Tractatus de vera et legitima concordia liberi arbitrii creati cum auxiliis gratiae Dei

1. — Ad primum argumentum, nego sequelam. Ad probationem, nego iterum consequentiam. Non enim dicitur auxilium sufficiens quia valeat efficere sine motione primae causae, sed dicitur sufficiens ad constituendum hominem quasi in actu primo, quo mediante, proponitur sibi ut bonum possibile ex auxilio gratiae Dei finis supernaturalis et media ad illum finem. Et haec est benignitas Dei, quae hominem excitat et invitat aliqua illuminatione intellectus et aliqua inspiratione voluntatis sufficienti, ad obligandum illum ad credendum, sperandum et diligendum. Quod si renuerit, imputabitur illi ad culpam, quam potest committere ex propriis viribus, non Deo auctore; si autem consenserit, Deo auctore et speciali auxilio efficaciter operante convertitur, consentiens per liberum suum arbitrium. Et ita Deus hoc efficaci auxilio discernit illum ab altero qui non convertitur, cui non dedit auxilium efficax.

2. — Ad secundum argumentum negatur sequela, quoniam ad peccandum minus sufficit quam ad bene agendum. Et ideo non habens auxilium efficax, non excusatur a peccato, quia sufficit quod proponebatur illi ut possibile a Deo, et ipse homo ex propriis liberi arbitrii defectibilis non vult illud auxilium, eo ipso quod non vult converti in Deum ut finem supernaturalem. Et hoc sufficit ad peccandum. Neque requiritur quod sit in eius potestate tamquam in principio virtuoso active, physice aut meritorie ad obtinendum illud auxilium, sed sufficit quod proponatur illi ut possibile ex auxilio Dei, ad hoc quod non dicatur obligari ad impossibile. Ut si v. gr., Deus praeciperet mihi ut volarem, et ipse offerret mihi alas, non excusarer a peccato dicendo, non habeo alas, quia iam offeruntur mihi ut possibiles ex dono Dei, ac proinde peccarem si responderem, nolo volare.

Ad confirmationem respondetur distinguo antecedens. Si enim intelligatur sine praevisione futurae resistentiae liberi arbitrii, nego antecedens; immo nemini adulto cui obtulit auxilium efficax negat tale auxilium in executione, nisi ei quem praescivit noliturum. Ac proinde divinum decretum non excusat illum a peccato.

Sed dices, quare praescivit de isto homine quod esset noliturus magis quam de alio qui convertitur? Respondetur quia voluit permittere istum deficere, et non voluit alium permittere quod deficeret. Cuius differentiae et discretionis noli velle investigare causa, si non vis errare; sed contenti simus distinguere quid veniat de misericordia, quid de iudicio. Et hoc est sapere ad sobrietatem (ad Rom., 12,3).

Sed hic est replica importuna et sophistica, qua putant aliqui contra nos triumphare. Contra sic argumentor: Si affirmatio est causa affirmationis, negatio est causa negationis. Sed auxilium efficax quod nos speciale ponimus distinctum realiter a sufficiente est causa conversionis cuiuslibet hominis qui convertitur. Ergo negatio illius auxilii est causa quare non convertitur omnis qui non convertitur.

Ad hoc argumentum vide 1 p., q. 23, a. 3, dub. ultimo ad 6. Sed respondetur primo quidem quod illa maxima intelligenda est de causa totali, quae se sola in suo genere est causa affirmationis, ut v. gr., si albedo est causa formalis albi, negatio albedinis erit causa non albi. Item si solus Deus est causa creationis suo decreto, erit etiam causa non creandi per negationem decreti. Et ita voluntas divina suo decreto fuit causa creandi istos angelos et non creandi alios. Quando vero concurrunt duae causae, etiamsi sint subordinatae ad aliquem effectum, quamvis ex affirmatione primae causae ponatur effectus, tamen negatio effectus non habet pro causa negationem primae causae, sed poterit habere negationem secundae causae, ut patet ex doctrina divi Thomae 1. 2, q. 112, a. 3 ad 2, ubi ait quod «defectus gratiae prima causa est ex nobis, sed collationis gratiae prima causa est a Deo».

Respondetur secundo et confirmatur praecedens solutio. Et nota quod negatio conversionis ad Deum potest dupliciter considerari. Uno modo in genere moris, et sic non est pura negatio entis, sed est omissio. Altero modo potest considerari ut est pura negatio entis. Si priori modo consideretur, non habet pro causa negationem auxilii efficacis ex parte Dei, sed liberum arbitrium defectibile et deficiens. Si autem secundo modo consideretur, concedo quod negationis illius entitatis causa est pura negatio auxilii efficacis, quod Deus non tenebatur dare, sed potius voluit permittere peccatum. Neque semper in poenam alterius peccati. Nam angelos permisit peccare, et saepe permittit Deus iustum deficere a gratia per peccatum, et tamen illa permissio non est in poenam alterius peccati. Nam originale iam erat remissum in viro iusto; atque ideo non potest dici illa negatio auxilii efficacis poena praecedentis peccati, quamvis aliquando talis subtractio auxilii sit poena peccati, quae in sacris litteris solet dici excaecatio et induratio. Unde ad confirmationem merito negamus illam consequentiam, Deus statuit ab aeterno non dare illud auxilium efficax, ergo non stat per hunc hominem non habere illud. Nam aliquando quidem statuit non dare in poenam peccati, quod praescivit Deus futurum; aliquando vero, etiamsi sit prima permissio peccati protoparentis, neque possit habere rationem poenae praecedentis peccati, tamen prima et adaequata causa negationis auxilii, ut se tenet illa negatio ex parte executionis in tempore, est liberum arbitrium, quod de se habet posse velle deficere et omittere praeceptum Dei, Deo permittente, qui tamen poterat impedire, si vellet pro sua misericordia convertere hominem a peccato, vel manutenere in iustitia.

3. — Ad tertium argumentum respondetur quod potius esset blasphemum notare Deum de crudelitate quia quibusdam non dat illud auxilium efficax vel donum perseverantiae iam iustificatis. Nam pari ratione murmuraremus quod non omnes homines praedestinavit, si praedestinatio non habet causam in praescientia meritorum ex parte praedestinatorum, ut quidam nostris etiam temporibus intendunt introducere in scholam. Contra quos obiicio illud Apostoli ad Rom., 9 (vv. 12-16): Non ex operibus, sed ex vocante dictum est, quia maior serviet minori, sicut scriptum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. Et subdit: Quid ergo dicemus? Nunquid iniquitas est apud Deum? Absit. Moysi enim dicit (Ex., 33): Miserebor cuius miserebor, et misericordiam praestabo cuius miserebor. Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Ecce ubi integrum effectum praedestinationis soli divinae misericordiae tribuit. Immo negat hunc effectum integrum habere rationem in praescito conatu et cursu liberi arbitrii, tametsi collatio gloriae futura sit propter praescita merita, non tamen totus effectus praedestinationis. Et iterum respondet Apostolus aliis superbis ita obiicientibus: Quid adhuc quaeritur? Voluntati enim eius quis resistet? Si cuius vult miseretur, et quem vult indurat, o homo, tu quis es qui respondeas Deo?, etc., usque ad caput undecimum ubi concludit: O altitudo divitiarum scientiae et sapientiae Dei, etc. Non itaque est crudelitas obligare hominem ad credendum antequam habeat auxilium efficax, quia non est obligare illud ad impossibile, quia possibile est habere illud, ac proinde possibile est implere praeceptum. Non enim opus est quod illud auxilium sit in potestate hominis tamquam in principio activo aut meritorio; sed illa possibilitas fundatur in Dei misericordia, et in lege communi, et in facultate liberi arbitrii, cui offertur auxilium a Deo, qui paratus est dare, nisi per hominem steterit.

4. — Ad quartum argumentum vide quae late diximus 1 p., q. 23, a. 3, dub. 3, concl. 10, § Sed circa doctrinam, et in 2. 2, q. 10, a. 1, dub. 2, documento 3. Nunc autem notandum est cum divo Augustino lib. 1 De Trinitate, cap. 12, ubi documentum egregium ponit ad intelligentiam sacrarum litterarum, videlicet «nullo locutionis genere utitur sacra scriptura quod in consuetudine hominum non inveniatur». Cui consonat Origenes lib. 4 Contra Celsum dicens sacra scriptura pro auditorum viribus et utilitate dimetitur quae denuntiat. Hoc supposito sciendum est quod circa illum locum Matthaei 21¹, multa dicunt doctores inquirentes quare tyriis et sidoniis non dederit illa auxilia quae iudaeis dederit, praedicatione sua et miraculis. Sed certe divus Gregorius et divus Hieronymus super illum locum aiunt quod scire secreta Dei non est hominis.

Nihilominus, ut satisfaciamus scholasticis theologis, respondetur ad argumentum negando consequentiam dum infertur: ergo cum aequali auxilio Dei existente iudaei non convertebantur, et tyrii et sidonii cum illo solo converterentur. Et ratio est quoniam ad veritatem illius conditionalis non requiritur quod tyrii et sidonii poenitentiam egissent non recipientes aliud donum Dei, quod non dabatur iudaeis. Sed sensus est: si apud illos ego praedicarem et miracula facerem sicut apud vos, illi poenitentiam egissent. Hoc enim idem est ac si diceret: Deus dedisset illis poenitentiam. Certum est enim quod poenitentiam agere donum Dei est, iuxta illud II ad Tim., 2 (v. 25): Ne quando det Deus illis poenitentiam, etc. Quod quidem donum non recipit qui non agit poenitentiam.

Quod si iterum roges, quare dicit Christus quod positis illis miraculis et doctrina daret poenitentiam tyriis et sidoniis quam dabat iudaeis: respondetur quod Christus Dominus humano more voluit obiicere iudaeis, quod erant peiores quam tyrii et sidonii et quod propter maiora illorum peccata et demerita denegabatur illis iuste illud auxilium efficax poenitentiae salutaris, cuius auxilii minus indigni erant tyrii et sidonii, ad quos, si venisset Christus praedicans et miracula faciens, Deus misericorditer emolliret illorum corda minus indigna. Et ideo remissius erit tyriis et sidoniis in die iudicii quam perfidis iudaeis. Et haec fuit potissima intentio Christi Domini, exprobare illis civitatibus quae propter maiores iniquitates suas, etiamsi illa exteriora beneficia praestarentur eis, miraculorum nempe et praedicationis evangelii, indigniores erant quibus interiora auxilia efficacia concederentur quam tyrii et sidonii, in quibus minor indignitas erat ad recipiendum misericorditer illa auxilia quae illis darentur, si talia miracula apud eos fierent.

Neque replica quae fit ex parte iudaeorum quidquam valet ad excusandum eos dicentes, si tyriis et sidoniis non dedisses alia maiora auxilia interiora, neque ipsi converterentur magis quam nos. Etenim solutio ex dictis est manifesta. Nam respondemus pro Christo, concedentes quod nec illi converterentur absque maioribus internis auxiliis. Sed nihilominus hoc non excusat iudaeorum maiorem indignitatem suae infidelitatis et superbiae, propter quae gravissima peccata negabantur illis talia auxilia, quae non negarentur minus indignis, si dignaretur Christus ad eos venire et talia miracula facere in confirmationem suae doctrinae. Verumtamen, ut dicit Augustinus lib. 2 De dono perseverantiae, cap. 14, quia «nec tyriis et sidoniis credere est datum, et unde crederent est negatum», et utrique punientur in die iudicii; sed multo magis iudaei propter maiora sua peccata.

5. — Ad quintum argumentum, de comparatione Pharaonis et Nabuchodonosoris, respondetur quod qui illud citant testimonium in favorem suae sententiae, vel non legerunt, vel si legerunt, afferunt de industria truncatum. Nam profecto ibi Augustinus procedit argumentando contra eum qui divinum consilium altissimum sapienti corde diiudicat. Unde Augustinus ab illo quaerit causam indifferentiae, ubi medicamentum est aequale. Et quamvis divus Augustinus in illo discursu particularem illam et formalem differentiam proferat ex parte recipientium, «quoniam alter, manum Dei sentiens, in recordatione propriae iniquitatis ingemuit, alter vero contra Dei misericordiosissimam veritatem, libero pugnavit arbitrio», tamen haec differentia statim ad aliam profundiorem reducit. Admonet enim divus Augustinus ut intelligamus illa omnia quae in Pharaone et Nabuchodonosore et in similibus peccatoribus contingerunt, «vel adiuvante Domino perfici, vel deserente permitti, ut noverimus nolente Domino nihil prorsus admitti». Itaque conversionis unius prima causa est Dei adiutorium, quod alius non habuit efficax.

Unde colligat theologus documentum quod, quamvis huius differentiae, quare unus peccator convertatur et alter non convertatur, proxima ratio formalis possit assignari, quia unus bene utitur auxilio Dei, alius vero Deo vocanti resistit, tamen non est haec prima causa et radix huius differentiae. Quia si ibi sisteretur, homo per vires liberi arbitrii se discerneret ab altero, qui aequale Dei auxilium recepit. Igitur recurrendum est ad divinam voluntatem, quae intime adiuvit movendo efficaciter liberum arbitrium unius ut converteretur, alterius autem liberum arbitrium deficere permisit. Itaque omnia fiunt vel Deo volente, vel Deo permittente, ita ut permissio non sit causa peccati. «Quare vero istum trahat illum non trahat, noli investigare si non vis errare», ut ait Augustinus super illud Ioan., 6 (v. 44): Nemo potest venire ad me.

Habemus itaque maius auxilium datum fuisse Nabuchodonosori poenitenti quam Pharaoni obdurato; non quidem exterius, sed interius.

Ad confirmationem ex divo Gregorio respondetur ex praefato documento quod cum assignatur proxima ratio differentiae, non excluditur prima, sed potius in illa intelligitur. Etenim illa prior est quasi formalis ratio differentiae. Voluntas autem divina est prima causa efficiens bonum et permissionis mali. Et ita se explicat divus Augustinus lib. 2 De dono perseverantiae, cap. 9, ubi tyrii et sidonii negotium ad causas praedestinationis pertinere asserit, «sine quarum causarum latentium praeiudicio tunc ita respondere me dixi». Ac si dicat quod, si alicubi praedictae differentiae rationem ad usum liberi arbitrii retulerit, semper intelligendum est sine praeiudicio divinae praedestinationis. Et ita explicandus est divus Gregorius et omnes sancti patres quando ex diversitate effectus vocatorum aiunt provenire diversos fines, videlicet quod quidam veniant ad coenam, quidam non veniant. Non enim intendunt sancti patres negare bonum usum liberi arbitrii esse donum proveniens ab efficaci Dei auxilio.

Ad ultimam confirmationem ex concilio Tridentino, miror quam obnixe contendant ex illo canone et ex cap. 5 in illis verbis, «ut tangente Deo cor hominis per Spiritus Sancti illuminationem, neque homo ipse nihil omnino agat inspirationem illam recipiens, quippe qui illam adiicere potest». Miror, inquam, quomodo contendant ex verbis concilii colligere condemnatam esse efficaciam auxilii quam nos ponimus. In primis quod in canone quarto definitur, nos intelligimus iuxta doctrinam divi Thomae et divi Augustini quantum attinet ad illa verba: «neque posse dissentire si velit». De quorum intelligentia vide quae dixi 2. 2, q. 10, a. 1, documento 3, dub. 2, § Iam vero ad obiectionem. Sed nunc adversus sic obiicientes obiicio ego testimonia scripturarum, quae etiam ipsi explicare tenentur; et ut illi explicaverint, sic nos explicabimus concilium. Nam Esther cap. 13 (v. 9) dicit fidelis femina: Non est qui possit resistere voluntati tuae. Quae verba Ecclesia refert in officio missae cuiusdam dominicae: «In voluntate tua Domine cuncta sunt posita, et non est qui possit resistere voluntati tuae … Dominus universorum tu es». Et in Ps. 134 (v. 6): Omnia quaecumque voluit fecit in caelo et in terra. Quod quidem argumentum locuplete prosequitur Augustinus in Enchiridione a cap. 95 et deinceps, et in cap. 99 refert argumentum blasphemantium contra Deum ex Apostolo ad Romanos, 9 (v. 19): Quid adhuc conqueritur? Voluntati enim eius quis resistit? «Tamquam propterea malus non videatur esse culpandus, quia Deus cuius vult miseretur, et quem vult indurat». Ubi ait Augustinus: «Absit ut pudeat nos hoc respondere, quod respondisse videmus Apostolum: O homo, tu quis es qui respondeas Deo?» In quo loco ait: «Quidam stulti putant responsione defecisse, et inopia reddendae rationis repressisse contradictoris audaciam. Sed magnum, inquit, habet pondus quod dictum est: O homo, tu quis es, etc. Nam in talibus quaestionibus ad suae capacitatis considerationem revocat hominem. Si enim non capit haec, quis est qui respondeat Deo? Si autem capit, magis non inveniet quid respondeat». Et tandem concludit Augustinus quod qui considerat omnibus hominibus debitum esse iudicium damnationis propter peccatum, saltem originale, non est quod quaerat, quare quorumdam misertus fuerit. Nam responsio facilis est, quia eius indebita misericordia quibusdam subvenire voluit. In quo tractatu firmissime contendit Augustinus Dei voluntatem superari aut impediri non posse ab hominum voluntate, ut non possit facere potentissimus quod vult, «qui in caelo et in terra non quaedam voluit et fecit, quaedam voluit et non fecit, sed omnia quaecumque voluit fecit».

6. — Veniamus igitur ad nostrum propositum. Nam cum in sacris litteris habeantur haec duo quae videntur facie tenus esse contraria, nemo resistere voluntati Dei, et iterum, vos semper Spiritui Sancto resistitis (Act., 7,51); Iob., 9 (v. 4): Quis restitit ei et pacem habuit? Ps. 75 (v. 8): Tu terribilis es, et quis resistet tibi? Ps. 16 (v. 8): A resistentibus dexterae tuae, et similia, et alia similia testimonia, necesse est ut catholicus theologus haec testimonia distinguat et concordet, quia utraque sunt a Spiritu Sancto. Et quidem divus Augustinus ubi supra similem obiectionem contra se facit cap. 97 ex illo Apostoli I ad Tim., 2 (v. 4): Qui vult omnes homines salvos fieri; et illud Mat., 23 (v. 37): Quoties volui colligere filios tuos sicut gallina pullos suos et noluisti. Ergo voluntas Dei impeditur a voluntate hominum. Sed solvit haec argumenta recurrendo ad divinam praedestinationem et explicando illud testimonium Apostoli, qui vult, etc., intelligendum esse primo secundum distributionem accommodam, quatenus omnes quotquot salvantur, voluntate Dei salvantur; secundo secundum distributionem pro generibus singulorum, et ostendit esse maxime litteralem intelligentiam secundum contextum.

Praeterea divus Thomas 1 p., q. 19, a. 6 demonstrat voluntatem Dei semper impleri, ex illo fundamento: quia «divina voluntas est causa universalis omnium rerum». Unde necesse est ut, «quod videtur recedere a divina voluntate secundum unum ordinem, relabitur in ipsam secundum alium». Et postquam in solutione ad primum recitat duas solutiones Augustini circa illud, qui vult omnes homines salvos fieri, addit tertiam ex Damasceno, lib. 2 Orthodoxae fidei, cap. 29, quod illud testimonium et similia intelligantur «de voluntate antecedente, non de voluntate consequente. Quae distinctio non accipitur ex parte voluntatis divinae, in qua nihil est prius vel posterius, sed ex parte volitorum», ut illic egregie explicat divus Thomas. Nam quaedam bona sunt absolute et secundum se considerata, hoc est absque aliis circumstantiis; et sic dicuntur volita antecedenter a Deo. Ut v. gr., omnem hominem salvari, comparatum ad divinam voluntatem, bonum est. At vero idem obiectum consideratum praesupposito peccato et secundum exigentiam divinae iustitiae, non est consequenter volitum, hoc est, resolutorie attentis circumstantiis, non est volitum a Deo, sed potius simpliciter loquendo non vult omnem hominem salvum fieri. Id vero quod antecedenter est volitum, non est simpliciter volitum. Ratio est «quia voluntas comparatur ad res secundum quod in seipsis sunt. In seipsis autem sunt in particulari», cum omnibus suis circumstantiis. «Unde simpliciter volumus aliquid secundum quod volumus consideratis omnibus circumstantiis particularibus». Et nota quod una de circumstantiis propter quam simpliciter loquendo non vult Deus omnes homines salvos fieri, est ostensio maioris misericordiae in eos qui salvantur, dum ostenditur divina iustitia in eos qui propter sua peccata, quae permittente Deo commiserunt, puniuntur, ut colligitur ex Apostolo ad Rom., 9 (v. 22): Quod si Deus volens ostendere iram, et notam facere potentiam suam, etc.

7. — Sed dices, quorsum tot ambages ad solvendum argumentum quod ex testimoniis concilii propositum est? Respondetur quod idcirco de adimpletione divinae voluntatis, quae semper impletur, doctrinam interposui, ut inde colligam auxilium quod dicitur efficax ab illa divina voluntate absoluta vim efficiendi secum afferre. Qua stante, contradictionem implicat quod simul stet dissensus liberi arbitrii. Alias divina voluntas quae simpliciter et absolute voluntas dicitur, non impleretur. Cum igitur haec ita se habeant, necesse est catholicis theologis verba concilii cum praedicta doctrina concordare. Dicimus itaque quod cum doctrina concilii sit ex directo adversus lutheranos, qui efficaciam divinae motionis et voluntatis talem esse intelligebant, ut sine consensu liberi arbitrii effectum haberet, ex hac intentione concilii solutionem clarissimam dabimus argumento dicentes quod, quantumlibet ponatur efficax divinum auxilium quo homo ex non credente fit credens, numquam habet talem effectum sine nobis consentientibus. Sed negamus quod ex nobis consentientibus habeat effectricem virtutem, quin potius ex divina voluntate secum affert efficere infallibiliter quod nos bene utamur illo auxilio libere consentientes, cum habeamus facultatem dissentiendi, si velimus. Numquam tamen verificabitur quod illo auxilio stante, velimus dissentire, ut iam in prima parte huius tractatus explicatum est.

Itaque aliud est habere facultatem assentiendi vel dissentiendi dum habemus illud auxilium, non enim facultas destruitur; et aliud est habere actum dissentiendi. Hoc enim secundum est impossibile, quin potius illo auxilio stante, necesse est necessitate consequentiae et infallibilitatis adesse simul consensum ex libero arbitrio.

Sed aiunt, quid mihi prodest non destrui facultatem liberi arbitrii, si usus in actu exercito non est liber? Nos vero respondemus actum illum esse maxime liberum, etiamsi ex praemotione divinae gratiae efficacis habeat necessitatem consequentiae et infallibilitatis, ut in [hoc] tractatu prima parte, cap. 2 explicatum est. Hoc enim provenit ex infinitate divini liberi arbitrii, quod nostro libero arbitrio unitum, tam fortiter et suaviter illud movet, ut faciat de illo quod vult, perficiendo eius libertatem, ut deliberet quod placitum est coram Deo, ex divina illuminatione et divina impulsione. Divina etenim illuminatio efficit hominem perfectius finem cognoscere, et mediorum indifferentiam ad illum. Impulsus autem Spiritus Sancti efficax efficit ut voluntas sub illa cognitione eligat determinate quod bonum est.

8. — Atque in hoc loco commemoranda est doctrina divi Thomae 1. 2, q. 112, a. 3 quam retulimus in capite praecedenti, conclusione secunda, de infallibilitate praeparationis liberi arbitrii ad gratiam prout est ex motione Dei. Alias divina voluntas non faceret quod vult in nobis realiter, et ut ipsi aiunt physice, sed dumtaxat ordinaret dare nobis auxilia opportuno tempore, ut nos per nostrum liberum arbitrium et propriis viribus simus sola causa physica illius doni applicandi ad usum.

Et per hanc doctrinam patet ad verba quae adferuntur ex cap. 5, sess. 6, in decreto de iustificatione, ubi dicitur quod homo, «inspirationem Dei recipiens, aliquid agit, quippe qui illam et abiicere potest». Ubi non est sensus compositus quod simul recipiat illam, et abiiciat, sed sensus est quod et potestatem habuit non recipere illam, atque adeo recipiendo illam, consentiendo cum ea, aliquid agit. Item et postquam illam recepit et operatus est, poterit deinceps illam abiicere et cessare ab operatione aut peccare.

Et confirmatur nostra doctrina ex testimonio quod ibidem affertur ex Ierem. (Thren., 5,21): Converte nos Domine ad te et convertemur. In qua oratione non solum petimus quod Deus det nobis quo possimus converti, sed quod de facto talis Dei gratia nos praeveniat ac praeparet, qua de facto convertamur. Hoc enim est quod suis promittit Deus de suo per Eze., 36 (v. 27): Faciam ut in praeceptis meis ambuletis, et iudicia mea custodiatis et operemini. Unde sumitur argumentum. Promissio divina per divinam operationem impletur: ergo Deus efficaciter facturus est quod promittit, adhibendo media efficacia ut fiat promissum. Ergo cum homo vult credere, ita libere vult, quod stante divino auxilio efficaci, non possit verificari quod homo non vult; alias maneret in hominis potestate divinam promissionem frustrare.

9. — Hoc argumento utitur divus Augustinus De praedestinatione sanctorum, cap. 10 et 11, explicans illud ad Rom., 4 (v. 16), Ideo ex fide, ut secundum gratiam, firma sit promissio omni semini, ubi ait: «Non de nostrae voluntatis potestate, sed de sua praedestinatione promisit. Promisit enim quod ipse facturus fuerat, non quod homines. Quia etsi faciunt homines bona quae pertinent ad colendum Deum, ipse facit ut illi faciant quae praecepit; non illi faciunt ut ipse faciat quod promisit. Alioquin ut Dei promissa compleantur, non in Dei, sed in hominum est potestate». Cum qua doctrina non bene consonat quod inquit pater Suarez lib. 3 De auxiliis, cap. 6, praesertim num. 7, quod generalis concursus et auxilium sufficiens per modum concursus «ita sit exhibitus ex parte Dei seu expositus in actu primo, ut ex nostro arbitrio pendeat quod ponatur vel non ponatur in actu secundo. Nam voluntate nostra applicante se ad opus, statim etiam Deus influit, et ex vi suae antecedentis voluntatis. Si autem nostrum liberum arbitrium suum influxum continuerit, etiam concursus Dei actualis cessavit». Haec ille. Ecce quomodo vult quod promissum Dei in executione pendeat a nostra voluntate applicante se ad opus, prioritate quadam causalitatis, ut statim Deus influat ex vi suae antecedentis voluntatis; cum tamen Augustinus doceat quod ex divina voluntate absoluta pendeat quod nostra voluntas applicet se ad opus, Deo efficaciter illam movente. Semper enim, ut inquit Augustinus epistola 106 ad Bonifacium, humana voluntas in bonis operibus et actionibus ad salutem pertinentibus pedisequa est, non praevia gratiae Dei. Et hoc ipsum est quod dicitur in concilio Arausicano can. ultimo: «In omni opere bono nos non incipimus et postea per Dei misericordiam adiuvamur, sed ipse nobis … fidem et amorem sui inspirat». Et can. 23 praedixerat: «Quando homines ita faciunt quod volunt ut divinae deserviant voluntati, quamvis volentes agant quod agunt, illorum tamen voluntas est a quo praeparatur et oritur quod volunt». Itaque actus ipse diligendi Deum est a gratia praeparante et exequente quod homines volunt. Alias profecto Deus expectaret nostram voluntatem ut a peccato purgaremur, cum tamen ut etiam purgari velimus, Deus est qui operatur in nobis et velle et perficere, ut ait Apostolus ad Phil., 2, et in eodem concilio can. 4 definitum est.

Plurima alia dici poterant de auxilio efficaci quod habent omnes qui recte operantur, ex quo carent qui non credunt aut diligunt; sed temporis angustia coacti, praetermittimus. Unum tamen advertere non desinam: ut simus attenti orationibus Ecclesiae, tam in sacrificio missae, quam in divino officio, in quibus frequentissime petit Ecclesia non solum auxilium quo possimus bene operari, sed etiam ipsam operationem petimus, videlicet ut faciat Deus in nobis per gratiam suam eius semper obedire mandatis. Exempli gratia in feria quarta post dominicam secundam in quadragesima orat Ecclesia: «Deus innocentiae restitutor et amator, dirige ad te tuorum corda servorum, ut spiritus tui fervore concepto, et in fide inveniantur stabiles et in opere efficaces». Si autem iam esset in nostra potestate cum solo auxilio sufficienti et praevenienti applicare nos ad efficaciter operandum cum generali concursu Dei, non opus esset petere a Deo hanc efficaciam. Similiter dicit Ecclesia in alia oratione dominicae aestivalis «ut mereamur assequi quod promittis, fac nos amare quod praecipis». Et in dominica decimasexta: «Tua nos, quaesumus Domine, gratia semper et praeveniat et sequatur, et bonis operibus praestet esse intentos».

Hactenus de secunda parte dicta sufficiant.