunc, quam habuit olim in concilio Laodiceno et ante, cum istos libros extra canonem reliquit»; cur ergo Calvinistae cum Catholicis admittunt Iudae Epistolam, et Apocalypsin, quas conc. Laodicenum extra canonem reliquit? 7. «Media praedicta declarandi» canonicos, cum habeant certitudinem moralem, faciunt, ut declaratio Ecclesiae Rom. ob promissionem assistentiae Spiritus S. habeat «certitudinem fidei divinae», non minus ac illud post multam disquisitionem ab Apostolis latum de legalibus decretum Act. XV. Visum est Spiritui S. et nobis etc. Sed iam demum Amesio relicto, hic loci, ob materiae affinitatem, referre opportunum erit,

Quos cavillos Ioan. Gerhardus in suo Bellarmino ὀρθοδοξίας teste, ex hypothesibus Bellarminianis hinc inde indiscriminatim decerptis contexat?

I. – Disp. 1. th. 8. et seqq. ex eo, quod Bellarm. lib. II. de Verbo cap. 2. §. tertium argum. concedit, israeliticam ecclesiam ante Christi adventum «Eloquia divina sibi concredita» fideliter custodisse, sic arguit: «Cuicumque Ecclesiae concredita fuere eloquia Dei, h. e. Scripturae canonicae, et quae Ecclesia depositum illud fideliter custodivit, illius testimonium in secernendis libris apocryphis a canonicis merito amplectimur: iam vero ecclesiae israeliticae concredita fuere eloquia Dei, h. e. Scripturae canonicae, eademque depositum illud ante Christi adventum fideliter custodivit,» fatente Bellarmino; «ergo». Ulterius: «Omnes isti libri, quos in canonem non admittimus, reiecti fuere ab ecclesia israelitica; ergo testimonium et consensum ecclesiae israeliticae in repudiandis a canone controversis illis libris, quos Bellarm. cap. 7. 8. 9. 10. ab Hebraeis reiici asserit, merito sequimur». Resp. 1: concesso argumento ex asse, negatur, subsumptum. Nam ut optime ex P. Sebast. Heissii suggestione adnotat P. Gretserus pag. 107. Lutherani numquam probare poterunt, a Synagoga ante Christum natum, vel etiam tempore Christi in terris versati, extra canonem positos et veluti apocryphos esse reiectos eos, quos iam ipsi reiiciunt cum perfidis Iudaeis post Christum, qui in suo Thalmud, Iobum etiam negant esse canonicum. Resp. 2. Etsi constaret a vetere Synagoga, aut aliquibus eius doctoribus semper illos libros controversos non fuisse positive in canonem admissos; nulla hinc prorsus inferretur positiva reiectio: sed ipsa se respectu illorum negative habuisset; verum a Christo et apostolicis recepti fuere, ut supra dixi. Quis vero hic non stupeat excoecationem Lutheranam, quae cum perfidis Iudaeis malit, quam cum Christiana Ecclesia sentire? Numquid par erat ita subsumere Gerhardum. Iam vero Ecclesiae Christianae Catholicae concredita fuere eloquia Dei, eademque depositum illud semper custodivit; ergo testimonium huius saltem non minus ac Synagogae nos amplecti par est; ergo nefas est sequi perfidos Hebraeos in repudiandis controversis illis libris; ergo mentimur, cum reiectionem eorum librorum affingimus veteri Synagogae, et huius rei testem allegamus Bellarminum, et Hieronymum, cum hos constet loqui de perfidis posteriorum saeculorum Hebraeis? Et per haec etiam evanescit argumentum th. 13.

II. – Th. 14. ex eo quod Bellarm. lib. I. de Verbo Dei cap. 7. statuit, Esdram constituisse canonem Hebraeorum, sic arguit Gerhardus: «Qui sub anathematis comminatione pro canonicis V. T. libris iubet haberi eos, quos Esdras in canonem non recepit, ille refragatur propheticae auctoritati; prius faciunt adversarii; ergo».

Resp. Maiori propositioni nihil deest nisi probatio, quae valde robusta sit. Ex qua enim auctoritate aut ratione irrefragabili convincent Lutherani, post tempora Esdrae nullum fuisse canonicum scriptorem? Esdram ita condidisse canonem, ut nefas esset, ullum addi librum. Et licet gratis daretur, infra tempora Esdrae et Christi nullum illorum controversorum librorum fuisse saltem sub dubio in canonem a nonnullis doctoribus vel scribis relatum; unde probabitur, id a Christo vel Apostolis non factum. At inquit Gerhardus: «Non potest ex ullo probato scriptore demonstrari, controversos illos esse post Esdrae tempora in canonem unquam receptos». Resp.: Iam supra probatum est ex probatissimis scriptoribus, SS. Innocentio, Gelasio, Augustino etc., id convinci. Numquam enim viri illi sanctissimi et sapientissimi in canone illos recensuissent, nisi certissime fuissent persuasi illos saltem a Christo et apostolicis canonizatos fuisse, quidquid sit de veteri Synagoga.

III. – Th. 15. ex eo, quod Bellarmino lib. II. de Verbo Dei cap. 1. fatente «libri canonici V. T. scripti fuerint lingua hebraea, controversi vero illi, vel non sint ea scripti, vel non amplius exstent», (quod Bellarm. concedit), Gerhardus infert: «eos non esse canonicos».

Resp.: mira est vel oscitantia vel impudentia Gerhardi, qui indefinitam Bellarmini propositionem assumit tamquam universalem, cum tamen in ipsis verbis Bellarmini relatis a Gerhardo excipiantur II. Esdrae et Danielis. Quodlibeticum est, quod ibidem addit nec leviter probat: «Divinam providentiam textum originalem librorum canonicorum perire non permisisse». E quo Scripturae loco id habetur? Annon potius oppositum indicatur, cum tam multi libri V. T. plane perierint, qui tamen communius et probabilius putantur fuisse canonici? Annectit hic etiam cavillum supra in cap. 1. initio explosum; et ineptit cum Hunnio etc., circa linguam propheticam.

IV. – A Th. 16. usque ad 25, conatur «evincere, libros controversos non esse in canone, iisdem argumentis, quibus Bellarm.» cap. 20. etc. probat librum III. et IV. Esdrae, orationem Manassis, librum Henoch etc. esse apocryphos. Sed similis est hic cavillo Amesiano, iam supra discusso. Quam vero inepta hyperbole est, cum th. 19. ait: «Genebrardum argumentis aeque solidis probare posse, libros III. et IV. Esdrae canonicos esse, ac Bellarminus probat, controversos illos libros esse canonicos». Probare Genebrardus debebat, eos libros Esdrae citari a Patribus ut divinos et sanctos; haberi eos saltem in Graeco LXX. legi solitos in Ecclesia; a Pontificibus Summis et concilio aliquo inter canonicos referri etc., alias nec umbram maioris soliditatis probat. Th. 21. in fine affingit Bellarmino, quod «provocet a codicibus Graecis ad canonem hebraeum»; hincque infert «sibi quoque circa libros controversos idem ius esse»; sed falsum est quod assumit, ut legenti patebit; et licet in aliquibus circumstantiis id fieri posset, non sequitur semper fieri posse.

V. – Th. 23. et sequentibus struit subtile argumentum, quod in summa est tale: «Rom. Ecclesia in cap. sancta Romana; sequitur iudicium Hieronymi in repudiandis Origenis, Ruffini, et similium operibus ecclesiasticis; ergo eiusdem iudicio acquiescere debet in discernendis canonicis et apocryphis Scripturae libris». Sed probanda erat par utrobique ratio, et refutanda disparitas luculenta a Gretsero tradita in cap. 10. «At», inquit, «cum vulgata editio in conc. Trident. pronuncietur authentica, aequum est, ut hoc Vulgatae editionis prooemium non accusetur falsitatis.» Sed ubi Gerhardus viderit prologum galeatum tamquam Vulg. editionis prooemium praefigi, nescio. Cum aliis eiusdem sancti doctoris praefationibus postponi videmus libris ipsis apocryphis. Cur vero aequum non sit, Ecclesiam in hoc relinquere sententiam sancti Hieronymi et paucorum aliorum, et audire potius concilia et Pontifices? Qui, «per ὁμοούσιον, Trinitatem, et Crucifixum, obtestatus est» S. Damasum, ut sibi «veram de tribus hypostasibus exponeret sententiam». Quidni pari reverentia se quoque submisisset SS. Innocentio, Gelasio et conciliis oecumenicis? Certe Nicaeni auctoritate permotus, Iudithae librum antea in prologo galeato cum Hebraeis reiectum, non dubitavit admittere, ut patet ex praefatione in eum librum.

VI. – Triumphus est inanis, quo th. 26. etiam iuxta Bellarm. «pro se ait stare multos veterum, ut Melitonem, Epiphan., Hilar., Hieron., in exponendo canone iuxta Hebraeos». Nam id universaliter verum non esse, iam contra Amesium supra ostensum est; et ut universaliter id verum esset, non praeiudicant illi quatuor ceteris pluribus.

VIII. – «Etiam Caietanum, Lyranum, Carthus, Hugonem, S. Hieronymi sententiam esse secutos» ait Gerhardus th. 27. fateri Bellarminum. At qui hunc inspexerit, reprehendet fallere Gerhardum, dum loquitur universaliter de libris controversis V. T., Bellarminus vero tantum de 7. capp. Estheris. Atque ut dubitari non posset, eum fallendi animo id fecisse, omisit Sixtum Senensem, quem ibid. ait Bellarm. idem sensisse post conc. Trident. de illis 7. capitibus. Est ergo hic Gerhardi triumphus partim fraudulentus, partim phantasticus. Error innoxius aliquorum Catholicorum theologorum non tollit consensum Ecclesiae Catholicae, praesertim si ille error praecesserit sanctionem concilii sub anathemate.

VIII. – Gerhardus a th. 28. usque ad 38. pleraque repetit, quae ab Amesio supra argumentis Bellarmini cavillatorie opponi vidimus. Lubet ergo tantum singulares aliquos Gerhardi lapsus adnotare. 1 th. 30. ait: «Bellarminum lib. II. de conc. cap. 7. statuere: In quaestionibus fidei concilia priora praeferenda esse posterioribus». Hoc esse vel turpe mendacium, vel stuporem in theologo intolerabilem, aut saltem puerilem lapsum, quis lector intelligens negaverit! Oppositum potius ibi Bellarm. haud obscure indicat. 2. falsum est, concilium Laodic. in 7. Synodo confirmatum; falsum est, omnia acta et canones synodi Quini-sextae in Trullo habitae ab Adriano P. confirmatos. Quod Gratianus distinct. 16. adducit, scire debebat Gerhardus, in nova editione Gregorii XIII, esse correctum. Videantur Binius, Coriolanus etc. in illo concilio. 3. Unde habet Gerhardus: «Concilium Carthaginiense relinquere (duos priores) extra canonem», uti audacter asserit th. 31. In tomis conciliorum adduntur, ut intuenti patebit. 4. Th. 35. ait «librum Enoch ab Apostolo Iuda citari vers. 14». Idem olim dixerat Hunnius, sed cum probationem postularit Gretserus pag. 194. cur eam non praestitit Gerhardus, si potuit? Eadem temeritate asserit th. seq. orationem regis Manasse, tertium librum Esdrae et Machabaeorum etc. fuisse olim lectos in Ecclesia ut sacros, aut adnumeratos canonicis. Sed annexio mere materialis alicuius libri vel partis apocryphae cum libro vel parte canonica, nihil facit ad rem.

Et hactenus quidem Gerhardus de libris V. T. tantum cavillatus est. De controversis autem N. T. tam hic quam in altero tomo (ubi alioquin omnia corradit, quae vel apparenter decreto concilii Trid. de libris canonicis adversantur) magis mutus est pisce. Idem facit Titius in sua ostensione, et alii recentiores Lutherani. Quid hoc? anne Lutherum deserunt purissimi Ienenses? At Biblia glossata Ienensium (in cuius laboris partem, ut dicitur in praefatione eorumdem, venit praecipue Gerhardus) excludunt e canone, ut non apostolicas epistolas ad Hebraeos, Iacobi et Iudae; Apocalypsin vero permittunt arbitrio lectoris. Cur ergo de his tam altum hic Gerhardi silentium? Nihilne quod circa hos cavillaretur in Bellarmino invenit? Tolerabile foret hoc silentium, at prorsus intolerabile et flagitiosum, quod in lib. II. Confess. pag. 9. eum admisisse credimus, donec Ienenses, Gerhardus vel Titius oppositum eius, quod nobis est persuasissimum, ostendant. Sic vero, inquit loc. cit. Gerhardus: «Benedictus Arias Montanus in praef. Bibliorum cum interlineari versione excusorum, et a theologis Lovaniensibus approbatorum, de controversis illis libris sic scribit». Accesserunt etiam huic editioni libri graece scripti, qui vocantur apocryphi, «quos Ecclesia orthodoxa Hebraeorum canonem secuta inter apocryphos recenset». Haec a Gerhardo citata verba non sunt Ben. Ariae viri catholici, et theologi, qui concilio Tridentino interfuit, morique sine dubio maluisset, quam haeresi tam patente libros suos conspurcare. Excusa sunt autem SS. Biblia illa Antuerpiae a Christophoro Plantino anno 1572. cui editioni etiam additur censura theologorum Lovaniensium; quae censura omissa est in altera editione Plantiniana anni 1585. In neutra editione (uti nec in Commeliniana anni 1599.) habetur simile quid, quod a Gerhardo affingitur praefationi. Sed secunda Antuerpiensis sub haereticis (cum illic vir Hispanus tuto esse non posset) habet quidem titulo inserta haec verba: «Accesserunt et huic editioni libri graece scripti, qui vocantur Apocryphi, cum interlineari interpretatione latina ex Bibliis Complutensibus deprompta» reliqua autem a Gerhardo assuta verba, nempe «quos Ecclesia Orthodoxa Hebraeorum canonem secuta inter Apocryphos recenset» sunt sine dubio maligna haeretici glossa. Audeat negare Titius, hoc esse flagitiosum specimen fide Gerhardinae, quo vel solo falsarius iste omnem fidem decoxerit.

Ad caput XI.

Ad caput XII.

Vindiciae II: Pro libro secundo De Verbo Dei

Vindiciae III: Pro libro tertio De Verbo Dei

Vindiciae IV: Pro libro quarto De Verbo Dei

↑ Top of work