Vindiciae Bellarminianae: De Verbo Dei
Vitus Erbermann, S.J. (1597–1675)
Vindiciae Bellarminianae in quatuor controversiarum tomos
Vitus Erbermann’s defense of Robert Bellarmine’s De Verbo Dei against William Ames and Johann Gerhard, organized by the four books of the first general controversy.
Vindiciae I: Pro libro primo De Verbo Dei
Vindiciae II: Pro libro secundo De Verbo Dei
Vindiciae III: Pro libro tertio De Verbo Dei
Ad caput II.
Ad caput III.
Quaestionem principalem Bellarminus hoc cap. ita proposuit. Num Scripturae interpretatio ab uno aliquo visibili et communi iudice petenda sit? an uniuscuiusque arbitrio relinquenda? Displicet hoc Amesio, qui ait: «Statum quaestionis ista verba involvunt, non declarant. Nam 1. nemo quisquam nostrorum scripsit, dixit, aut cogitavit unquam, interpretationem Scripturae uniuscuiusque arbitrio esse relinquendam». Quid ais, Amesi? anne Martinus Lutherus avus vester, Ioannes Calvinus parens vester, Melanchthon, Brentius, Kemnitius, etc., fratres vestri, non sunt «Quisquam vestrorum»? Si dicta illorum, quae Bellarm. adduxit, non convincunt intentum (etsi non videam, quis alius illis sensus probabiliter affingi queat), quidni id praestabit integer libellus a Luthero Wittebergae anno 1523. cum hac inscriptione editus: De iure et potestate Christianae Communitatis, omnem doctrinam iudicandi, et Doctores vocandi, constituendi, destituendi etc. Numquid inter cetera portenta etiam haec ibidem leguntur: «Christus ademit Episcopis, Doctoribus, et conciliis, ius et potestatem iudicandi doctrinam, eamque omnibus tribuit et universis Christianis in communi». Et ne putaretur loqui de omnibus copulative, non vero etiam de singulis disiunctive acceptis, clare se alibi explicat, et in lib. de Instit. Ministris Ecclesiae tom. 2. lat. Witteb. sic apertissime loquitur: «Est Christianus; ergo habet Spiritum sanctum, ergo est iudex omnium. Quivis Christianus habet Spiritum S.; ergo docetur omnia a Spiritu sancto; ergo omnia iudicare potest. Unctio docet illum omnia; ergo iudicis officio rite fungi potest, Christianus est certus, quid credere debeat, et quid non credere debeat: ergo est iudex omnium». Nimirum ita adulari oportebat ignobili vulgo, ut hac illecebra arctius sibi illum devinciret, et contra legitimos pastores et doctores exasperaret? Quidquid autem Amesius reluctetur verbis, reipsa nihil aliud dicit, quam Lutherus docuit. Nam etsi num. 2. distinguat iudicium in publicum et privatum: iuxta ipsum tamen non datur inter homines: «iudicium absolute authenticum et definitivum, conscientias hominum ad fidem habendam adstringens; limitatum» autem illud, quod vocat «ex ministeriali vocatione», est nomen sine re. Quid enim iuvat hoc, si aeque fallibile est, ac privatorum quorumcumque de foece popelli? Numquid relinquit unumquemque suo in sensu abundare, et arbitrari ad libitum de universo illo ministeriali iudicio? Quid ergo nisi verba dat, cum tandem ipse mutatis phrasibus, controversiae statum ita proponit. I. «An sit inter homines visibilis iudex controversiarum illarum, quae sunt de religione, in cuius sententia omnium conscientiae acquiescere debent?» In affirmativam conveniunt omnes Catholici, sicut haeretici plerique omnes in negativam. II. «Annon singuli privati homines debeant cum iudicio discernere illa, quae publice ipsis proponuntur, utrum sint a Deo, necne?» Hoc affirmare est character haereticorum, paulo post explodendus. Interim vestigiis Bellarmini insistentes, tractemus.
§: De sensibus Scripturae Sacrae.
De his praenotavit Bellarminus 1. hoc proprium esse sacrae Scripturae, quod saepenumero contineat duos sensus, litteralem et spiritualem, secundum illud 1 Corinth. x. vers. 11. Omnia in figura contingebant illis, ad correptionem nostram. Negat hoc Amesius, et ait: «Significatio illa locorum Scripturae, qua respiciuntur typi, et res typis adumbratae, non continent duplicem sensum verborum, sed unum sensum verborum, et alium typorum, qui cum ad alias res significandas accommodantur, secum ferunt verba quibus explicantur. Pontificii contendunt, unum et eumdem cultum in imagine et exemplari terminari. Quidni igitur etiam unus idemque sensus, verborum ad typum possit referri, et ad rem typo adumbratam. 2. Quamvis proprium sit Dei, res gerendas ordinare ad alias res certo futuras praesignificandas: ut ipsa tamen significatio quorumdam verborum, et ad rem repraesentantem et ad repraesentatam simul referatur, tam vulgare est, ut etiam in ludis scenicis quotidie fiat. 3. Apostolus I Corinth, x. vers. 11. nihil agit de typicis repraesentationibus, sed ut Bannez in Thom. part. 1. quaest. 1. artic. 10. recte explicat», dicit in figura ipsis contigisse supplicia, id est, in exemplum nostrum: «Si tamen concedatur, Apostolum ibi de typica ratione rerum gestarum loqui, quid hoc ad typicum, spiritualem ac mysticum sensum verborum, praecipue illorum, qua habent alium sensum litteralem? sed quia ut Abulensis observat in II Matth. quaest. 57. et in XIII Matth. quaest. 38», mystici sensus isti, sunt fictiones concionatorum, «idcirco ficta etiam conveniunt ipsis probationes». Respondeo: Quod dudum observavit P.Gretserus pag.176. Calvinistam Sibrandum, «dum spiritualem sensum oppugnat, eumdem confirmare». Idem hic Amesius agit. Si enim in illis, quae prius Apostolus de «Iudaeis ex AEgypto per desertum peregrinantibus» commemorat, sunt veluti typi et imagines, unde videamus, quid fugere, quid sequi debeamus; ergo res illae prius gestae, et postea litteris consignatae, significant tropologice. At tropologia pertinet ad sensum spiritualem; ergo etiam iuxta Calvinistas datur sensus spiritualis. Rursus significatio per ipsas res facta, non est sensus litteralis; (cum res non sint litterae); ergo illae res habent sensum seu significationem spiritualem. Praeter hunc autem datur ibidem etiam sensus litteralis in illis verbis: «Scripta sunt autem ad correptionem nostram». Ergo habemus ibi duos diversos sensus. Nec evadit Amesius, cum ait: «Sensum typorum non esse sensum verborum»: id quippe tantum verum est, quatenus res illae gestae significabant, non autem quatenus eaedem sunt in litteras relatae. Ut sic enim continent illa verba sensum spiritualem tropologicum. Nec eum iuvat doctrina Catholicorum de cultu, qui simul tendit in exemplar (per se, absolute et directe); et in imaginem (per accidens et indirecte). Hoc enim optime fieri suo loco ostendetur: hinc tamen non sequitur, unum eumdemque sensum verborum posse referri, ad typum pariter et rem typo adumbratam. Disparitas est, quia cultus unicus est, qui diversimode terminatur ad utrumque, sicut cum amo proximum propter Deum, at hic significatio distincta est, una litteralis, quae immediate e verbis, altera spiritualis, quae e rebus gestis per verba expressis indicatur. Unde corruunt etiam cetera. Bannez revera idem dicit quod ibidem Vasq. et alii, qui nobis plane consentiunt. Ut denique verum sit, quod cum Abulense etiam dicit P. Arriaga in Prooem. 1. parte de nonnullis mysticis sensibus a Concionatoribus excogitatis; quid tamen hoc facit contra allegorias et alios mysticos sensus, ex communi SS. Patrum sensu intentos a Spiritu sancto? quales sunt illi, qui clarissime ab Apostolo indicantur. Gal. Iv.
2. Ex communi sensu SS. Patrum et Catholicorum omnium docet Bellarm. spiritualem sensum esse triplicem; Allegoricum, cum aliquid significatur in Nov. Testam. ad Christum et Ecclesiam spectans; Tropologicum, cum aliquid significatur, quod pertinet ad mores; Anagogicum, cum vita aeterna significatur. Haec uno flatu disiicit Amesius inquiens: «Absurdum plane est, triplicem facere sensum mysticum, quia tria mysteria significentur». Et cur? «quia sic centuplex erit sensus litteralis, quia centum res variae per litteram significantur.» Nempe cavillator iste Calvinianus plus sapit, quam Doctores sanctissimi Augustinus, Chrysostomus, Gregorius, Thomas, cum universa Ecclesia Christi. Cur enimvero sit absurdum plane, sicut, quia communiter scripta et libri (praesertim historici) in hoc conveniunt, quod etsi res diversissimas significent, tamen quia verba ad significandum adhibita non aliud, quam quod immediate prae se ferunt indicant, sensus ille vocatur generaliter historicus; ita quia plurima Veteris Testamenti Christum et Ecclesiam significant, merito sub hac universalitate omnia illa Scripturae loca dicuntur continere sensum allegoricum, et sic de ceteris. Ipse Apostolus Gal. Iv. v. 24. satis clare pro et cum Catholica doctrina stat, dum illa, «quae de Agar et Sara, de Ismael, et Isaac, de duobus Testamentis, etc.,» aperte alio refert, quam ad id, quod verba immediate significant, imo reflexe ait, ea esse per allegoriam dicta. Et quid verbis opus est? numquid continentur in eo loco, et passim alibi allegoriae, tropologiae, anagogiae? Quidni ergo in tot classes apte dividantur omnes significatus mediati, seu sensus mystici? Sed Amesius plus credit suo Witakero, quam hic Apostolo.
3. Ait Bellarmin. non esse improbabile, interdum plures litterales sensus in eadem sententia reperiri. Idem olim S. Augustin. saepius docuit, ac praecipue lib. XII. Confess. cap. 20. 27. 28. ubi inter ceteros sensus adfert tres illius loci Geneseos: In principio creavit Deus caelum et terram. Sed nimirum impie blasphemavit S. Doctor (immo et Apostolus Act. XIII. v. 33. Hebr. I. v. 5. et v. v. 5), si Amesio Calvinistae credimus. Sic enim inquit: «Si varii sunt sensus litterales unius et eiusdem loci Scripturae, tum aequivocatio in Scriptura invenitur; quod quamvis non possit a blasphemia excusari, a Pontificiis tamen quibusdam», quos inter S. August. primum obtinet locum, «affirmatur». Blasphemat hic Calvinista quod plane non intelligit. Non enim quia nonnulla Scripturae verba variis sensibus etiam legitime et genuine possunt exponi, ideo fallit illa aut fallitur; sed potius tunc vel maxime largiter nos docet. Longe alia ratio oraculi Delphici, similiumque ambiguorum Daemonis responsorum, qui de eventu rerum ancipites, eiusmodi amphibologias quasi necessario captarunt, ut quidquid evenisset, praedictum fuisse videretur. Porro rectius hanc criminationem in suos gregales contorsisset, qui in quam varios sensus (eosque erroneos, aut haereticos) sacrae paginae verba detorqueant, illustri paradigmate constare potest ex dictis ad caput praecedens. Quamvis et solum illud hoc est corpus meum, sufficere queat.
4. Ait Bellarminus: Convenit inter nos et adversarios, ex solo litterali sensu peti debere argumenta efficacia; quia ille ex verbis immediate intelligitur, et certum est eum esse sensum Spiritus sancti. Sed sensus mystici varii sunt: et non semper constat, an sint a Spiritu S. intenti. Plura hic occurrunt notatu digna.— I. Iunium Calvinistam, acerrimum alias Bellarmini adversarium, in toto hoc argumento, de variis Scripturae sensibus profiteri summam cum Bellarmino consensionem. - II. Nihilominus Amesium queri, quod Bellarminus «nimis familiariter secum agat, cum hic dicit, nos cum ipsis in eo convenire, etc. Quamvis enim (pergit Amesius) nullam vim tribuimus sensibus mysticis, ab hominibus fictis, si tamen certo appareat, Spiritum sanctum mysticum aliquid intendisse, firmissima argumenta inde ducuntur: nulla enim est vera sententia, ex qua aliae verae non sequantur. Bene Vasquez in 1. quaestion. disputat. 16». Cum mysticus sensus sit, etiam ex intentione Spiritus sancti, cum de eo nobis constat, absque dubio ita efficaciter nobis deservire potest ad probationem, atque litteralis. «Sensum autem Scripturae vocare, quod Spiritus S. non sentit aut intendit, hoc alienum est ab omni sensu.» — III. Reipsa tamen Amesium solo cavillandi studio reluctantem, nobis plane in hoc consentire. Neque enim Bellarmini pronuntiatum intelligi debet, nisi de eo, quod ordinarie, et ut plurimum contingit; uti ex Bellarmini verbis mox adiunctis colligitur; nempe, non semper constare, num mystici sensus sint a Spiritu S. intenti. Ergo implicite profitetur, si constet vel ex Scriptura, vel ex traditione Ecclesiae, aut communi SS. Patrum doctrina, illum fuisse a Spiritu S. intentum, praebere efficax argumentum aeque ac litteralis. — IV. Supersedere potuisse Gerhardum eo labore, quo disput. 11. th. 21. usque ad th. 28. contendit ostendere Bellarminum sibi consentire. Sub illa enim distinctione a Vasquio relata, non videntur non posse consentire omnes. Perquam insulse Gerhardus Innocentio III et Bonifacio VIII (seu potius S. Bernardo) affingit illum probandi modum ex sensibus mysticis. Aliud est producere simile, vel allusionem aliquam illustrandi gratia; aliud, velut argumentum convincens. Hoc, non illud, intendunt loci citati.