Tractatus de vera et legitima concordia liberi arbitrii creati cum auxiliis gratiae Dei

1. — Quaestio igitur principalis est an sit idem et unum auxilium quod respectu conversionis mentis in Deum, sive per fidem, sive per caritatem, dicitur sufficiens et efficax.

Arguitur primo pro parte affirmativa. Nam si semper est aliud auxilium efficax quo homo consentit Deo distinctum ab omni alio quod recepit antequam consentiret, sequitur quod nullum aliud antea fuerat sufficiens. Patet consequentia quia, si omne aliud indiget adhuc alio auxilio efficaci, non erat sufficiens ad efficiendum.

2. — Arguitur secundo. Quia si omnis homo qui non convertitur non accipit illud auxilium efficax necessarium ad conversionem, excusaretur a peccato. Probatur sequela. Quia nemo potest obligari ad impossibile; sed impossibile est homini sine auxilio illo converti: ergo quamdiu non datur illi illud auxilium, excusabitur a peccato.

Sed dices: sua culpa non habet illud auxilium. Contra probatur quod non sit nova culpa non habere illud auxilium. Quia non est in eius potestate obtinere illud, sed dumtaxat est in potestate divinae misericordiae gratis illud conferre eis quos efficaciter ad se convertit: ergo non denegatur homini sua culpa.

Et confirmatur. Deus statuit non dare homini qui non convertitur illud auxilium efficax: ergo non stat per hominem non habere illud.

3. — Tertio arguitur. Quia videtur crudele obligare hominem ad actum ad quem exercendum non habet necessarium principium, neque est in eius potestate facere aliquid quo illud obtineat. Nec valet respondere quod petat a Deo, nam etiam ad istam orationem indiget auxilio efficaci. Ergo vel procedendum est in infinitum, vel dicendum est quod iam habet sufficiens principium ad eliciendum actum sine alio efficaci auxilio; sed illud sufficiens fiet efficax per consensum liberi arbitrii.

4. — Arguitur quarto ex illo celebri testimonio Matthaei (11,21): Vae tibi Bethsaida, vae tibi Corozain, quia si in Tyro et Sidone factae fuissent virtutes quae factae sunt in vobis, olim in cilicio et cinere poenitentiam egissent. Ex quo testimonio sic argumentor: Si non sufficeret divinum auxilium quod datum est iudaeis ut cum solo illo converterentur tyrii et sidonii, sed necessarium esset auxilium aliud quod dicitur efficax, non verificaretur conditionalis a Christo Domino prolata. Etenim neque tyrii et sidonii egissent poenitentiam magis quam illae civitates quibus exprobat Dominus. Potuissent enim respondere Corozain et Bethsaida: si Tyro et Sidoni non amplius dedisses quam nobis, neque ipsi agerent poenitentiam.

5. — Denique arguitur ex testimonio divi Augustini lib. De praedestinatione et gratia, cap. 15 ubi comparat Pharaonem cum Nabuchodonosore, et facit illos pares quantum ad omnia, tam ex parte ipsorum, quam ex parte Dei, et concludit: «Quid ergo fines eorum fecit esse diversos, nisi quod unus manum Dei sentiens, in recordatione propriae iniquitatis ingemuit, alter vero libero contra Dei misericordiosissimam veritatem pugnavit arbitrio?»

Et confirmatur ex divo Gregorio homilia de invitatis ad nuptias, ubi differentiam quare quidam venerunt ad nuptias et quidam non venerunt, refert ad diversitatem effectuum eorum qui invitabantur, non ad differentiam vocationis. Id quod et divus Augustinus videtur confirmare lib. Octoginta trium quaestionum, q. 68 prope finem ubi, loquens de vocatis ad coenam (Luc., 14,16-24), sic ait: «Ad illam enim coenam quam Dominus dicit in evangelio praeparatam, neque omnes qui vocati sunt venire voluerunt, neque illi qui venerunt, venire possent nisi vocarentur. Itaque nec sibi debent tribuere qui venerunt, quia vocati venerunt; neque illi qui noluerunt venire debent alteri tribuere, sed tantum sibi, quoniam ut venirent vocati erant in libera voluntate». Haec Augustinus. Ubi videtur sentire quod auxilium vocationis gratiae Dei fuit aequale utrisque.

Denique confirmatur ex concilio Tridentino, sess. 6, can. 4 ubi definitur: «Si quis dixerit liberum hominis arbitrium a Deo motum et excitatum, nihil cooperari assentiendo Deo excitanti atque vocanti quo ad obtinendam iustificationis gratiam se disponat, neque posset dissentire si velit, sed … mere passive se habere, anathema sit». Hinc arguitur: ergo stante quocumque auxilio, poterit stare simul quod homo dissentiat; ac proinde nullum est auxilium Dei efficax distinctum a sufficiente, sed illud idem erit efficax si homo consentiat, et non efficax si homo non consenserit.

6. — Quaestio haec plus temporis exigebat quam paucis lectionibus nobis suppetit. Videantur quae diximus Super Primam partem, q. 23, a. 3, dub. 3 et in Secunda secundae, q. 10, a. 2, dub. 2, documento 3.

Nunc autem summarie procedentes, sit prima conclusio: Necessaria est distinctio auxilii gratiae Dei in auxilium sufficiens et in auxilium efficax. Hanc distinctionem admittunt etiam auctores novae concordiae, saltem voce tenus. Et quamvis haec distinctio non inveniatur expresse apud divum Thomam, tamen virtualiter invenitur et in divo Thoma et in divo Augustino. Ait enim divus Augustinus saepissime, quod primo homini datum est posse perseverare, non autem perseverare, et datum est ut posset non peccare, sed non est datum ut non peccaret. Habet etiam fundamentum in simili locutione theologorum de merito et redemptione Christi.

Dicunt enim quod Christus Dominus satisfecit pro peccatis omnium hominum quantum ad sufficientiam meriti et satisfactionis, non tamen omnibus meruit quod applicaretur quantum ad efficaciam; quoniam multis de facto non est applicata satisfactio et redemptio Christi, et paucioribus quantum ad salutem vitae aeternae. Hoc enim modo dumtaxat praedestinatis applicata est redemptio Christi Salvatoris, iuxta illud: Pater, quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam (Ioan., 18,9). Et de huiusmodi ovibus dixit: Non rapiet quisquam eas de manu mea (Ioan., 10,28). Iuxta hunc modum loquendi, dixit Apostolus de Christo quod est Salvator omnium, maxime fidelium (I Tim., 4,10). Quibus verbis et sufficientiam universalem redemptionis Christi declarat et efficaciam in quibusdam. Quae etiam efficacia explicatur verbis nostri thematis dum inquit Paulus: Deus autem pacis aptet vos in omni bono, ut faciatis eius voluntatem, faciens in vobis quod beneplacitum est coram se. Videatur Augustinus in lib. De praedestinatione sanctorum et De dono perseverantiae.

Sed ut melius intelligatur ista distinctio auxilii, notandum est quod tunc auxilium dicitur efficax quando habet effectum concomitantem. Non dico quoniam habet, sed quando habet, et in hoc omnes conveniunt. Sed iste effectus potest esse duplex: aliquando enim est cum consensu liberi arbitrii, aliquando vero non est cum consensu liberi arbitrii. Nunc autem nostra distinctio intelligitur de auxilio efficaci priori modo, quo stante, homo libere vel credit, vel convertitur in Deum.

Nam si posteriori modo intelligatur, sit secunda conclusio: Omne auxilium gratiae Dei est efficax alicuius effectus ad quem ex beneplacito divinae voluntatis absoluto mittitur. V. gr., repentinae illuminationes et inspirationes mentis effectum aliquem habent, dum homo excitatur et invitatur quibusdam actionibus vitalibus ad finem supernaturalem. Haec doctrina est divi Thomae 1. 2, q. 112, a. 3 ubi ait quod praeparatio dupliciter considerari potest. Et dicit quod si consideretur secundum quod est a Deo movente, habet necessitatem ad id ad quod ordinatur a Deo non quidem coactionis, sed infallibilitatis, quia intentio Dei deficere non potest. Unde si ex intentione Dei moventis est quod homo cuius cor movet gratiam consequatur, infallibiliter ipsam consequitur; et tale auxilium dicitur a nobis efficax.

7. — Nota secundo quod cum distinguimus auxilium sufficiens et efficax loquimur de sufficientia quae nondum est coniuncta cum effectu libero, quamvis de se ordinetur ad illum. Alias enim non esset bona divisio.

Sic igitur loquentes de auxilio sufficienti et efficaci, sit tertia conclusio: Auxilium efficax realiter distinguitur a sufficienti.

Haec conclusio est contra Molinam et Suarez. Contra Molinam quidem, qui expresse tenet in sua Concordia, pag. 232, quod «divisio sufficientiae auxilii in efficacem et inefficacem ab effectu sumitur»; et quod idem auxilium, «sive maius sive minus, quod est sufficiens, efficax dicatur cum quo arbitrium pro sua libertate convertitur»; et quod est in libera potestate nostra, auxilia divina efficacia reddere, consentiendo et cooperando cum illis, vel inefficacia illa reddere continendo consensum.

Similiter contra Suarez, qui lib. 3 De auxiliis, praesertim a cap. 14, nihil reale intrinsecum ponit in auxilio sufficienti ut fiat efficax, et tandem concludit in cap. 20 quod idem realiter auxilium gratiae dicitur maius quia opportuno tempore datur. Hanc autem opportunitatem temporis considerat ex parte individui, quatenus praescivit Deus quod ille homo singularis, si illo tempore reciperet auxilium, esset consensurus et operaturus cum illo. Et ibi defendit Molinam, qui absolute dixerit unum hominem cum aequali auxilio unum operari et non alium; quoniam apud sapientes intelligitur illa assertio de aequalibus viribus ex parte principii, et non ex parte concursus Dei, quem putat esse ipsam actionem hominis. Sentiunt itaque inter auxilium sufficiens et efficax nullam esse realem differentiam, sed tantum moralem, quae provenit ex opportunitate temporis, supposita praescientia Dei, qui praescivit illum hominem in tali tempore constitutum cum talibus auxiliis fore operaturum, et voluit misericorditer constituere illum in talibus circumstantiis.

Nihilominus probatur nostra conclusio ex illo testimonio egregio primae ad Cor., 4 (v. 7): Quis enim te discernit? Quid autem habes quod non accepisti? Si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? In quo loco, ut ait divus Augustinus lib. De praedestinatione sanct., cap. 5, Apostolus evidentissime loquitur contra humanam superbiam, «ne quisque in homine, ac proinde nec in seipso, sed in Domino glorietur». Et inquit: «Nunquid per haec dona quae omnibus communia sunt hominibus, discernuntur homines ab hominibus?” Ac si diceret, minime quidem. Et subiungit: Dixit enim Apostolus: Quis enim te discernit? Et quia posset dicere homo inflatus, «discernit me iustitia mea, fides mea vel si quid aliud, talibus occurrens cogitationibus bonus doctor, addidit: Quid autem habes quod non accepisti? A quo nisi ab illo qui te discernit ab alio, cui non donavit quod donavit tibi?». Haec ille. Ex quo sic argumentor: Si auxilium gratiae efficacis non distinguitur realiter ab auxilio sufficienti, sequitur quod ille qui convertitur possit gloriari in seipso, dicens: nihil reale amplius mihi datum est quam alteri, sed ego aliquid reale adieci quo me discrevi ab altero. Itaque bonum usum auxilii sufficientis non accipit a gratia Dei, sed ex viribus liberi arbitrii sui. Bene usus est illo auxilio sufficienti, ac proinde iste realiter se discernit, et non discernitur realiter a Deo.

8. — Sed dicunt quod Deus moraliter illum discernit, quatenus aequale et interdum minus auxilium realiter et entitative eo tempore opportune dedit, in quo praescivit ex proprietate sui liberi arbitrii fore consensurum et bene usurum auxilio sufficienti.

Sed contra est quod Augustinus statim cap. 6 inquit: «Multi audiunt verbum veritatis, sed alii credunt, alii contradicunt. Volunt ergo isti credere, nolunt autem illi. Quis hoc ignoret? quis hoc neget? Sed cum aliis praeparatur, aliis non praeparatur voluntas a Domino, discernendum est utique quid veniat de misericordia eius, quid de iudicio».

Ex hoc patet quod non sufficit ponere opportunitatem temporis. ut dicatur Deus realiter praeparare voluntatem unius et non alterius. Neque iterum valet respondere quod illud auxilium datum opportuno tempore quo Deus praescivit hominem ex proprietate sui arbitrii bene usurum illo, fuit maior misericordia. Primo quidem quia haec opportunitas et ista praescientia non arguit realem distinctionem illorum hominum ex parte Dei, ac proinde habemus intentum, quod Deus non discernit realiter credentem a non credente; ac proinde solus ipse qui vult credere, realiter se distinguit ab alio per solas vires liberi arbitrii, et in seipso et de se gloriari poterit. Nec denique valebit respondere quod ipsum liberum arbitrium simul cum auxilio sufficienti est datum et reservatum a Deo auctore naturae et gratiae: tum quia ista responsio partim erat Pelagii, tum etiam quia in hoc quod est habere liberum arbitrium, non discernitur credens a non credente. In hoc vero quod est conservare auxilium sufficiens in uno et non in altero, non dant rationem ex parte Dei, sed ex parte hominis.

Est aliud egregium testimonium divi Augustini in Enchiridione, cap. 32, ubi explicans illud Apostoli ad Rom., 9 (v. 16), Igitur non est volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, movet ipse quaestionem quomodo dicat Apostolus non esse volentis neque currentis, sed miserentis Dei, «cum procul dubio, si homo cuius aetatis est ut ratione iam utatur, non possit credere, sperare et diligere nisi velit, neque pervenire ad palmam supernae vocationis Dei nisi voluntate concurrerit». Et respondet quod propterea dictum est non volentis neque currentis, quia et ipsa voluntas a Deo praeparatur. Et ut magis explicet hanc solutionem quaestionis, refutat quamdam solutionem falsam, scilicet quod «propterea dictum est, non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, quia ex utroque fit, id est ex voluntate hominis et misericordia Dei, ita ut sit sensus, non volentis neque currentis, id est non sufficit sola voluntas hominis, nisi sit etiam misericordia Dei». Quae solutio est Anastasii Nicaeni in lib. Quaest. scriptur., quaest. 55, et Gregorii Nazianzeni, Oratione 31. Vide Suarez lib. 3, cap. 9, num. 7.

Sed replicat Augustinus contra hanc solutionem: «Si propterea dictum est non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, quia id voluntas hominis sola non implet, cur non et e contrario recte dicetur, non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei sola non implet?» Concludit ergo Augustinus quod, «sicut nullus Christianus dicere audebit, non miserentis est Dei, sed volentis est hominis …, necesse est ut propterea recte dictum intelligatur, non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, ut totum Deo detur, qui hominis voluntatem bonam et praeparat adiuvandam, et adiuvat praeparatam», ita sane ut bona voluntas annumeretur inter dona miserentis Dei, iuxta illud Ps. 58 (v. 11): Misericordia eius praeveniet me. Haec Augustinus.

In cuius doctrina adverte primo, quod bonam voluntatem vocat ipsam actionem bonam liberi arbitrii qua bene utitur auxilio Dei.

Adverte secundo quomodo distinguit inter praeparationem, et hanc bonam voluntatem, et adiutorium Dei ad illam. Inquit enim, ut totum Deo detur miserenti, non ut creatori conservanti liberum arbitrium, sed ut salvatori qui hominis voluntatem bonam et praeparat adiuvandam, et adiuvat praeparatam. Ecce praeparationem et adiutorium, duo auxilia differentia distinguit. Alioquin si idem auxilium est, possemus dicere praeparat praeparandam, et adiuvat adiuvatam. Sed profecto nomine praeparationis intelligit auxilia quae dantur per modum sufficientiae ad perficiendam ipsam potentiam in actu primo. Cum vero inquit, adiuvat praeparatam, intelligit divinam motionem efficacem consensus liberi arbitrii. Et hoc pacto totum datur Deo qui totum efficit in ipsa facultate liberi arbitrii, non solum illuminando intellectum et proponendo obiectum, sed etiam realiter et efficaciter movendo liberum arbitrium, ut deliberando consentiat.

Denique adverte quantum distat haec augustiniana doctrina a doctrina illorum qui nullam maiorem efficaciam physicam et realem ponunt ex parte Dei, sed dumtaxat ex parte naturalis proprietatis huius liberi arbitrii. Ceterum ipsi Deo dumtaxat attribuunt in executione bonae voluntatis humanae moralem quamdam efficientiam, quae consistit in hoc quod, cum Deus naturali scientia et necessaria citra decretum seu potius decretatum a divina voluntate cognoscat hanc conditionalem: si hic homo constituatur in tali tempore et cum talibus auxiliis et circumstantiis, consentiet credendo in Deum et diligendo super omnia, etc. In qua quidem cognitione nullam misericordiam facit huic homini, quia illa consurgit ex comprehensione naturali divinae essentiae et in ea omnium creaturarum, ut Molina philosophatur. Vide Suarez Metaphysic. disput. 30, num. 33.

9. — Totam igitur Dei misericordiam constituunt in hoc quod Deus voluerit creare illum hominem et collocare in illis circumstantiis et in illa temporis opportunitate, et de hoc poterit homo agere gratias divinae misericordiae. Quod autem suppositis illis circumstantiis homo se applicaverit ad consensum bonum, habet ex proprietate sui liberi arbitrii, ac proinde de hac applicatione non poterit agere gratias Deo salvatori, sed forte creatori et conservatori facultatis liberi arbitrii. Nullum enim alium concursum ponunt isti doctores moderni ex parte Dei, nisi conservationem facultatis liberi arbitrii cum sufficienti auxilio, cum quo Deus concurrit, non influendo in ipsum, sed tantum in substantiam effectus. Ac proinde non totum Deo dabitur, si voluntatem hominis non praeparat adiuvandam, nec adiuvat praeparatam; sed totam sufficientiam et efficaciam realem ita distinguunt, ut sufficientia sit ex Deo, efficere autem attribuatur naturae huius liberi arbitrii, quod aequaliter praeadiutum reali auxilio, quod illi appellant physicum, se discernit ab altero, quod aequale auxilium vel forte maius acceperat, et nihilominus non consentit Deo vocanti et excitanti.

Ecce totam differentiam inter thomistas et augustinianos theologos ex una parte, et inter quosdam modernos novae concordiae inventores ex altera. Ii quidem convincuntur argumentis factis, eo quod aiunt se non posse intelligere quomodo servetur proprietas facultatis liberi arbitrii cum tanta efficacia reali gratiae Dei. Nos vero cum Augustino multo minus possumus intelligere omnipotentiam divinae voluntatis et beneplaciti Dei, «si, ut inquit Augustinus in Enchiridione, cap. 95, aliquid voluit Deus facere quod non fecit; et quod est indignius, ideo non fecit, quoniam ne fieret quod volebat omnipotens voluntas hominis impedivit». Atque ita «periclitatur ipsum nostrae confessionis initium, qua nos in Deum Patrem omnipotentem credere confitemur». Haec Augustinus. Quomodo autem cum hac certa efficacia gratiae Dei servetur conditio facultatis liberi arbitrii, in solutione argumentorum et in dictis in prima parte huius tractatus explicatur.