Tractatus de vera et legitima concordia liberi arbitrii creati cum auxiliis gratiae Dei

1. — Quia nominis etymologia solet prodesse ad investigandum ipsum quod quid est rei, advertendum est auxilium sive adiutorium dicere ordinem et relationem auxiliantis et adiuvantis ad rem alteram existentem. Auxilium enim quasi ab augendo et promovendo rem existentem dicitur. Adiutorium etiam ab adiuvando rem existentem quae per seipsam vel conservari vel operari non valet, vel non tam perfecte operari, sicut accedente alia causa influente in rem ipsam aut effectum illius. Unde auxilians vel adiuvans proprie dicitur de causa efficiente quae in rem praeexistentem vel in effectum illius vel in utrumque simul influit. V. gr., si quis homo non valet aliquod pondus levare, aut vix et aegre levat, tunc si quis alius accedat et se applicet simul ad levandum lapidem, dicitur auxiliari et adiuvare alterum, non conferendo illi vires, sed applicando eas ad effectum, et sic uterque alterum adiuvat. Et exemplum memoriae commendetur. At vero caeli et concursus illorum utrumque adiuvant effective, influendo non solum in effectum, sed etiam vires membrorum et facultatem motivam corpoream sua influentia conservando, et interdum perficiendo. Cessante enim motu caeli, motus inferiorum corporum cessarent, ut communis habet philosophia. Multo autem magis necessarius est influxus primae causae, movens et naturales causas et voluntarias ad suos effectus, influendo in causam, vel in effectum, vel in utrumque, ut statim amplius explicabitur.

2. — Ex dictis sequitur quod quando Deus creavit mundum, non dicitur adiuvasse aut auxilium contulisse. Est enim creatio productio ex nihilo; auxilium vero seu adiutorium praesupponit rem iam existentem. Possumus itaque definire auxilium esse influentiam causae efficientis ad aliquam operationem vel motum rei praeexistentis ordinatam. Haec definitio communi sapientum consensu debet recipi, tum quia alia convenientior assignari forte non poterit, tum quia non est limitata ad certam opinionem circa modum concurrendi vel influendi causarum in causas vel in effectus, tum denique quia communis est auxiliis quae feruntur sive ab auctore naturae, sive ab auctore gratiae.

Et quia nostra potissima intentio est agere de auxiliis Dei ut auctoris gratiae et totius ordinis supernaturalis, notanda est differentia inter utrumque ordinem. In primis ordo gratiae praesupponit ordinem naturae et perficit ipsum. Quapropter totus ordo gratiae adiunctus ordini naturae potest dici auxilium Dei elevantis et perficientis naturam praexistentem ad operationem supernaturalem et ad supernaturalem finem tendentem. V. gr., creavit Deus angelos, simul in eis condens naturam et largiens gratiam. Sed tamen ea quae in angelo, creationis terminus, fuerunt, nullatenus dicuntur auxilia. Talis fuit existentia qua formaliter angelica natura educta est ex nihilo; talis etiam fuit consequenter intellectus angelicus et voluntas et liberum arbitrium et reliquae proprietates quae angelicae naturae ex propria quidditate debentur et in divina idea naturaliter repraesentantur. Haec enim omnia non possunt dici proprie auxilia, sed ad existentiam rei pertinentia tamquam naturaliter consecuta ab essentia, contra Pelagium, qui gratiam Dei totam putat esse liberum arbitrium. Quoniam vero, ut docet divus Thomas 1. 2, q. 109, a. 1, «quantumcumque natura aliqua corporalis vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere nisi moveatur a Deo», idcirco omnis creatura indiget ad suam operationem vel motum auxilio Dei primi moventis. Cuius rationem ibidem insinuat divus Thomas, quoniam «a Deo est omnis formalis perfectio sicut a primo actu». Ac si diceret, sicut res dependet in esse a primo actu, qui est ipsum esse, ita etiam pendet in omni operatione sua, quia omne quod operatur, operatur inquantum est in actu.

3. — Circa quod maxime observandum est et cavendum a mala philosophia quorumdam asserentium, nihil aliud esse influxum primae causae in secundam ut secunda actualiter agat, quam conservationem causae secundae et omnis virtutis eius per quam constituitur in actu primo sufficienter ad agendum. Hanc sententiam evidenter colligo esse Molinae et Suarez. Molinae quidem in sua Concordia, disp. 27 et 28, quae habentur a pag. 179, ubi ait Deum auxilio et concursu generali non influere in causas secundas praemovendo eas, sed tantum influere immediate in ipsas operationes et effectus causarum secundarum, sine praemotione aliqua ipsarum causarum. Et putat contrariam sententiam tollere libertatem arbitrii, et tenet quod Deus suo concursu, sive generali, sive gratuito, ut causa partialis respectu effectus se habet. Ait enim in pag. 169: «Quo fit ut concursus Dei generalis non sit influxus Dei in causam secundam, quasi illa prius mota agat et producat suum effectum, sed sit influxus immediate in illius actionem et effectum». Et pag. sequenti ait: «cum negari non possit, effectum quemcumque causae secundae indigere immediato Dei influxu in ipsum ut conservetur, etiam postquam cessaverit influxus causae secundae, multo magis ut de novo producatur. Utique vel dandum esset generalem concursum Dei cum causis secundis ad earum actiones et effectus non esse influxum in causas, sed cum causis immediate in actiones et effectus, quod probare intendimus; vel affirmandum esset Deum duplici generali concursu influere in productione cuiusque effectus: uno immediate in causam et per causam mediate in effectum, et altero in effectum». Haec Molina. Ecce quomodo negat concursum Dei in causam secundam nihil influere, sed dumtaxat conservat illam in suo esse et virtute, de qua conservatione non est opinio.

Item Suarez in sua Metaphysica, disp. 22, sec. 1 et 2 multa philosophatur de prima causa et cooperatione seu concursu cum secundis causis. Et cum in prima sectione de concursu immediato Dei in omnem rem, operationem et motum egisset, postea in sectione secunda, dum inquirit quid sit ille concursus primae causae, an sit aliquid per modum principii vel actionis, relatisque variis sententiis, tandem concludit numero 20, quod «concursus primae causae, praeter id quod est per modum actionis vel fieri, non includit ex intrinseca necessitate aliquid de novo inditum ipsi causae secundae quod sit principium actionis eius vel conditio ad illam necessaria». Dicit «de novo inditum, quia certum est concursum causae secundae supponere in illa virtutem agendi datam et conservatam a prima causa, quod hic supponimus, et inquirimus quid ultra illam necessario sit adiungi ex parte primae causae». Hactenus Suarez. Quam sententiam nititur probare ex testimoniis divi Thomae, ex quibus universi thomistae oppositum probant. De qua re, si pro rei dignitate agendum esset, prolixius tractatus esset componendus.

4. — Nunc autem dico primo contra Molinam, esse indignum divinae omnipotentiae asserere Deum esse causam partialem cum sua creatura, sicut duo trahentes navim dicuntur causae partiales, quia neuter in alterum influit neque effectus totus singulis attribuitur, sed ambobus simul. At vero cum Deus concurrit cum causa secunda, totus effectus et quidquid in illo est, immediate est a Deo immediatione virtutis et suppositi, ut etiam fatetur supra Suarez. Ubi nota quod particula illa immediate non accipitur exclusive ut excludat suppositum et virtutem causae secundae, sed dumtaxat importat intimam et perfectam virtutem Dei operantis in omnibus rebus, in quibus intime existit per essentiam, per potentiam et praesentiam. Nihilominus creaturas quasdam assumit ad secum cooperandum eundem effectum, virtute illis indita a Deo per modum principii, cui proportionetur effectus. Et in hac parte nobiscum sentit Suarez ubi supra [sect. 1], num. 22 et 23, ubi citat divum Thomam lib. 3 Contra gentes, c. 70 dicentem, quod Deus «non ex insufficientia virtutis, sed ex immensitate bonitatis ipsius provenit quod creaturae communicaverit vim agendi; et ideo non per se solum, sed cum illa velit tales effectus producere». Item Suarez ut minus probabile negat Deum et creaturam esse causas partiales componentes unam causam totalem, sed ait unamquamque esse integram in suo ordine, quatenus altera alteri subordinatur. Sed profecto, si subordinatio non consistit in alio quam in conservatione causae secundae, negat tales causas fortuito convenire ad agendum, quia «causa secunda pendet a prima a priori et essentialiter, quia insufficiens per se est ad aliquid agendum sine illius ope. Causa vero prima proprie non pendet a secunda neque a priori nec a posteriori … Cumque prima causa semper agat ex certa scientia et voluntate sua et iuxta ordinem a se institutum, non potest dici fortuito convenire cum causa secunda ad agendum, sed summa de rebus providentia». Quam doctrinam adversus illum postea inducemus.

Dico secundo contra eundem Molinam, non opus esse duplici concursu generali, altero in causam, altero in effectum quando effectus est actio immanens; quin potius Deus unico influxu causam movet et cum illa actionem produxit, sive loquamur de concursu generali primae causae quo cuncta gubernat, sive de concursu speciali gratuito. Probatur. Quia si causa secunda a priori et essentialiter pendet a prima, ut bene dixit Suarez, non opus est alio influxu in causam secundam ut actualiter causantem, et alio in actione eius; sed ipsa causa secunda ex passiva motione primae causae actualem vim accipit agendi et producendi. Dixi autem in causam ut actualiter causantem, quoniam si causa consideretur ut est in se cum habituali virtute agendi, alio divino influxu conservatur in illo esse et alio actualiter movetur ad actualiter efficiendum. Hic tamen influxus immediate attingit causam et effectum, quoniam ut est a Deo non dependet a causa secunda, quamvis ipse effectus pendeat ab utraque. Et hac ratione dicitur Deus producere effectum mediante causa secunda, quia ipse facit effectum dependere ab illa in fieri, et aliquando in conservari, sicut in actionibus vitalibus contingit.

Iam vero dicimus tertio contra Franciscum Suarez: quotiescumque causa secunda ex non operante transiit in operantem, necesse est ut ipsa causa moveatur a prima, quae motio passive recipitur in ipsa causa. Et ex illa motione prout est a Deo tantum abest ut impediatur actualis causalitas causae secundae, quod potius inde actualiter perficitur ut ipsa operetur. Haec doctrina expressa est divi Thomae 1 p., q. 105, a. 4 et 1. 2, q. 6, a. 1 ad 3 et q. 10, a. 4 et potissime q. 109, a. 1, ubi eius verba comendavimus, videlicet: «quantumcumque creatura aliqua corporalis vel spiritualis ponatur perfecta, non potest in suum actum procedere nisi moveatur a Deo; quae quidem motio est secundum suae providentiae rationem, non secundum necessitatem naturae». Et concludit quod «actio cuiuscumque entis creati pendet a Deo quantum ad duo: uno modo quantum ab ipso habet perfectionem sive formam per quam agit; alio modo inquantum ab ipso movetur ad agendum». Nota quod non ait inquantum ab eo pendet ad agendum, sed ait movetur, ne quis dicat quod pendet quatenus conservatur. In quo articulo divus Thomas universaliter loquitur, et non solum de agentibus naturaliter, ut ait Suarez, sed etiam de agentibus supernaturaliter.

5. — In cuius doctrina divi Thomae nota primo quod ait, «quantumcumque creatura corporalis aut spiritualis ponatur perfecta», videlicet per suam formam, virtutem et habitum, «non potest in actum procedere nisi moveatur a Deo».

Nota secundo quod ait hanc motionem esse a Deo non secundum necessitatem suae naturae, sicut caelum movet haec inferiora, sed secundum suae providentiae rationem. Ex quo sequitur quod, cum gubernatio sit executio rationis providentiae, impossibile est aliquam creaturam moveri vel operari nisi moveatur a Deo, cuius motio prius natura est quam omnis alia motio vel operatio cuiuscumque creaturae, sive seipsam moveat, sive aliam, sive ab alia moveatur. Et ratio est quia, sicut esse Dei est causa perpetuo influens esse in creaturis, ita necesse est ut quando creatura transit de non operante in operantem, vel quomodolibet alias movet aut movetur, ita influxus divinae motionis sit prior ordine causalitatis. Et confirmatur ex doctrina divi Thomae q. 109, a. 6: «Necesse est enim, cum omne agens agat propter finem, quod omnis causa convertat suos effectus ad suum finem; et ideo cum secundum ordinem agentium sive moventium, sit ordo finium, necesse est quod ad ultimum finem convertatur homo per motionem primi moventis». Ex qua doctrina sic argumentor: Ultimus finis prius natura influit secundum proprium modum causandi seu finalizandi in ea quae ordinantur ad finem quam alii particulares fines: ergo etiam primum agens prius natura influit in omnem operationem et motum quam omnis creatura agens aut movens. Et haec ratio multo magis procedit de operatione inferioris agentis quae ordinatur ad finem supernaturalem. Quia quamvis Deus convertat omnia ad seipsum; sed homines iustos convertit ad seipsum sicut ad specialem finem quem intendunt, ut ait Dionysius, De divinis nominibus, cap. 4.

6. — Observandum est autem quod isti doctores Molina et Suarez, ut sternant viam ad suas opiniones circa determinationem liberi arbitrii ad agendum, destruunt etiam in naturalibus plurima principia metaphysicalia, ut patebit legenti disputationem 22, ubi multa innovat Suarez de subordinatione causae secundae ad primam, ut patet num. 47, ubi expresse tenet quod illa maxima, causa secunda non agit nisi mota a prima, non debet intelligi ita «quod causa secunda praeter suum esse et omnem virtutem agendi connaturalem quam habet, indigeat novo motu vero ac reali in ipsa recepto ut agat».

Sed haec doctrina nobis falsissima videtur. Primo quidem quia est contra communem sensum philosophorum antehac receptum, et contra rationem naturalem qua utitur divus Thomas 1. 2, q. 9, a. 4: «omne quod quandoque est agens in actu, et quandoque in potentia, indiget moveri ab aliquo movente». Et inde colligit quod, cum voluntas incipiat velle quod prius non volebat, necesse sit quod ab aliquo extrinseco principio moveatur ad volendum.

Deinde, quia divina gubernatio, quae est effectus rationis providentiae, aliquid reale de novo ponit in rebus gubernatis praeter conservationem ipsarum rerum in suo esse et naturalibus virtutibus. Nemo enim hactenus dixit quod creatio et conservatio rerum sit gubernatio, sed potius passiva quaedam motio quae ex ratione divinae providentiae procedit et recipitur in rebus gubernatis.

Praeterea per illam doctrinam enervatur discursus rationis naturalis, quo ostenditur esse unus primus motor et una causa efficiens. Nam profecto, si causalitas actualis secundae causae non pendet ab influentia actuali primae in ipsam causam secundam, vanus est discursus Aristotelis 8 Physicorum. Ex illo enim principio, omne quod movetur ab alio movetur, possemus respondere quod statim sistimus in quodam movente particulari quod non movetur ab alio. V. gr., quando lignum calefit, movetur ab igne qui est in actu causans, absque eo quod moveatur actualiter ab alio; atque adeo ignis erit primum movens respectu illius effectus, et nec oportebit pervenire ad primum motorem qui est Deus. Eo vel maxime quoniam Aristoteles putabat mundum esse ab aeterno, neque dependere a libera voluntate Dei in sua conservatione; et nihilominus illo discursu intendebat ostendere esse unum primum actualiter moventem reliqua quae movent aut moventur.

Et tandem, ut in moralibus exemplum ponamus, et destruamus potissimam rationem in qua fundatur Suarez ut probet liberam voluntatem non determinari a Deo, sic argumentor: Liberum arbitrium perficitur realiter et intrinsece et formaliter per actionem immanentem, sicut quaelibet alia potentia vitalis; v. gr., visus visione, intellectus intellectione. Ergo, sicut quaelibet alia potentia vitalis pendet a motione primae causae tamquam a causa efficiente ut actu operetur, ita etiam facultas liberi arbitrii. Probatur consequentia. Quia haec facultas non minus transit de potentia privativa in actum, quam aliae potentiae vitales quando exercent proprias actiones. Confirmatur. Quia intellectus per cognitionem indifferentiae mediorum ad finem, perficitur de novo quando de non cognoscente illam indifferentiam fit cognoscens. Ergo ab alio movetur ad illam cognitionem.

Sed dices: intellectus ex cognitione finis potest se movere ad cognitionem mediorum, sicut ex cognitione primorum principiorum se movet ad cognitionem scientificam. Respondetur quod hoc ipsum nos asserimus, sed intendimus inde probare quod sit necessaria motio primae causae, quia etiam ad cognitionem finis et cognitionem primorum principiorum requiritur in nobis motio primae causae. Quoniam ad talem cognitionem sumus aliquando in potentia, aliquando in acto, requiritur motio primae causae, quae semper est in actu, ut docet divus Thomas 1. 2, q. 9, a. 4. Ex hoc igitur confirmamus quod voluntas quae non eligit et postea eligit, moveatur non solum a seipsa quatenus vult finem, sed etiam a prima causa quae movet illam ad actualiter volendum finem. Nam quidquid est causa causae, est causa causati, si formalis sit locutio, inquantum aliquid est causa causae ut causantis.

Praeterea illa maxima, omne quod est in potentia debet reduci in actum ab aliquo quod sit in actu, receptissima est apud philosophos et metaphysicos; nam et propterea intellectum agentem posuit Aristoteles, quia intellectus noster est in potentia ad recipiendum species. Et fundatur illa maxima in illo principio cognito lumine naturali, nemo dat quod non habet, saltem eminenter. Ergo si liberum nostrum arbitrium perficiendum est perfectione ad quam est in potentia cum privatione illius, necesse est quod ab alio quod sit in actu reducatur ad illam actualem perfectionem. Haec ratio, quamvis in naturalibus actionibus liberi arbitrii locum habeat, tamen multo magis procedit in supernaturalibus electionibus; ut quando homo consentit credere, sperare et diligere sicut oportet ad iustificationem et salutem. Etiam, quamvis possit aliquis respondere ad rationem factam dicendo, quod voluntas prout est in actu ad volendum naturaliter finem, valet movere seipsam ad volendum media et eligendum aliquod conveniens ad finem; tamen haec solutio, qualiscumque sit, non habet locum in praedictis electionibus supernaturalibus. Et ratio est manifesta, quia voluntas, dum transit de non consentiente in assensum credendi ea quae sunt fidei, et sperandi in Deo adiutore vitam aeternam, et diligendi illum super omnia ut finem supernaturalem, non potest esse antea in actu sufficienti et virtuoso circa proprium obiectum, quod est bonum in communi, ut inde valeat se determinare ad praedicta media eligenda ad illum finem supernaturalem. Igitur haec mutatio dexterae excelsi est, ac proinde opus habet ab illa determinari ut se determinet. Quae determinationes, videlicet determinatio passiva prout est a Deo movente, et determinatio activa prout est a voluntate consentiente, quamvis in eodem momento coniunctae sint, tamen activa determinatio voluntatis pendens est a passiva motione, quae est a libero arbitrio Dei, intime operantis et moventis et reducentis in actum liberum arbitrium iuxta modum suae naturae, illuminando intellectum ut melius cognoscat media, et inspirando in voluntatem ut efficaciter eligat quod beneplacitum est Deo. Et hoc est quod Apostolus dicit in themate proposito, aptet vos in omni bono, ut faciatis eius voluntatem, faciens in vobis quod placeat coram Deo. Ecce voluntas nostra aptatur passive a Deo ut nos faciamus. Quomodo autem hoc fiat efficaciter, explicat in eo quod dicit, faciens in vobis quod beneplacitum est coram se.

Cui doctrinae consonat explicatio divi Augustini circa illud, qui Spiritu Dei aguntur, ad Rom., 8 (v. 14), De verbis Apostoli, serm. 13. «Dicit mihi aliquis: ergo agimur non agimus. Respondeo, immo et agis et ageris; et tunc bene agis si a bono agaris. Spiritus enim Dei qui te agit, agentibus adiutor est; ipsum nomen adiutoris praescribit tibi».

7. — Sed contrarium sentientes clamant quod destruimus liberum arbitrium per istam passivam determinationem a Deo, ut a causa realiter efficiente et movente liberum arbitrium. Nos contra obiicimus quod ipsi praecipitant liberum arbitrium, attribuentes ei principatum in determinatione reali et physica sui ipsius, in qua consistit consummatio consensus; ipse autem Deus sit dumtaxat moralis causa praebens quaedam auxilia supernaturalia, sufficientia quidem, si liberum arbitrium velit uti illis. Hic autem bonus usus non est effectus realis a causalitate gratiae Dei, sed dumtaxat moralis effectus, quatenus Deus eo tempore dedit quo praescivit liberum arbitrium fore consensurum. De qua re in tertia parte altius tractabimus. Nos itaque liberum arbitrium aedificamus dum humiliamus illud sub potenti manu Dei, iuxta doctrina Apostoli ad Phil., 2 (vv. 12-13): Cum metu et tremore salutem vestram operamini. Deus enim est qui operatur in vobis velle et perficere, ne superbiamus putantes nos ex nobis aliquid facere quod gratia Dei non faciat in nobis. At vero qui dicunt quod voluntas nostra se applicat ad opus, et statim etiam Deus influit; «si autem nostrum liberum arbitrium suum influxum continuaverit, etiam concursus Dei actualis cessabit», videntur asserere Deum expectare nostram voluntatem ut purgari velimus. Ita videtur dicere Suarez lib. 3 De auxiliis, cap. 6, num. 7. Sed de hac difficultate amplius ex dicendis constabit quid sentiendum sit.