Vindiciae Bellarminianae: De Verbo Dei

Vitus Erbermann, S.J.

Vindiciae Bellarminianae: De Verbo Dei

Vitus Erbermann, S.J. (1597–1675)

Vindiciae Bellarminianae in quatuor controversiarum tomos

Vitus Erbermann’s defense of Robert Bellarmine’s De Verbo Dei against William Ames and Johann Gerhard, organized by the four books of the first general controversy.


Vindiciae I: Pro libro primo De Verbo Dei

Vindiciae II: Pro libro secundo De Verbo Dei

Vindiciae III: Pro libro tertio De Verbo Dei

Ad caput II.

In duobus his primis capp. vix invenere Amesius et Gerhardus argumentum sive enervandi sive cavillandi idoneum. Deserit hic parentem, ille avum suum Lutherum, quem una cum Brentio, Bellarminus cap. praeced. merito arguit insani paradoxi, nempe: «S. Scripturam esse ipsam per se certissimam, facillimam, apertissimam sui ipsius interpretem, omnium omnia probantem iudicantem et illuminantem, etc.». Lutherus in Praef. Art. a Leone X, damnatorum. Item in lib. de servo arbitr. contra Erasmum, «de tota Scriptura» asseveravit: «Nullam eius partem se velle obscuram dici: stat ibi, quod ex Petro retulimus, lampadem lucentem esse nobis verbum Dei in loco caliginoso. Quod si pars huius lampadis non lucet, potius pars caliginosi loci, quam ipsius lampadis erit. Non sic illuminavit nos Christus ut aliquam partem obscuram voluerit relictam nobis in suo verbo, dum nos ad illud iubet attendere etc.» Puduit sine dubio Amesium ovi sui Lutheri, ideoque controversiae statum aliter ac Bellarminus contra Lutherum ac Brentium formaturus, ait: «Nemo nostrum» (puta Calvinistarum) «unquam cogitavit omnes partes Scripturae aeque esse faciles et apertas etc.». At Lutherum Brentiumque aperte impugnat Bellarminus, nulla Calvinistarum vel levi mentione facta: unde cum Amesius, statu controversiae immutato Bellarminum nihilominus se «enervare» gloriatur, elenchi ignoratione manifeste sycophantatur. Potuissemus itaque omnes evagationes merito hic contemnere: placet tamen eius assertiones breviter examinare. «Contendimus, inquit, 1. Omnia illa quae sunt intellectu necessaria ad salutem, apertissime in Scripturis proponi. 2. Nullam tamen obscuritatem esse in Scripturis, ut propter illam simpliciores abstineant ab earum lectione, quasi nullum fructum inde percipere possit. 3. Plerisque omnibus difficilioribus Scripturae locis lucem adferri ab apertioribus. 4. Nullam interpretationem Scripturae esse admittendam, quae quoad sententiam saltem non possit clare probari, Scripturae ipsi consentire.» Has tres posteriores assertiones nec unica quidem auctoritate vel rationes probare nititur, nec certe sunt per se notae: ideoque eas merito ut improbabiles et voluntarias reiicimus. Secunda manet etiam profligata ex dictis ad cap. 3. Contra tertiam instantia sunt in multis capp. Prophetiae Ezechielis Danielis, Apocalypsis, Cant. Canticorum, etc. Quarta repugnat propriae Calvinistarum experientiae. Ex quo enim alio loco Scripturae, clare probant, verba illa: «Hoc est corpus meum», in sensu figurativo accipienda esse? An omnes Catholici (imo et Lutherani etc.) noctuae, soli Sacramentarii sunt aquilae vel lynces? Videamus itaque argumenta, quibus primam assertionem statuminare satagit. 1. ex Deut. xxx. 11. «Praeceptum hoc non est occultum a te; ergo». Sed qualis haec illatio? Lex Mosaica, h. e. praecepta moralia, iudicia, caeremonialia, Iudaeis clare fuerunt proposita; ergo omnia illa quae sunt intellectu necessaria in Novo Testamento ad salutem, sunt apertissime in Scripturis proposita. Item: «Si Decalogus facile intelligitur, tum tota Scriptura non est obscura; tum neque tropi, neque phrases Hebraicae pariunt obscuritatem: tum denique controversiae possunt esse circa res facillimas, ut de imaginibus quae prohibentur in secundo praecepto». Quaenam vero est in hac collectione connexio? quaenam sunt scopae dissolutae, si hae non sunt? Similis ἀσυλλογιστία apparet in secundo argumento: «Praeceptum Domini lucidum. Psalm. XVIII. 9. Lucerna pedibus meis. Psalm. CXVIII. vers. 105. et lucerna lucens in caliginoso loco, II Pet. 1. 19. Ergo Scriptura proponit apertissime, quae sunt intellectu necessaria ad salutem»: imo in omnibus quae ut a Deo dicta proponit; quia verbum Dei ubique est lumen et lucerna. Sed verbum Dei non nisi aequivoce est solus exterior verborum cortex; verus autem sensus una cum verbis habitus, sine dubio omni ex parte est lucidus et habentes illuminat. Ille autem verus sensus saepe est ex se perobscurus, etiam in rebus ex praecepto credendis. E. G. «Verbum caro factum est. Hoc est corpus meum». Utrumque sane est aenigma difficillimum, ut circa prius ostendunt haereses Arianorum, Apollinaristarum, Nestorianorum, Eutychianorum etc. Circa posterius, sacramentaria impietas etc. Est ergo verissima Bellarmini explicatio, quod nempe Scriptura dicatur lux et lucerna, non quia facile intelligitur, sed quia intellecta cum fuerit, mentem illustrat. Optime P. Gretserus Witakero hoc modo respondit pag. 139. Mathematica, et metaphysica, lucerna est, et illuminat. At ubi lucerna ista hominibus lucet? num in casis rusticorum? minime gentium; sed in scholis philosophorum, et mathematicorum: hic lucet, hic illuminat etc. Eadem est ratio in nostro proposito. Est Scriptura lucerna, non quod per se nobis luceat, sed quod quando supra Ecclesiae candelabrum posita explicatur, tum nobis lucet, tum vera nobis est lucerna. Et sicuti sol lucidus est quidem in se noctu, non tamen nobis in hac mundi parte versantibus; ita nisi nobis applicetur et explicetur Scriptura, quantumcumque lucida sit in se, nobis certe lucerna illuminans non erit. Neque haec vel tantillum luxat aut enervat Amesius, ac proinde nihil probat; uti nec in tertio argumento, nempe: «Apostoli sunt lux mundi; ergo et eorum doctrina, hoc est Scriptura». Resp.: Esto accipiatur gratis antecedens non solum de eorum vita et moribus, sed etiam de doctrina, plus tamen hinc non sequitur, quam, eorum doctrinam intellectam illuminare. At replicat Amesius: «Ad Apostolorum munus pertinebat etiam, omnem operam navare, ut eorum doctrina intelligatur I Cor. III. 2. et in illa parte sui muneris erant etiam lux». Resp.: Dedit sine ullo dubio Apostolus «lac parvulis in Christo», quia solidiorem doctrinam non poterant capere eo tempore Corinthii; sed quomodo hinc sequitur, debuisse Apostolum in omnibus suis Epistolis merum lac praebere? et non immiscere plurima «intellectu difficilia», quae satis erat capi a Ministris Ecclesiarum, ad quas dabantur eae Epistolae? Iuxta Amesium defuit muneri suo Apostolus: qui secus ac ipse profitetur I Rom. XIV. «Debitor fuit tantum insipientibus». Sed pergit sive argutari sive ineptire ex II Cor. IV. vers. 3. 4. «Si opertum est Evangelium nostrum, iis qui pereunt opertum est». Ergo saltem ea, «quae intellectu necessaria sunt ad salutem, apertissime in Scripturis proponuntur; quia sine intelligentia doctrinae Scripturarum nulla est cognitio aut fides in Christum. Apostolus ista coniungit, Bellarminus disiungit». Resp.: Est hoc enthymema prorsus enerve, nec firmatur adiecta probatione, in qua sophistice ludit in ly «doctrinae Scripturarum»; quae si materialiter et specificative sumatur, vera quidem est, sed ad rem non facit: si vero formaliter et reduplicative, pro doctrina scilicet Scripturae, quatenus scripta, et non tantum orali traditione ab Apostolis accepta est, sumatur; plane falsa et haeretica assertio est. Quis enim dubitet non modo omnes illos, qui crediderunt Apostolis praedicantibus sine scripto; sed etiam gentes illas, quae sine ulla Scriptura, fidem in Christum ex sola orali traditione retinebant (apud S. Irenaeum lib. III. cap. 4.) habuisse veram de Deo cognitionem? et numquid idem hodieque verificatur in omnibus fidelibus idiotis ἀναλφαβήτοις?

Th. 10. «Summa totius Scripturae, inquit Amesius, quae in praeceptis Decalogi, symbolo, oratione Dominica, sacramentis consistit, habet in Scripturis apertissima testimonia; ergo Scriptura saltem in necessariis ad salutem est apertissima». Resp.: Neg. anteced., quod probare ne conatur quidem Amesius, adeoque principium petit. Optime dixit Bellarm.: Si tam clara testimonia exstarent de omnibus istis, tum omnes controversiae essent finitae. Nec enervatur hoc ab Amesio dicente: «Quasi perversi homines non possint controversias movere de rebus claris»? Non certe possunt de rebus apertissimis, et serio. Quis unquam haereticorum admisso Evangelio negavit: Mariam esse matrem Iesu? Hunc natum in stabulo Bethleem? flagellatum? crucifixum? etc., adeoque falsum est, quod Witakerus aiebat. «Nil adeo perspicuum esse in Scripturis, de quo non aliqui dubitarent». Ostendatur, quis de istis dubitarit? Similia apertissima testimonia in Scripturis exstare de consubstantialitate Verbi et Spiritus sancti, de unitate personae Christi, de sacramentorum essentia, numero, effectu, etc., quis nisi delirus dixerit? Est igitur ingens disparitas inter ea quae utcumque aperte in Scripturis ponuntur, ut iuncto Ecclesiae sensu, facile secundum generalem quamdam notionem concipiantur a fidelibus, possint tamen a contentioso pervicacique errone in alium sensum torqueri (uti fit a Sacramentariis in verbis Hoc est corpus meum); ac inter illa, quae apertissime expressa sunt, ut nequeant negari, semel admissis verbis ut divinis. Sed replicat Amesius: «Dixit antea Bellarm. praecepta Decalogi facillime intelligi: pro imaginum tamen cultu disputat postea contra expressa verba secundi praecepti». Resp. Si admittatur ille, quem Amesius supponit secundi praecepti sensus (de quo infra, ubi de cultu Imag.), dicendum est, illam partem 2. praecepti, non esse de lege morali et naturali, universaliter omnes etiam nunc sub lege Evangelica constringente, sed peculiarem populo Hebraeo, cui ob nimiam pronitatem ad idololatriam id vetabatur. Porro effatum illud Bellarmini de facili intelligentia Decalogi accipiendum est de aliqua minus distincta notitia, quae nempe cuivis terminos bene apprehendenti facile sese ingerit. Nam sensum etiam litteralem magis internum vulgus Hebraeorum non penetrabat. E. G. in quinto praecepto etiam vetari iram in proximum etc.

Th. 11. ait Amesius: «In nov. Test. Scriptura est aperta, quae in Veteri erat clausa». Quid hinc conficitur? sane plusquam Amesius probare intenderat; nempe, non modo ea «quae intellectu necessaria sunt ad salutem», esse in Scripturis Nov. Test. apertissima, sed etiam omnia alia in Nov. Test. esse clarissima. Imo hinc quoque adversus Amesium sequeretur, in Vet. Test. Iudaeos nihil intellexisse de fidei mysteriis, cum adhuc fuerit Scriptura clausa. Verissimus ergo sensus illius «libri clausi» Is. XXIX. vers. 11. et «aperti» Apoc. v. vers. 8. est, quod in Vet. Test. non solum sententia seu sensus Scripturarum, sed etiam mysteria Christi non intelligebantur, quia omnia tecta erant figuris; at in Nov. Test. quia Christus implevit figuras et prophetias, et si multi non intelligant sententias (seu sensum litteralem) Scripturarum, intelligunt tamen ipsa mysteria Redemptionis etiam rustici et mulieres. Frustra cavillando explodit hoc verissime dictum Amesius, dum ait: «Quasi fieri ullo modo possit, ut qui intelligit res ipsas, non intelligat sententias illas, res declarantes, in lingua nota enuntiatas!» Numquid hoc usu venit in dies? Credit fidelis? Credit fidelis idiota (sic aliquo modo et confuse intelligit) Deum esse trinum in personis; secundam personam, seu Filium humanitatem assumpsisse etc. Propone idem per verba Scripturae; et videbis, eum (nisi constet esse verba DEI) potius negaturum quam assensurum; certo suspensurum saltem assensum, quousque ostendatur, Scripturarum sententias cum Symboli verbis coincidere. Unde merito P. Valerianus Magni Capuccinus in regula credendi acatholicorum, provocavit ad experientiam ingeniosissimorum Gentilium, sub gravis poenae sponsione, si quis mysteriorum fidei expers legerit textum SS. Bibliorum in lingua sibi bene nota, indeque sine interprete et manuductore, articulos fidei praecipuos in Symbolo contentos, marte proprio intulerit.

Th. ult. sic arguit Ames.: «Patres primae Ecclesiae sine Commentariis legerunt Scripturas. Quorsum ergo nos?» Resp. Primi Patres adiere Commentaria viva, id est, Apostolos et eorum discipulos; postea coeperunt Commentaria scribere SS. Iustinus, Irenaeus, Clemens Alex., Heraclitus, Melito, Pantaenus etc., omnes Origene antiquiores; ut proinde fallat vel fallatur Amesius cum suo Rhenano, dum confidenter asserunt: «Origenem primum glaciem scidisse in enarrandis Scripturis etc.». Neque vero opus erat, ut «singulis adeuntibus Apostoli Commentaria traderent in integros libros; aut omnes Pastores adirent Apostolos» (ut Amesius cavillatur). Sicut enim discipulis Hippocratis et Aristotelis, ipsi tales tantique magistri commentariorum loco fuerunt: ita et apud nostros primos illos doctores, Apostoli commentariorum vicem obibant; ex quorum ore et recenti relatione veritatem ubertim haurire poterant, aut si ipsis absentibus dubium oriebatur, facile per litteras aut legatos solutio peti poterat, uti factum Act. xv. vers. 2. Porro etsi «certissimum» sit «fuisse tempus, (viventibus scil. Apostolis), quando Scripturae legebantur sine commentariis»: falsissimum tamen est (quod asserit Amesius), «fuisse etiam tempus, quando difficilius intelligebantur propter commentaria», ab Ecclesia approbata; nam de Lutheranorum et Calvinistarum verbosissimis facile et vere admittitur Amesii pronuntiatum? quae cum in immensum excreverint, ut integras bibliothecas repleant, ad nihil amplius deserviunt, quam ad coarguendum illustre mendacium omnium novatorum, ac in primis ipsorum commentantium.

Cum Amesianis hactenus excussis fere coincidunt quae profert Gerhardus lib. II. art. 1. cap. 3. ubi pag. 220. observatu digna occurrit sycophantia, qua ait: «Bellarminus sui oblitus lib. iv. de Verbo Dei cap. 11. responsurus ad locum S. August. lib. III. contra Maxim. cap. 14: Nec ego Nicaenum etc.» Dicit: Augustinum haec protulisse, quia de illis quaestionibus exstabant clarissima testimonia in Scriptura, quae sine dubio anteponenda sunt omnibus Conciliorum definitionibus. «Iam vero contra. Maxima quaestio movebatur de Trinitate, ex qua Bellarminus obscuritatem Scripturae colligere voluit lib. III. cap. 1. ubi inter summa mysteria in Scripturis tradita numerat SS.Trinitatis dogma.» At verba Bellarmini loco illo cit. tam sunt perspicua, ut credi non possit, Gerhardum ex stupore aut inadvertentia sic errasse, sed quod ex mero fallendi studio, id quod Bellarminus de Donatistis et Ecclesia dixerat, violente et falsarie ad Maxim. Arianum et SS. Trinitatis dogma detorserit. Eiusmodi fraudibus ita scatet ista Gerhardina testimoniorum colluvies, ut iis expurgandis vix ullus Hercules sufficere videatur.

In disp. 2. th. 12. probare contendit, «Bellarminum Lutheranae de Scripturae perspicuitate confessioni suffragari. I. quia sic scribit»: Praecepta Decalogi cum sint naturalia, facillime intelliguntur. Et: in nov. Test. mysteria redemptionis etiam rustici et mulieres intelligunt. «Ergo ad minimum principalia doctrinae Christianae capita in Scripturis perspicue sunt exposita». Resp.: Nego conseq. ut patet ex dictis contra th. 11. Amesii.—II. Idem probat ex Clementis Alex. verbis, quae Bellarminus approbando citarat: Nullis celatum est verbum: lux est communis, omnibus illucescit hominibus; nullus est in verbo Cimmerius. «At, inquit Gerhardus, si nullus in verbo Cimmerius (et quidem in verbo scripto, de quo Clemens loquitur) quomodo Scriptura in necessariis erit obscura»? Resp.: Bellarminus ex Clemente aliisque Patribus ibi ex instituto probat contra Calvinistas, omnibus etiam Gentilibus dari gratiam sufficientem, ut salventur, et media generalia pro omnibus. Quid hoc ad perspicuitatem Scripturae. De hac certe esset manifeste falsa Clementis assertio.

Denique th. 14. ad argumentum Bellarmini (Tot Scripturae versiones, tot interpretationes etc. quid aliud clamant, quam Scripturam esse ambiguam et obscuram?) respondet Gerhardus verbis Bellarmini lib. I. de Bapt. cap. 12. §. ult. Non potest dici locus Act. XIX. ambiguus, quia haeretici non conveniunt in eo explicando etc. Si ambigua essent omnia loca, in quibus (haeretici) aliqui non conveniunt, nihil ex Scripturis probari posset etc. Sed Gerhardus aperte cavillatur. Nam hic locus Act. xix. est planissimus, et sine ulla ambiguitate a SS. Patribus et Catholicis semper intellectus de Baptismo Christi, quem acceperant 12 viri, qui ante erant baptismo Ioannis tincti. Lutherani vero quia suo novo errori clare adversari vident sensum eius obvium et genuinum, violenter detorquent facile in decem diversos sensus, ob quos merito non censetur locus ille vere ambiguus et obscurus. Obtruncat ergo Gerhardus seipsum, non Bellarminum. Est hic sane illustre specimen hermeneuticae Lutheranae, quae clarissimis S. Scripturae verbis sepiam errori suo velando affundit. Addendum praedictis argumentum illud H. Conringii, quo ante 7. annos credebat universam Pontificiam Ecclesiam veluti fatali ariete funditus concuti. Est vero tale: «Quidquid non est perspicue propositum, ita ut omnes haud difficulter queant percipere, illud non habet vim legis, sed Rom. Pontificis infallibilitas (idem est de omnibus fidei articulis qui creditu necessarii sunt ad salutem), non sunt ita perspicue propositi iuxta Pontificios. Ergo non habent vim legis»; quod tamen non admittent Pontificii. Resp.: Maior illa universaliter et confuse sumpta est sine dubio falsa ut in Examine suo postea Conringius agnovit, et restrinxit ita: «Quidquid non est perspicue propositum ita, ut ab omnibus prudentibus, quos intendit legislator obligare, possit facile intelligi (imo actu intelligatur), illud non habet vim legis completam, respectu scilicet illorum». Iam bene subsumitur: Sed articuli fidei non ita perspicue propositi sunt in S. Scripturis, ut omnes possint eos facile inde intelligere; ergo S. Scripturae (etiam quoad articulos creditu necessarios ad salutem) non habent vim legis completam et in actu secundo, respectu omnium quos divinus legislator remote obligare intendebat ad legem evangelicam. Quae conclusio uti est verissima, ita nec tantillum iuvat causam Neo-Evangelicorum, nec ullatenus probat SS. Scripturarum perspicuitatem apertissimam in articulis ad salutem creditu necessariis. Videatur Examen Exam. Conringiani interrog. 2.

Ad caput III.

Ad caput IV.

Ad caput V.

Ad caput VIII.

Ad caput IX.

Ad caput X.

Vindiciae IV: Pro libro quarto De Verbo Dei

↑ Top of work