Summa Theologiae Scotisticae Vol. I
Sébastien Dupasquier (1630–1718)
Summa theologiae Scotisticae, in qua ex fidei lumine, S. Scripturae oraculis, Ecclesiae traditionibus, & decretis, ss. pp. & theologorum sententia, et rectae rationis ductu, religionis christianae mysteria explicantur, et propugnantur ad mentem doctoris subtilis
First published 1698
Late-Scotist scholastic summa in Latin by Sebastian Dupasquier O.F.M. Conv., first printed at Chambery in 1698 and reprinted at Padua (1706; corrected second edition 1719-1720; 1743), arranged as tractatus divided into disputationes and quaestiones after the Scotist manner. It expounds and defends Catholic doctrine ad mentem Doctoris Subtilis and became one of the standard late Scotist handbooks of the early 18th century. Vol. I opens with the proemial disputation on the nature of theology.
✦ This work is being completed — add a section.
Disputatio I: Proemialis, seu de Theologia in se
Quaestio I: An sit, et quid sit Theologia, et quotuplex
Quaestio II: An Theologia sit scientia? qualis? an practica, vel speculativa? an sit sapientia?
Quaestio III: De objecto Theologiae
Quaestio IV: De subalternatione, unitate et nobilitate Theologia nostra
Quaestio V: De necessitate Theologiae nostrae
Quaestio VI: De supernaturalitate Theologiae
Quaestio VII: De locis theologicis
Quaestio VIII: De Scriptura Sacra, et variis eius sensibus
Quaestio IX: An Theologia nostra sit pure declarativa, an vero etiam argumentativa, et adhaesiva?
Disputatio II: De existentia et essentia Dei
Satis diu haesimus in vestibulo Theologiae, tempus est, ut in Sacrarium intremus, utinam puris pedibus, et mundis mentibus, ne divinas veritates prophanemus. Incipimus a Dei existentia, quandoquidem illam diximus esse huius facultatis, et doctrinae obiectum.
Porro monuerim cum Seneca post Arist. Nunquam nos verecundiores esse debere, quam cum de Deo agitur. Si intramus templa compositi, si ad Sacrificium accessuri, vultum submittimus, togam adducimus, si in omne modestiae argumentum fingimur, quantum hoc magis facere debemus, cum de Dei natura disputamus; ne quid temere, ne quid impudenter, ne quid ignoranter affirmemus, aut scientes mentiamur? Nec miremur tam tarde erui, quae tam alte iacent, quid sit hoc, sine quo nihil est, scire non possumus. Religiosius non posset loqui Theologus Catholicus, et pudet nos tam salutare monitum debere Philosopho gentili. Ut ut fit cum ea dispositione Sanctuarium istud ingrediamur.
Quaestio I: An sit Deus, et quomodo id cognoscatur
Dei nomine intelligimus ens summum, infinitum, ens a se, et ad se, etc. Et describi potest, Ens quoddam summum, increatum, et a se, a quo sunt omnia caetera. Hunc autem esse negant Atheistae, ita dicti, quia sunt sine Deo, et tales dicuntur fuisse Diagoras, Milesius, Theodorus, Cyrenaicus, Enemerus, Tegiostes, etc. De hoc dubitasse fertur Pythagoras apud Ciceronem. Tales etiam dicuntur quidam Politici, quibus ad extra religio in primis curae est; sed intus nulla, uni se dediti politicae gubernationi. Idem sentire videntur impii, si non lingua, saltem actibus suis, et si non omnem prorsus negant divinitatem, saltem non agnoscunt veram, quia imperfectam fingunt, v.g. ignorantem, et coecam ab illorum nequitia, dicentes, non videbit Dominus.
Porro existentiam Dei nullus hodie audet negare, saltem aperte; sed quaerimus hic, unde cognoscatur? an rationis lumine innato? an ex fide? an demonstratione aliqua naturali evinci possit?
Concl. 1. Dei existentia constat ex fide, imo et probabiliter ex lumine ipso naturae ingenito cuilibet homini rationis compoti. Est communis.
Prob. 1. ex Scoto, maxime quoad 2.p. nam de 1. nullus dubitat. De Deo enim, inquit, naturaliter, et secundum se notum est, si est, Et haec propositio, Deus est, ex terminis suis habet evidentem veritatem. Igitur pertinet ad intellectum, qui est habitus primorum principiorum, et ipsum lumen innatum cuilibet homini, quo percipit, et assentitur primis principiis, ac veritatibus per se evidentibus absque omni studio, vel discursu; ergo ex Scoto Deum esse quilibet homo rationis compos agnoscit.
Prob. 1. p. ex Scriptura ubique id attestante, aut supponente. In principio creavit Deus Coelum, etc. et Ego sum, qui sum; et Qui est, misit me ad vos. etc. Credere oportet accedentem ad Deum, quia est, etc. Est ergo haec veritas de fide, et omnium quidem prima, et reliquarum omnium fundamentum; ideo primo profitemur dicentes, Credo in Deum.
Prob. 2. pars 1. ex Scriptura. Nam signatum est lumen vultus tui Domine super nos, scilicet lumen vultus, et cognitionis divinae nobis impressum ab ipso Deo; Anima lumine vultus eius illustrata, atque signata, inquit Augustinus. Et gentes, quae legem non habent naturaliter, ea, quae legis sunt, faciunt, eiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, scilicet quod lex docebat Iudaeos de Dei cultu, de virtutum amore, et vitiorum fuga, hoc lumen innatum hominibus docuit Gentiles. Per haec ostendit, Deum sic hominem finxisse, ut possit per se virtutem eligere, ac vitium declinare, inquit S. Chrysost. cum enim dicit, naturaliter quae legis sunt facere, id est, non spiritu Dei, non fide, non gratia; inquit August. scilicet solo lumine naturali, et id non facerent sine aliqua Dei cognitione, quamvis non agnoscant bene, nec ut Deum vera pietate colant; habent tamen quaedam opera bona in vita impia.
Prob. 2. eadem p. ex SS. PP. Ratio illa omnibus divinitus insita, inquit Nazianz. ac primum in pectoribus nostris condita, cunctisque mortalibus innixa, nos ab his rebus, quae oculis cernuntur, ad Deum subvexit, et Arnobius, quisquam ne est hominum, qui non cum istius Principis notione diem primae nativitatis non intraverit? cui non sit ingenitum, non affixum, imo ipsis pene in genitalibus matris non impressum, non insitum, esse Regem, ac Dominum; et Chrysost. cit. Cognitionem sui Deus hominibus iam inde ab initio indidit. Sic D. Hieron. Per naturae bonum notitia Creatoris inest cordibus hominum. Et D. Damasc. Nemo est mortalium, cui non hoc adeo naturaliter insitum sit, ut Deum esse perspectum habeat. Idem docent passim alii omnes SS. PP.
Prob. 3. ex ipsis Ethnicis, qui in hoc testes sunt maiores, qui cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt, ut ait Apost. quippe Epicurus, teste Cicerone, dicebat, gentes omnes praeceptionem quandam habere, quod Deus sit naturaliter hominum animis sine lege, sine more, sine instituto, aut sine doctrina inserta: Scilicet impius ille Philosophus vidit, quod in minimis Deorum notionem impressisset ipsa natura, etc. ait ipse Cicero. Ideo de hominibus nulla gens est neque tam immansueta, neque tam ferrea, quae non, etiam si qualem Deum habere doceat, ignoret, tamen habendum sciat. Scilicet perditissimi, et caecissimi Idololatrae, et Barbari ignorarunt quidem, qualis sit Deus, sed non quod sit, et existat.
Probatur 3. ratione. Illa cognitio est innata homini, quae nullo studio, vel labore, vel discursu habetur, sed ex simplici terminorum apprehensione; sed talis est notitia existentiae Dei; ergo est innata. Maior patet, Ideo enim habitus primorum principiorum dicitur intelligentia, quia sine studio, ac labore ab ipso innato lumine rationis habetur. Probatur minor 1. ex citatis Scripturae, et Patrum, et Gentilium testimoniis. 2. quia, ut patet ex D. Paulo, Gentes ex eo lumine coluerunt Deum, et agnoverant. 3. quia non noverant neque ex fide, quae non habetur sine praedicante, et nullus adfuit illis; neque ex revelatione, aut gratia speciali, ut dicebamus ex S. Augustino, neque ex spiritu Dei; ergo ex insito naturae lumine.
Ideo docetur, Deum non posse ignorari invincibiliter; alioqui Barbari, et multi Ethnici essent excusabiles. Non enim tibi imputatur ad culpam, quod invitus ignoras, inquit August. et ideo Tertullianus ignorantiam Dei, seu idololatriam dicit, principale crimen generis humani, summum saeculi reatum, totam causam iudicii. Et nos diximus, legem naturae saltem quoad prima principia sua non posse ignorari; ergo etc.
Obiicies 1. contra 1. p. Fidei assensus iam supponit Deum esse; ergo ipsa non docet eius existentiam. Probatur antec. Ille assensus nititur revelationi divinae; ergo fides supponit Deum esse.
Resp. dist. ant. et conseq. prob. Deum esse realiter, et a parte rei, conc. in esse formaliter, et cognito, neg. ant. et conseq. Nam qui ex revelatione divina credit Deum esse, supponit quidem Deum esse, alioqui non revelaret; sed illam suppositionem non agnoscit, aut cogitat.
Obiic. contra 2. p. Si Deum esse, notitia esset homini insita, nullus eum ignoraret; sed falsum conseq. et contra experientiam; ergo et ant. Mai. patet. Quod enim nobis est innatum, statim occurrit in mentem. Prob. min. nam ex relationibus eorum, qui praedicarunt Indianis, et Brasilienfibus, illi populi antea nullum coluerunt Deum, vel agnoverant.
Resp. neg. min. et dist. prob. Nullum noverant numen clare, et distincte, conc. confuse, et imperfecte, neg. ant. Persa, Gothus, AEgyptius ipsum cognoscunt, Bessorum ferias, et Pelitorum turba populorum stridorem suum in dulce nominis eius fregerunt melos, et totius mundi, una vox, Deus est, ait Hieron.
Inst. Plures non solum non agnoscunt, sed etiam negant Deum esse; sed hoc non facerent, si notitia eius esset innata; ergo non est innata. Min. patet, quod enim est evidens a natura, non potest negari, v. g. quis auderet negare hanc veritatem, Totum est maius sua parte? Prob. min. tum experientia: de innumeris Atheis, tum ex Scrip. Dixit enim insipiens: non est Deus.
Respond. dist. mai. Ex malitia, et perversitate mentis, conc. ex ignorantia, neg. ant. et probationem eius. Nam tales Atheistae Deum non cogitant ex perversitate mentis, quae claudit oculos ad lumen; quod patet ex illo textu Scripturae; nam qui hoc dicit, censetur insipiens, et mente excaecatus, aut captus; et adhuc aliquid est in eo timoris, dum sic loquitur, quandoquidem non aperte, sed in secreto cordis sui hoc dicit: Nec ipsi sacrilegi, et detestandi Philosophi, qui perversa, et falsa de Deo sentiunt, ausi sunt dicere, non est Deus. Hoc nemo audet dicere, etiamsi ausus fuerit cogitare.
Concl. 2. Dei existentia potest ratione naturali efficaciter probari. Est communis.
Prob. 1. ex Scoto. De ente infinito non potest demonstrari demonstratione propter quid quantum ad nos, licet ex natura terminorum propositio esset demonstrabilis propter quid; sed quantum ad nos propositio haec, Deus est, est demonstrabilis demonstratione quia ex creaturis.
Prob. 2. ex Scriptura, et PP. Nam D. Paulus id probari docet per discursum ab effectis eius, seu ex creaturis. Quod notum est Dei, id est, quod est cognoscibile de Deo ab homine per rationem, inquit S. Thomas, manifestum est illis, Deus enim illis manifestavit; Invisibilia enim eius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur.... ita ut inexcusabiles sint. Et quomodo manifestavit? an revelatione vocali, interna, vel externa? Unde nam igitur manifesta erant? inquit Chrysostomus; vocem e sacris immisit illis Deus? nequaquam; sed quod illos voce validius illicere poterat, id fecit: mundi creatione in medium proposita, ut possit sapiens, rudis, Scytha, Barbarus ex ipso aspectu eorum, quae oculis subiecta sunt, pulchritudinem edoctus, ad Deum confugere.
Item Sapiens dicebat, quod vani sunt homines, in quibus non subest scientia Dei, et de his, quae videntur bona, non potuerunt intelligere eum, qui est, neque ex operibus attendentes agnoverunt, quis esset artifex.... a magnitudine enim speciei, et creatura cognoscibiliter poterit eorum Creator videri, etc. Interroga iumenta, et docebunt te, etc. ergo per naturales rationes ex creaturis Dei existentia agnosci, et probari potest, et quidem efficaciter.
Dices, id quidem probari, sed non nisi probabiliter, non autem efficaciter. Sed Contra. Nam termini Scripturae, quibus Deum probari docet, significant probationes efficacissimas et convincentes; id enim significant voces istae, cognoscibiliter videri; et, notum est; et, manifestum est; et, intellecta conspiciuntur, Id est, tam evidenter intellecta sunt, ut conspecta dicantur, inquit Hieronymus: Deus potest inveniri per creaturam evidenter, dicente Apostolo, invisibilia enim ipsius, etc. ait August. idem evincit S. Maximus ex voce, conspiciuntur. Nam creatura claram praebet notitiam, quod sit conditor, at non qualis sit.
Prob. 3. ex ipsis Ethnicis. Nam, inquit Arist. Cum Deus universae mortalis naturae minus cernatur, ex ipsius nimirum operibus satis perspicitur. Et Cic. cit. quid potest esse tam apertum, tamque perspicuum, cum coelum suspeximus, coelestiaque contemplati sumus, quam aliquod esse numen praestantissimae mentis, qua haec regantur, et alibi: praestantem aliquam, aeternamque naturam, et eam suspiciendam, adorandamque hominum generi, pulchritudo mundi, ordoque rerum coelestium cogit confiteri.
Prob. 4. ratione tum ex demonstrationibus adducendis, quibus id manifeste evincitur; tum ex dicendis, quod Deus est finis etiam naturalis hominis; ergo debet etiam existentia eius ex aliquibus principiis naturalibus cognosci, et quidem certo; alioqui non posset illum velle, et intendere.
Obiic. Dei existentia creditur ex fide; ergo de illa non est scientia. Ant. patet ex praeced. Prob. conseq. Scientia, et fides non possunt esse simul in eodem intellectu de eodem obiecto.
Resp. neg. conseq. et dist. prob. in eodem, et de eodem, et eodem actu, ac motivo, conc. diversis actibus, ac motivis, n. ant. Uno ergo actu assentimur huic veritati, Deus est, propter revelationem; et alio actu propter evidentem rationem.
Obiic. 2. ex Scriptura, et omnium PP. et Doctorum sententia, homo non potest attingere Deum sine speciali, et supernaturali Dei auxilio, ne credendo quidem, ut loquitur Conc. Trid. ergo multo minus per rationem naturalem. Prob. ant. Quae sunt Dei, nemo novit, nisi Spiritus Dei, et Conc. Arausic. dicit, hominem nihil habere de suo, nisi mendacium, et peccatum. Et idem docent SS. PP. ergo, etc.
Resp. dist. ant. Non potest attingere sicut oportet ad salutem, et quoad quid est, conc. naturaliter, et quoad an est, seu quoad existentiam, neg. ant. similariter dist. prob. Sic enim intelligendae sunt loca Scripturarum, et Conciliorum, et Patrum.
Obiic. 3. Ut causa certo cognoscatur ex effectu, debet esse, et cognosci certa, et necessaria connexio inter illa; sed nulla talis est inter Deum, et creaturas; ergo ille non potest ex his cognosci. Prob. min. Nam Deus est necessario, et creaturae sunt contingenter; sed contingens, et necessarium non possunt necessario connecti, ergo, etc.
Resp. neg. 1. min. et dist. 2. Non possunt connecti necessario absolute, et antecedenter, conc. ex suppositione, et ex consequenti, neg. min. et conseq. Absolute loquendo, et secundum se Deus non habet necessariam ullam connexionem cum creatura ulla, et posset esse sine illa; sed ex suppositione, quod creatura exsistat, connexionem necessariae dependentiam habet ad illum; et ex eo, quod exsistat, arguitur necessario Deum esse, a quo illa est.
Inst. Ut concludatur existentia Dei ex creaturis, debet in praemissis agnosci dependentia illarum, et connexio cum illo; sed id non potest sic agnosci, quin cognoscatur ipse Deus, et existentia eius; ergo non potest concludi existentia Dei ex creaturis. Mai. patet ex legibus Logicae. Prob. min. Non enim possunt pendere actu a non exsistente actu, ergo nec actu pendere a Deo, nisi ipse actu exsistere sciatur.
Resp. dist. min. Quin cognoscatur Deus, et existentia eius simpliciter, et confuse, conc. distincte, et formaliter, neg. min. In praemissis ergo talis conclusionis apprehenditur quidem simpliciter, et confuse, ac implicite Dei existentia eo ipso, quod agnoscitur creaturarum exsistentia cum dependentia ab illo; sed in conclusione iudicatur explicite, formaliter, et distincte, ac directe exsistens; et sic veritas, quae continebatur confuse, et quasi latens in praemissis, eruitur in lucem in conclusione.
Obiic. 1. contra utramque concl. et existentiam Dei. Si exsisteret aliquod ens, quod esset Deus, illud esset infinitum bonum, sed hoc repugnat, et falsum esse constat ex omnium sensu, ergo non est Deus.
Prob. mai. Ens infinite bonum excluderet necessario omne malum; sed hoc conseq. est falsum, et contra fidem, et experientiam, et sensum omnium hominum, ergo et falsum est esse Deum. Prob. mai. Nam si daretur ullum malum contrarium illi bono, istud esset, et non esset infinitum; sed hoc consequens implicat contradictionem, ergo et Deum esse. Prob. mai. Esset infinitum, ut supponitur; non esset vero, quia limitaretur per illud malum, quod non posset impedire. Eodem modo probatur de occupatione omnis alterius entis tam in se absolute, quam in loco, et tempore.
Resp. neg. min. et dist. mai. prob. Si illud ens infinitum esset agens necessario, et non libere, conc. si esset agens libere, neg. mai. et conseq. Causa infinita activa ex necessitate naturae, ait Doctor, non compatitur sibi aliquod contrarium.... sive formaliter, sive virtualiter. Deus vero est causa activa libere, et voluntarie agens respectu omnium, quae sunt extra ipsum, et ideo compatitur malum. Et revera nullum est malum, cui Deus positive formaliter sit contrarius, sed tantum virtualiter, quatenus posset impedire, et excludere omne malum, si vellet; tamen quia libere agit ad extra, non placet ei impedire. Si Sol esset infinite calidus, impediret omne frigus, cum sit causa necessario, et naturaliter agens; posset vero non impedire, si ageret libere.
Inst. Philosophi credebant, Deum agere necessario; et tamen admittebant aliquod malum, ergo haec solutio non quadrat cum principiis Philosophiae.
Resp. dist. ant. Admittebant aliquod malum non contrarium Deo suo, qualem illum agnoscebant, conc. ant. contrarium Deo suo, nego ant. et conseq. Non agnoscebant Deum, qualis est, et ideo non mirum, quod errarint in multis circa illum.
Obiic. 2. Etiam in ratione entis infiniti excluderet omne aliud ens, etiam finitum; sed hoc est falsum; ergo non est Deus ut ens infinitum. Prob. mai. eadem ratione; et etiam quia sicut se habet extensio ad extensionem, ita entitas ad entitatem; sed si daretur corpus infinite extensum, occuparet omnem locum, et non compateretur aliud vel minimum locatum; ergo entitas infinita absorberet omnes entitates, nec pateretur ullam aliam distinctam.
Resp. neg. utramque mai. et disparitas est in 2. quia una entitas non pugnat cum alia entitate; sicut quantitas in uno loco, quem replet, repugnat cum alia: Unde, si una quantitas non repleret unum locum, non repugnaret cum alia simili, ut accidit in duabus quantitatibus ablata divinitus impenetrabilitate, ut in corporibus gloriosis; ita est in entitate infinita respectu aliarum finitarum.
Inst. Infinitum non potest fieri maius, sed si cum ente infinito daretur aliud finitum, faceret maius ens cum infinito; ergo, si Deus esset ens infinitum, non esset impossibile aliud ens, ne finitum quidem. Mai. patet, nam primum ens respectu secundi esset, et non esset infinitum; esset, ut supponitur; non esset autem, quia limitaretur respectu eiusdem, cuius non includeret perfectionem. Prob. min. addito ente finito, primum fieret perfectius; ergo fieret maius.
Resp. neg. min. et prob. nam sicut Petrus non fit perfectior, nec maior, cum producitur Paulus; ita nec Deus fit entitative perfectior, nec maior, cum producuntur entia creata; non ita est de quantitate, quae fit maior additione alterius quantitatis.
Obiic. 3. quod ita est hoc, ut non sit aliud, non est infinitum quoad entitatem; sed Deus ita est haec entitas, ut non sit alia; ergo etc. Mai. patet. Quia omnis limitatio in entitate repugnat enti infinito; et sicut, quod ita est hic, ut non illic, vel alibi, non est immensum, ita est de entitate. Prob. min. nam Deus est ens singulare; ergo ita est hoc ens increatum, ut non sit ens creatum.
Resp. neg. mai. et dist. prob. omnis limitatio intrinseca, con. extrinseca, neg. mai. Deus intrinsece est illimitatus entitative, licet singularis: et ita est haec essentia, et entitas, infinita tamen, ut non sit alia; quod autem fit alia praeter illam, id ei est extrinsecum.
Constat igitur Deum esse tum ex fide, tum ex lumine naturae nobis indito; et id probari potest rationibus efficacibus. Videndum quibus.