Tractatus de vera et legitima concordia liberi arbitrii creati cum auxiliis gratiae Dei

1. — Quemadmodum antiquis philosophis humanum liberum arbitrium cum Dei providentia componere valde fuit difficile, usque adeo ut in extremos errores divisi fuerint, quia sibi satisfacere non poterant: —quidam enim negabant divinam providentiam et gubernationem ad liberum hominis arbitrium se extendere; quidam vero, ut divinam providentiam defenderent, fati infallibilem dispositionem affirmantes, hominis liberum arbitrium negaverunt—; ita etiam post evangelii praedicationem, in huius concordiae difficultate superbi homines devicti, in contrarias haereses divisi sunt. Quidam enim, ut pelagiani et Caelestius, ut hominis libertatem defenderent, divinae gratiae interna et supernaturalia auxilia necessaria esse negaverunt; sed sufficere aiebant exteriora auxilia doctrinae et legis et miraculorum, ut homo per facultatem liberi arbitrii valeret credere et operari. Si quando vero Deus interioribus auxiliis supernaturalibus homini opitularetur, hoc non erat simpliciter necessarium, sed ad melius esse. Alii vero haeretici per alterum extremum, qualis fuit Lutherus et sequaces, negaverunt liberum arbitrium, maxime post peccatum, volentes attribuere tantum divinae omnipotentiae et voluntati Dei, ut dicerent pariter Deum auctorem esse bonorum et malorum operum. Utrique sane ex eadem superba ignorantia concordiae liberi arbitrii cum divina voluntate, in tam diversa erroris extrema devenerunt.

Et quidem lutheranorum error abunde satis demonstratus et condemnatus est in concilio Tridentino.

2. — Error autem Pelagii et sequacium, praesertim Caelestii, damnatus est in concilio Cartaginensi primo et in concilio Milevitano. Postea vero surrexerunt in Gallia quidam infecti reliquis pelagianorum, de quibus scribunt Prosper Aquitanus et Hilarius Arelatensis singulas epistolas divo Augustino, quae habentur tomo 7 ante librum De praedestinatione sanctorum. Illi itaque qui reliquiis pelagianorum erant infecti, vehementer contradicebant doctrinae divi Augustini, quia testimonia Apostoli ad Romanos scribentis ad manifestationem divinae gratiae, a nullo ecclesiastico ita fuerint intellecta sicut a divo Augustino. Cum autem ab ipsis quaerebatur ut exponerent illa, respondebant nihil se invenisse quod placeat, et de his tacendum esse dicebant quorum altitudinem nullus attigerit. Et eo pervenerunt ut dicerent fidem quam discipuli Augustini praedicabant, aedificationi audientium contrariam esse; et quamvis esset vera, tamen silentio continendam esse. Et quidam alii, confitentes gratiam Christi, quae omnia praeveniat merita humana, nihilominus «ad conditionem hanc velint uniuscuiusque hominis pertinere, in qua eum nihil prius merentem, quia neque existentem, liberi arbitrii et rationalem gratia creatoris instituat, ut per discretionem boni et mali, et ad cognitionem Dei, et ad obedientiam mandatorum eius possit suam dirigere voluntatem, atque ad hanc gratiam qua in Christo renascitur, pervenire per naturalem facultatem, petendo, quaerendo, pulsando; ut ideo accipiat, ideo inveniat, ideo introeat, quia bono naturae bene usus, ad istam salvantem gratiam, initialis gratiae ope meruit pervenire». Et multa alia refert in quibus confitentur «duo esse quae humanam operantur salutem, scilicet Dei gratia et hominis obedientia; prioremque volunt esse obedientiam quam gratiam, ut initium salutis ex eo qui salvatur, non ex Deo credendum est stare qui salvat, et voluntas hominis divinae gratiae sibi pariat opem, non gratia sibi humanam subiicere voluntatem». Et conqueritur ipse Prosper quod, quamvis sit constans in non credendo illis, non tamen esse parem ad contrastandum auctoritati illorum: «quia, inquit, nos multum et vitae meritis antecedunt», et aliqui eorum sunt episcopi et propterea paucos esse perfectae gratiae intrepidos amatores. «Unde in istis pelagianae pravitatis reliquiis non mediocris virulentiae fibra nutritur». Et tandem concludit quaerens solutionem ab Augustino, quia illi affirmabant quod propositum et praedestinatio Dei sit ex praescientia, «ut ob hoc Deus alios vasa honoris, alios contumeliae fecerit, quia finis uniuscuiusque praeviderit, et sub ipso gratiae adiutorio in qua futurus esset voluntate et actione praescierit». Hactenus ex epistola Prosperi.

Et similia habentur in epistola Hilarii. Hi homines infecti reliquiis pelagianorum eo argumento convicti sunt, quia si praedestinatio et propositum Dei fuisset absolutum et causa efficax boni usus liberi arbitrii, destruebatur omnino facultas intellectus et voluntatis ad utrumlibet, et homines in desperationem per hanc doctrinam indicerentur, et frustra essent exhortationes et praedicationes ad inducendum homines ut recte viverent.

3. — Cui quaestioni luculenter respondet Augustinus rescribens Hilario et Prospero in libris De praedestinatione sanctorum. Contra has reliquias pelagianorum congregatum est concilium Arausicanum secundum sub Leone primo, in quo continentur fere expressa verba divi Augustini per omnes canones, in quibus, quantum nobis videtur, non solum illae reliquiae pelagianorum condemnatur, sed etiam clauditur ianua opinionibus quibusdam nostri temporis, quas ego non censeo modo esse omnino illas antiquas reliquias pelagianorum, sed existimo falsas esse, dum intendunt liberum arbitrium, initiali existente gratia et auxilio sufficienti, habere realem efficaciam bene utendi et applicandi se ad opus ex proprietate sua, non ex motione Dei. Ita ut cum nihil reale amplius acceperit unus homo quam alius, immo interdum minus, unus homo convertatur et alter maneat in infidelitate. Video iam denique adinvenisse auctores harum opinionum quamdam inaequalitatem auxilii sufficientis gratiae Dei quam dicunt esse moralem; et hanc moralitatem reducunt ad opportunitatem temporis simul cum praescientia Dei cognoscentis illum hominem bene operaturum, si in tali tempore constitutus, gratiam illam sufficientis auxilii reciperet. Atque ita putant illud auxilium gratiae congruere et coadaptari proprietati huius liberi arbitrii. Et per hoc concordiam faciunt inter auxilium gratiae et liberum hominis arbitrium, utrumque enim aiunt suo iure simul gaudet in actione libera. Neque enim liberum arbitrium potuisset converti in Deum sine sufficienti auxilio praeveniente, neque tamen libere consentiret si ab efficacia divinae motionis praeveniretur.

4. — Nos vero, perfectae gratiae Dei quae nobis ex meritis Christi datur amatores et defensores, cum divo Thoma et divo Augustino et aliis sanctis patribus quos citare non vacat, multo aliter sentimus de hac divina et legitima concordia. Nam praefata concordia quam patres Molina et Suarez putant necessariam, quamvis prima fonte videatur, ad pauca respicientibus, facilis ad intelligendum, tamen, si quis introspexerit, multa falsa continere demonstratur.

Atque praeter argumenta facta de efficacia divini auxilii, in primis est contra illam, quia videtur derogare divinae omnipotentiae voluntatis, quae omnia quaecumque voluit fecit et facit; sed maxime vult et amat nostrum liberum consensum quo in Deum convertimur et ei maxime placemus: ergo hunc ipse facit vere et realiter in nobis, et non solum dat quo possimus, sed etiam quo actualiter faciamus. Quomodo ergo negant auxilium divinae motionis realiter efficax huius consensus?

Et confirmatur Iac., 1 (v. 17): Omne datum optimum et omne donum perfectum, desursum est, descendens a patre luminum. Sed actus ipse caritatis quo homo in Deum convertitur est datum optimum. Ergo descendit a patre luminum. Si autem auxilii efficacia de libero arbitrio est, non descendit a patre ipsum diligere et ei actualiter adhaerere.

Confirmatur secundo ex verbis Ecclesiae orantis: «Deus qui omnipotentiam tuam miserando maxime et parcendo manifestas». Si autem Deus non esset causa realis et physice influens movendo efficaciter liberum arbitrium ad consensum, sed tantum moralis causa conferendo quo possit se ad operationem physice movere, non multum ostenderet omnipotentiam suam in iustificatione impii. Quoniam aliquid facit homo realiter et physice quod non facit Deus sed relinquit homini faciendum; ac proinde non dominatur libero hominis arbitrio inclinando illud quo voluerit.

Confirmatur tertio ex illo ad Rom., 11 (v. 2): Non repulit Deus plebem suam, quam praescivit. Quem locum Augustinus lib. 2 De bono perseverantiae, cap. 18 intelligit ita ut nomine praescientiae praedestinatio significetur. Et probat quia Apostolus «loquebatur de reliquiis iudaeorum, quae salvae factae sunt pereuntibus ceteris». Et ut ostenderet Dei gratia esse relictas reliquias, subiungit id quod ad Eliam 3 Reg. cap. 19,18 dixit divinum responsum: Reliqui mihi septem millia virorum qui non curvaverunt genu ante Baal (Rom., 11,4). Et notat Augustinus quod non dixit, «relicta sunt mihi, aut reliquerunt se mihi, sed reliqui mihi. Sic ergo, inquit, et in hoc tempore reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt». Electio igitur gratiae efficaciter separat eum qui convertitur ab eo qui non convertitur. Alias ipse homo solus suo libero arbitrio se discerneret physice et realiter ab altero qui curvat genu ante Baal, et se relinqueret et servaret Deo.

5. — Secundo principaliter displicet illa concordia quoniam derogare videtur meritis Christi. Et probo ex illo Is., 53 (v. 10): Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longaevum, et voluntas Domini in manu eius dirigetur. Ubi ait Hieronymus ut quidquid Pater voluit illius virtutibus impleatur, hoc est, meritis Christi detur nobis quidquid ex Dei gratia provenit ordinatum ad salutem nostram.

Ex hoc sic argumentor: Quamvis illi qui talem concordiam amplectuntur, confitentur quod Christus Dominus meruerit quod illud auxilium sufficiens daretur et quod daretur huic homini opportuno tempore in quo Deus cognovit quod, si ille homo constitueretur, esset operaturus, verumtamen non possunt concedere quod illud scitum, videlicet quod ille homo, si in tali tempore constitueretur, applicaturus se esset ad operationem cum illo auxilio sufficienti, cadat sub merito Christi. Etenim talis applicatio actualis non provenit ab illo auxilio physice et realiter prout mittitur a divina voluntate, sed secundum illos, provenit ex proprietate huius singularis liberi arbitrii per naturalem et necessariam scientiam cognita a Deo, quod non cadit sub merito Christi.

Et profecto talis assertio parum differt ab assertione illorum quos refert Prosper ubi supra, qui aiebant gratia et merita Christi ad hoc se extendere, ut illi homines crearentur rationales et cum libero arbitrio, quo discernerent inter bonum et malum, ut deinde Deus eorum voluntates dirigeret. Immo profecto multo minus potest cadere sub merito, quod iste homo iam creatus et constitutus in talibus circumstantiis, habeat talem proprietatem in suo libero arbitrio, quod infallibiliter se determinet et applicet ad operationem.

6. — Tertio illa concordia, dum liberum arbitrium intendit statuere, videtur potius illud destruere. Probatur. Nam illa certitudo divinae scientiae respectu illius conditionalis, naturalis est et necessaria. Alias positus homo ille in talibus circumstantiis, poterat non operari; quod possibile, si ponatur in esse, iam illa conditionalis esset falsa, ac proinde Dei scientia non esset certa neque praescientia infallibilis. Igitur illius conditionati certitudo debet fundari in aliqua naturali proprietate Petri cognita necessario a Deo. Ergo non libere pro tunc sic operatur, quia determinatio illius operationis necessario proficiscitur a sua nativa proprietate.

Deinde libero arbitrio derogant, dum eius operationem hic et nunc subiiciunt complexioni individuali et caelestium corporum influentiis, ut mihi in publica disputatione concessum est.

Praeterea occasione illius doctrinae fiunt homines confidentes de seipsis, ut audeant de seipsis promittere Deo quod, si ipse dederit etiam minus auxilium quam alteri opportuno tempore, quod ipsi convertentur et conversi magis proficient quam alii.

Et tandem in easdem angustias, immo et maiores, incidunt in quas putant nos incidere, ponentes auxilium efficax distinctum realiter a sufficienti. Nam ut diximus, illi libertati derogant; et rursus neque rationem reddent quam homines parum humiles desiderant, quare Deus huic homini opportuno tempore dederit auxilium et non alteri, cui forte etiam maius auxilium sufficiens contulit, et non convertitur. Cuius differentiae nullam aliam rationem assignare poterunt, praeter absolutam divinam voluntatem. Nam dicere quod ille qui excitatus a Deo non convertitur, non poterat habere opportunum tempus, est dicere quod non poterat salvari, neque Deus illum iustificare per eius consensum liberum. In vanum ergo quaeritur ratio differentiae quare iste convertitur et ille non convertitur ex praescientia futurorum, ante decretum divinae voluntatis, quae cuius vult miseretur et quem vult indurat.

7. — Nos igitur praedictis inconvenientibus magis deterremur, ac propterea divi Thomae et divi Augustini doctrinam constanter sequimur, qui in libro De bono perseverantiae inquit: «Cur autem illi habeant aures audiendi, illi non habeant, hoc est, cur illis datum sit a Patre ut veniant ad Filium, illis autem non sit datum, quis cognovit sensum Domini, aut quis eius consiliarius fuit? (Rom., 11,34) … Nunquid ideo negandum est quod apertum est, quia comprehendi non potest quod occultum est?» Haec ille. Cuius doctrina humilitatem scholasticos theologos docet, ut non plus sapiant quam oportet sapere.

Cum igitur liberum arbitrium in nobis experiamur, et ex alia parte evidenti ratione ostenditur Dei omnipotentia, qui potest facere et facit omnia quaecumque voluit, cuius divinae voluntatis non est assignare causam, fatuum videtur negare, aut nos libero non esse praeditos arbitrio, aut divinam providentiam et praedestinationem non esse certam, quia non comprehendimus nostro ingenio quomodo haec inter se cohaereant, ut bene adnotavit Ferrariensis lib. 3 Contra gentes, cap. 94 circa finem.

8. — Sed aiunt necessarium esse satisfacere haereticorum argumentis.

Quibus respondemus quod aliud est argumenta evidenter solvere, et aliud est conclusionem nostram de concordia evidenter demonstrare. Illud quidem promittimus et facimus. Nam, ut inquit Caietanus, qui probabiliter solvit argumenta, evidenter solvit; nam si argumentum evidenter convinceret, neque probabiliter solveretur. Cum igitur ex efficacia et praemotione efficaci divinae gratiae infertur, sive a lutheranis, sive ab adversariis, destrui usum liberi arbitrii, fidenter negamus consequentiam, quia sic inferentes non intelligunt ipsum quod quid est liberi arbitrii et liberae actionis, ut in prima parte huius tractatus ostendi. Quin potius ex coniunctione divini liberi arbitrii ad humanum, per intimam motionem gratiae suae, perficitur nostrum liberum arbitrium, ita ut in sua operatione magis assimiletur divino quam si in seipso relinqueretur. Potest enim ex propriis viribus deficere et peccare. Adhaerere autem Deo numquam continget, nisi Deus speciali auxilio efficacis gratiae illud ad sese traxerit.

Alterum vero, quod est evidenter demonstrare quomodo fiat ista concordia, neque profitemur, neque possumus; sed cum divo Augustino et aliis sanctis patribus, nostram ignorantiam ingenue fatemur. Ait enim Augustinus in Enchiridione, cap. 94: «Tunc, id est in aeterna beatitudine, sancti scient plenius quid boni eius contulerit gratia; tunc rebus ipsis evidentibus, apparebit quod in Psalmo scriptum est: Misericordiam et iudicium cantabo tibi, Domine … Tunc non latebit quod nunc latet, cum e duobus parvulis unus esset assumendus per Dei misericordiam … Tunc in clarissima luce sapientiae videbitur quod nunc piorum fides habet, antequam manifesta cognitione videatur, quam certa et immutabilis et efficacissima sit voluntas Dei; quam multa possit et non velit, nihil autem velit quod non possit; et quam sit verum quod in Psalmo canitur: Omnia quaecumque voluit fecit in caelo et in terra». Haec ille.

Ex quibus colligimus quantum ab hac doctrina differat quorumdam scholasticorum curiositas, qui contendunt aperte ostendere quomodo libertatis usus servatur cum divinae gratiae efficacia, asserentes dumtaxat moralem esse hanc efficaciam, non realiter et physice, ut illi aiunt, attingentem liberum arbitrium, sed dumtaxat invitantem et excitantem et proponentem illi bonum supernaturale, ut homo de proprietate sui liberi arbitrii, non de gratia efficaci, se applicet ad operationem. Nam si haec ita se haberent; frustra admirarentur sancti de efficacia divinae gratiae potenter subiicienti sibi fortiter et suaviter liberum hominis arbitrium, ut divinae voluntati libere conformetur atque consentiat.

9. — Quorsum etiam de huiusmodi mysteriis dum loquitur Apostolus, commendans divinae gratiae efficaciam provenientem ex praedestinatione et absoluto Deo proposito, irascitur adversus curiosum inquisitorem divinae dispositionis et consiliorum Dei super filios hominum dicens: O homo, tu quis es? Et iterum vehementer admirans clamat: O altitudo divitiarum scientiae et sapientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt iudicia eius et investigabiles viae eius. Quis cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius eius fuit, aut quis prior dedit illi ut retribuat ei? Quoniam ex ipso, et per ipsum, ei in ipso sunt omnia. Ipsi gloria in saecula (ad Rom., 11,33-36).

Super quem locum videatur divus Thomas lect. ultima egregie interpretans singula verba, praesertim illa tria: ex ipso, et per ipsum et in ipso sunt omnia. Ait enim per primum verbum, ex ipso, significari causam efficientem; per secundum, per ipsum, significari causam formalem, idealem et exemplarem; per tertium vero, in ipso, significari conservationem et gubernationem et dispositionem omnium rerum, iuxta illud Actorum, 17 (v. 28): In ipso enim vivimus, movemur et sumus. Per distributionem autem omnia, intelligit quidquid habet rationem entis. Unde non intelligitur peccatum, quia secundum Augustinum, peccatum nihil est. Nihilominus dicit divus Thomas quod «quidquid entitatis est in peccato, totum est a Deo».

Ex hoc igitur testimonio Apostoli sic argumentor in refutationem concordiae modernorum et confirmationem nostrae concordiae: Deliberatio bona nostra liberi arbitrii computatur inter optima bona realia quae sunt in mundo: ergo est a Deo tamquam a causa efficiente, et per Deum tamquam a causa exemplari, et in Deo tamquam in causa conservante, secundum dispositionem divinae sapientiae incomprehensibilis. Non ergo sufficit asserere Deum esse dumtaxat moralem causam in executione humanae deliberationis, praesertim supernaturalis, sed etiam necesse est asserere ipsum esse causam realiter efficientem et praemoventem liberum arbitrium ad talem deliberationem efficaciter exercendam. Probatur haec conclusio. Quoniam alias, homo prior ipse ex proprio libero arbitrio, quod non est gratia Dei, daret Deo aliquid, scilicet applicare se cum illo auxilio sufficienti ad bonam operationem; quam quidem applicationem non accepit vere et realiter ex ipso auxilio, quod commune fuit alteri qui non se applicat ad operationem.

Item cum Apostolus ait ad Rom., 8 (v. 14): Quicumque Spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei, non videtur posse explicari quod aguntur tantum moraliter a Spiritu ostendente illis bonum, sed etiam physice et realiter efficaciter inspirante ad exercitium dilectionis Dei. Item cum ibidem ait quod in spiritu adoptionis filiorum clamamus, Abba, pater, profecto causam efficientem significat huius clamoris. Item illud, Ipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus inenarrabilibus, causam efficientem efficacissimam designat, quae postulare nos facit et desiderare quae Deo placent, ut est communis interpretatio sanctorum super illum locum.

10. — Concludamus igitur in summa quod nostra concordia in multis praestat concordiae modernorum. Primo quidem in antiquitate in schola theologorum; secundo in eo quod magis consonat cum ratione naturali de modo causandi primae causae: neque enim negamus principia metaphysicalia, ut alii negant; tertio quia conformis est magis doctrinae sanctorum patrum, si cum attentione et sincere legantur, quorum testimonia facile nobis erat inserere, nisi temporis angustia coarctaremur; quarto in eo quod brevius et facilius solvimus argumenta contrariorum, ut visum est; quinto in eo quod per hanc doctrinam humiliores efficiuntur homines fideles, dum in solo Deo gloriantur, agentes gratias non solum quia dedit posse, sed quia vere et realiter dedit velle et facere, ac maiore cum humilitate petunt manutenentiam Dei, totam spem collocantes in Deo.

At vero nova concordia quam moderni, bono fortassis zelo, in scholam theologorum conantur introducere, nihil praedictorum habet. Quin potius nimia curiositate de re incomprehensibili humano ingenio satisfactionem offerunt, ut sapiat non ad sobrietatem. Deinde nescio quam consolationem maiorem afferant hominibus dum illos magis confidentes intendunt facere de potestate sui liberi arbitrii ad operandum suam aeternam salutem, dum opinantur per vires suas se posse auxilia Dei quae secum efficaciam realem non afferunt praevenientem, determinare et efficacia reddere, dummodo opportuno tempore Deus illa dederit.

Nos vero illam gratiam agnoscimus efficacem cum Augustino «quae a nullo duro corde respuitur», quae secum affert, non temporis opportunitatem, sed aeterni beneplaciti Dei virtutem efficacissimam, ut faciat in nobis quod placitum est coram Deo.

Qui vero ad opportunitatem temporis et mediam scientiam, contra quam alibi diximus, reducunt rationem differentiae et discretionis eius qui convertitur ab eo qui non convertitur, debuissent considerare non minus ansios et ignorantes relinquere homines superbos in consideratione suae salutis aeternae. Nam dum quaeritur ab istius novae concordiae auctoribus, quare huic homini dedit opportuno tempore et non alteri; nunquid alter, ut obiectum illius scientiae mediae, numquam habuit aliquam temporis opportunitatem? Quare ergo non decrevit Deus pro tunc dare illi auxilium gratiae praeveniens, quo sciebat bene usurum, si daretur? Profecto nullam rationem proferre poterunt, praeter divinam liberam voluntatem, quae misericorditer quos voluit elegit; reliquos vero, ut ostenderetur ordo divinae sapientiae et iustitiae, permisit deficere per peccatum et in eo permanere. Clamemus igitur omnes: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei. Ipsi gloria in saecula.