Tractatus de vera et legitima concordia liberi arbitrii creati cum auxiliis gratiae Dei

1. — Supposito fundamento de quo, ut existimo, non potest esse controversia inter theologos, scilicet quod auxilium Dei sit actualis influentia in rem praeexistentem per quam res ad operationem ordinatur, prima divisio auxilii divini sit in auxilium naturale et auxilium supernaturale. Auxilium quidem naturale est auxilium ordinatum ad naturales operationes hominis vel aliarum rerum naturalium. Etenim divina gubernatio quatenus Deus est auctor universi, ad omnem creaturam se extendit, a suprema usque ad infimam, movendo singulas iuxta modum suae naturae; de qua re agitur in 1 p., a q. 103 et deinceps. Unde constat quod gubernatio non est sola conservatio rerum, sed ordinata motio illarum iuxta regulam quae est in ratione divinae providentiae.

Hinc sequitur quod, cum homo sit nobilissima creatura, quatenus per rationem et liberum arbitrium magis assimilatur Deo auctori quam reliquae creaturae corporales, ita excellentiori modo auctor naturae gubernat et adiuvat hominem ad proprias eius operationes.

Iuxta hanc doctrinam, primum auxilium naturale quod Deus confert homini venienti ad usum rationis, non est conservatio hominis, neque luminis naturalis, quae est potentia congenita, neque etiam conservatio voluntatis vel facultatis liberi arbitrii; haec enim omnia ad existentiam rei consequuntur quasi proprietates debitae naturae, ut cap. praecedenti diximus. Sed primum auxilium quod Deus confert homini pertinens ad ordinem naturae, est actualis illuminatio qua homo illuminatur ad cognitionem veri, sive speculativam, sive practicam. In qua illuminatione nihil Deus confert homini per modum principii constituentis intellectum in actu primo. Nam per intellectum naturali lumine praeditum, sufficienter est constitutus homo in actu primo ad ea cognoscibilia intelligenda, in quorum notitiam per sensibilia potest pervenire. Sed nihilominus, «quantumcumque creatura aliqua … ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere nisi moveatur a Deo», ut ait divus Thomas 1. 2, q. 109, a. 1. Haec autem passiva motio hominis iam perfecti in actu primo, quod sit de novo indita creaturae, operose nimis inquirunt metaphysici theologi.

Et eadem est difficultas de prima operatione voluntatis, quam auctori naturae tribuimus, qui sua motione deducit voluntatem nostram de non volente finem in actualiter volentem, iuxta doctrinam divi Thomae 1. 2, q. 9, a. 4. De qua doctrina non intelligo controversiam esse inter recentiores theologos. Omnes enim confitentur voluntatem nostram passive se habere in prima volitione sui obiecti. Non quia illa volitio non sit actio elicita a potentia voluntatis, est enim vitalis actio, sed quia illa volitio non est operatio hominis inquantum homo est. Quia non inquantum rationalis et inquantum dominus suarum actionum discurrens ex aliquo principio; sed est omnino operatio voluntatis ut natura quaedam est, et inclinatio ad proprium obiectum sibi naturale. Respectu cuius voluntas non indiget alio principio formali sibi indito, sed sufficit extrinsecum principium quod est in intellectu, naturale lumen ostendens, et proponens bonum quod est obiectum voluntatis, cum motione primae causae intime existentis.

2. — Hoc supposito, idem dico ad quaestionem illam molestam in qua quaeritur, quid sit illa motio passiva qua voluntas movetur ab auctore naturae dumtaxat quando transit de non volente in volentem bonum in communi: an sit aliqua qualitas indita voluntati per modum principii ad eliciendum vitalem actionem circa proprium obiectum. Et respondeo non esse aliquam qualitatem superadditam per modum principii, quia ipsamet voluntas secundum se est principium sufficiens ad eliciendum vitalem actionem circa proprium obiectum propositum ab intellectu. Verum, quod ab intellectu proponatur nunc, et quod nunc voluntas actualiter tendat in illud, neutrum fit sine divina praemotione. Quae praemotio non est sola conservatio potentiarum; alias semper intellectus et voluntas essent in actu, quia semper conservantur a Deo. Sed fateor me non intelligere quid aliud sit illa divina praemotio, si passive consideretur, quam ipsamet facultas intellectus posita in actu completo ab auctore naturae, qui operatur in omnibus secundum rationem suae providentiae.

Si autem praemotio active consideretur, prout est in Deo, nihil aliud esse intelligo quam divinam voluntatem, quae in omnibus rebus intime adest, efficiens in illis omnia quae fiunt, prout habent rationem essendi et bonitatis. Quare autem nunc moveat et antea non moveat ipsa divina voluntas, quae est prima causa rerum omnium quae fiunt, non potest ratio reduci nisi ad rationem divinae providentiae, quae ita disposuit secundum consilium voluntatis suae. Numquam enim concedendum est a sapiente philosopho et theologo, quod divinus concursus qui dicitur naturalis et generalis, determinetur a creaturis, sicut concursus caelestium corporum determinatur ab inferioribus causis, maxime ab homine, qui per liberum arbitrium etiam astris dominatur. At vero divinae voluntatis generalis concursus, quia est secundum rationem divinae providentiae, omnes causas et omnes effectus intime attingit, omnia determinans et a nullo determinatur. Dicitur autem generalis concursus Dei, quia non limitatur ad unum effectum, sed absque exceptione omnia disponit et gubernat iuxta modum naturae uniuscuiusque rei.

Universa haec doctrina expressa est divi Thomae 1 p., q. 19 per totam, et q. 22 per totam, quae est de divina providentia, et similiter videatur in q. 105. Quam doctrinam, si penetrassent quidam ex modernis, non tam frequenter reducerent effectus contingentes, maxime qui habent radicem in libero arbitrio hominis, ad divinam praescientiam tantum, sed omnia reducerent ad divinam providentiam, ad quam reducenda sunt omnia quae fiunt, sive bona, sive mala: bona quidem ut effectus directe voliti et ordinati secundum rationem divinae providentiae; mala vero culpae ut permissa, ut ait Augustinus in Enchiridione, cap. 95 et 96. Est enim bona permissio peccatorum et ordinabilis a Deo in ultimum finem. Alias divina praescientia non haberet infallibilitatem, nisi praescita reducerentur ad decretum divinae voluntatis. De hoc naturali concursu plura dici poterat, sed pro temporis brevitate haec sufficiant.

3. — Transeamus iam ad auxilium supernaturale definiendum et dividendum.

Notandum vero prius est, ne in aequivoco laboremus, differentiam esse inter auxilium et concursum, si proprie loquamur. Nam auxilium proprie dicit influentiam in causam principalem, etiamsi sit secundaria; concursus vero dicit influentiam in effectum productum, sive a causa, sive ab instrumento, ad quem effectum producendum concurrit simul cum causa, vel cum instrumento causa illa quae influit in effectum, adiuvans causam vel elevans instrumentum. Hoc probatur ex communi modo loquendi; nam auxiliari vel adiuvare dicit relationem ad causam cooperantem. Unde non proprie dicemus quod artifex adiuvat instrumentum ad efficiendum artificiale, quoniam instrumentum non est proprie causa, sed dicimus quod artifex movet et elevat instrumentum, et cum illo concurrit ad efficiendam imaginem; et similiter dicimus quod Deus concurrit cum aqua ad producendam gratiam in anima, non autem proprie dicemus quod Deus adiuvat aquam ut producat gratiam.

Ex qua doctrina sequitur quod potest dari auxilium quod non sit concursus, et potest dari concursus qui non sit auxilium, et potest dari auxilium quod simul sit concursus. Exemplum primi quando Deus infundit habitum gratiae et habitus virtutum infusarum, fert auxilium homini. Ipsi enim habitus infusi auxilia Dei sunt, ordinata quidem ad operationem, sed non necesse est quod statim operentur. Quod autem habitus sit auxilium, docet divus Thomas 1. 2, q. 109, a. 9 ubi ait quod «homo ad recte vivendum dupliciter auxilio Dei indiget: uno modo quantum ad aliquod habituale donum per quod natura humana sanetur et elevetur …; alio modo indiget homo auxilio gratiae ut a Deo moveatur ad agendum». Ipse itaque habitus infusus auxilium Dei est, quod parvulis in baptismo datur antequam operentur; immo et adultis quando virtute sacramenti cum sola attritione iustificantur, datur hoc auxilium habituale, quando nondum habent actum caritatis. Immo etiam, ut divus Thomas docet ubi supra ad primum argumentum, ipsa conservatio habitus, influentia est in rem praeexistentem et ordinatur ad operationem.

Exemplum secundi: Deus concurrit cum aqua ad sanctificandam animam, et tamen non adiuvat aquam ad productionem gratiae, quoniam aqua non habet aliquod formale principium proportionatum effectui ut proprie dicatur adiuvari ad operationem, sed est mere instrumentum Dei. Ex quo sequitur quod sacerdos non opus habet petere auxilium gratiae ut absolvat, ut consecret, sed ut digne hoc ministerium exerceat. Et idem videtur dicendum de sanctis facientibus miracula, cum quibus Deus concurrit ad facienda miracula; sed non dicitur proprie adiuvare illos ad facienda miracula, quia ipsi tantum habent rationem instrumenti. Et tandem, si proprie loquendum esset, quando aliqua causa partialis influit tantum in effectum alterius causae partialis, non esset dicenda immediate ferre auxilium alteri causae, quia in eam nihil influit, sed in effectum causatum ab utraque simul. Unde neutra alteram immediate adiuvat, sed ambae simul in ratione causandi efficiuntur una causa respectu unius effectus, ut contingit quando duo homines levant lapidem quem neuter levare potest.

Denique exemplum tertii manifestum est. Nam cum Deus movet iustum ut utatur habitibus infusis et operetur, certum est eodem auxilio motionis adiuvare iustum ad operationem, et concurrere ad illam.

4. — His ita constitutis, cum deinceps de auxilio primae causae mentionem fecerimus, intelligemus Dei influentiam non prout concurrit cum instrumento ad effectum, sed prout est adiutorium causae principalis in ordine ad operationem. Et hoc pacto loquentes, primam divisionem auxilii fecimus in auxilium naturale et auxilium supernaturale. Naturale quidem est quod confertur ad operationem aut motum ad finem naturalem, vel ad bonum in communi, quod est naturale obiectum voluntatis. Et hoc auxilium est quod communiter dicitur generale primae causae.

5. — Verumtamen haec generalitas differenter intelligitur ab auctoribus novae concordiae et a thomistis. Nam auctores novae concordiae nihil aliud intelligunt per auxilium generale, quam conservationem secundarum causarum et concursum immediatum ad operationes et effectus illarum. Nos autem per hoc auxilium intelligimus motionem primae causae actualem, sine qua causa secunda quantumlibet conservata, operari non potest. Et ratio quae nos movet ea est, quia omnis causa secunda per suam operationem perficitur, praesertim si operatio est immanens. Nam de actione transeunte non est ita manifestum, quamvis mihi certissimum sit. Quia omnis potentia activa creaturae intrinsece et essentialiter ordinatur tamquam ad proprium finem et complementum ad propriam operationem. Ergo quando operatur, habet complementum suae speciei. Et haec est ratio quare actio divina non sit proprie transiens, quia potestas Dei non ordinatur essentialiter ad operationem alicuius effectus ad extra; hoc enim esset imperfectio in Deo.

Ceterum quod per actionem immanentem perficiatur potentia, manifestissimum est, cum ipsa actio sit complementum actualitatis potentiae, sicut visus realiter est perfectior quando videt quam cum non videt, et intellectus quando intelligit quam cum non intelligit. Ergo cum omnis potentia transit de non operante in operantem, necesse est quod moveatur a causa quae sit in actu.

6. — Iam vero auxilium supernaturale est auxilium ordinatum ad finem supernaturalem per operationes supernaturales. Et suppono quod modo loquimur de auxiliis supernaturalibus intrinsecis et ordinatis ad bonum ipsius recipientis, ut excludamus gratias gratis datas, quae potius dicuntur supernaturales concursus Dei ad utilitatem Ecclesiae, quam auxilia ipsius operantis ad proprium bonum ipsius ordinata, quod consistit in adhaesione ad Deum, ut docet divus Thomas 1. 2, q. 111, a. 1. Omnes itaque divinae influentiae in animam ad hunc finem accommodatae, auxilia Dei sunt supernaturalia.

Rursus auxilium supernaturale dividitur a divo Thoma ubi supra art. 2 et 3, primo quidem in gratiam operantem et cooperantem; secundo in praevenientem et subsequentem. Cuius doctrina, cum interpretaremur illos articulos, valde commendavimus ut utilem ad praesentem tractatum. Hoc tamen specialiter commemorandum est quod, sicut divus Thomas illic dividit gratiam sive ut est habituale donum, sive ut est divinum auxilium quo nos actualiter movet Deus ad bene volendum, ita et nos modo dividimus auxilium supernaturale in habituale donum nobis divinitus inditum, et in actualem motionem Dei qua mens movetur a Deo, sive secundum intellectum, sive secundum voluntatem. Omnia enim haec, auxilia Dei appellantur a divo Thoma. Nam ut diximus, in 1. 2, q. 109, a. 9 expresse habituale donum gratiae appellat auxilium; reliquas vero motiones et influentias ad supernaturalem finem ordinatas, in q. 111, a. 2 expresse vocat auxilia. Et nos in sequentibus appellabimus gratiam actualem, ut condistinguamus inter auxilium habituale et auxilium actualis motionis.

7. — Sed quia tota nostra disceptatio est circa auxilia actualia, necesse est adhuc dividere actuale auxilium, in auxilium omnino praeveniens nostram libertatem, seu potius usum nostrae libertatis, et in auxilium cum quo iam nostram libertatem exercemus. Prioris generis auxilium est repentina quaedam illuminatio et excitatio Dei vocantis et invitantis animam ad bonum. Et solent appellari divinae inspirationes, quae prius tempore fiunt in homine, regulariter loquendo, quam ipse deliberet adhaerere Deo. Et de huiusmodi inspirationibus dicitur in concilio Arausicano can. 20: «multa bona in homine fiunt quae non facit homo». De eisdem etiam dicitur Prov., 1 (v. 24): Vocavi et renuistis, hoc est, postquam advertistis vocationem meam, et renuistis. De istis etiam potest intelligi illud Is., 50 (v. 4): Dominus erigit mane, mane erigit mihi aurem ut audiam quasi magistrum. Notandum est autem quod huiusmodi auxilia omnino praevenientia identificantur quidem cum actionibus vitalibus intellectus et voluntatis. Sed quia fiunt ex motione Dei omnino praevenientis prius tempore usum nostrae libertatis, idcirco dicit concilium, «multa bona fiunt in homine quae non facit homo». Et similiter dicunt theologi quod in illis recipiendis tunc mere passive nos habemus. Loquuntur enim de homine prout est causa moralis suarum actionum et dominus deliberandi vel non deliberandi. Et in hac parte nulla est differentia inter patres Societatis et thomistas.

Secundi generis auxilium diximus esse quo stante, nostram libertatem exercemus. Et hoc dupliciter potest contingere. Uno modo ita ut perseverante illa excitatione quae fuit omnino praeveniens, iam homo advertens et sciens et prudens resistat Deo vocanti et excitanti. Et tunc auxilium gratiae Dei convertitur in iram, ex malitia recipientis, iuxta illud Apostoli ad Rom., 2 (vv. 4-5): Ignoras quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor, thesaurizas tibi iram in die irae. Altero modo solet homo exercere suam libertatem consentiendo Deo vocanti et excitanti. Et circa hoc versatur tota difficultas et controversia inter patres Praedicatores et patres Societatis. Quamobrem in capite sequenti specialem quaestionem disputare intendimus: an illud idem auxilium praeveniens non alio adiuncto, sufficiat ad consensum liberi arbitrii et conversionem in Deum; an vero aliud auxilium accedat quo mens hominis actualiter consentiat Deo et convertatur in illum.