Summa Theologiae Scotisticae Vol. I

THEOLOGIAE nomen, in latissima significatione, sumitur pro quocumque sermone vel cognitione de Deo et de rebus divinis; et hoc sensu non solum Philosophi qui de Deo ex solo lumine rationis et ex solis principiis naturalibus, loquuntur, sed etiam Poëtae qui de Diis suis fabulas scripserunt, Theologi dicerentur, ut de Orpheo dixit Clemens Alexandrinus. Pressius vero nos hoc nomine intelligimus doctrinam quae de Deo vero, rebusque divinis disserit ex lumine et principiis supernaturalibus, sc. Ex revelatione divina; ex Scripturis canonicis, Traditionibus Apostolicis et Ecclesiae Decretis, et de ista hic agimus.

Haec autem duplex esse potest, 1. qua veritates supernaturales intelligimus et eis assentimur simpliciter et absolute absque discursu rationis nostrae, sed ex sola authoritate et certitudine revelationis divinae, ut cum credimus Deum existere, esse unum et trinum; et haec non distinguitur ab habitu fidei, et de Theologia in hoc sensu non agimus hic, sed in libro tertio et in proprio tractatu. 2. sumitur pro habitu quo discurrimus circa veritates illas supernaturales ex principiis fidei, sive explicantes germanos sensus Scripturarum, ut in Theologia positiva, sive ex propositionibus revelatis et creditis et definitis alias inferimus per legitimum discursum, ut fit in Scholastica et argumentativa.

His suppositis, quaerimus, an adsit in Ecclesia huiusmodi doctrina supernaturalis? An et quomodo distinguatur ab habitu fidei? et quotuplex illa sit?

Concl. 1. Theologia de qua hic agimus, est habitus intellectualis supernaturalis, quo ex principiis fidei discurrimus de Deo, rebusque divinis; et haec revera datur in Ecclesia.

Pb. 1. ex Scoto admittente triplicem habitum quem potest habere homo de divinis cum fide. Primus est quem habere potest ex sensu litterae Scripturae Sacrae de creditis et revelatis. 2. qualem habet exponendo Scripturam et explicando conclusiones et solvendo ea quae videntur contraria. 3. qualis habitus fuit in mentibus recipientibus primo scientiam, etc. Ille secundus habitus pertinet ad Theologiam de qua hic agimus; et alibi dicit, quod quinque sunt gradus cognitionis de Deo, et quod quarta cognitio est illa quae opitulatur piis et defenditur contra impios, ut cum Litterae sensus cognoscitur et unus locus Litterae per alium exponitur, et persuasiones adducuntur et contra impios defenditur. Habes igitur et naturam et existentiam Theologiae iuxta conclusionem nostram.

Pb. 2. ex D. Aug. dicente quod Theologia est scientia, qua fides saluberrima quae ad veram beatitudinem ducit, gignitur, nutritur, defenditur, roboratur. Vides existentiam et naturam Theologiae qualem descripsimus?

Pb. 3. quia hic explicatur natura illius doctrinae secundum quod communiter ab omnibus usurpatur et traditur. Dicitur 1. habitus, et quidem intellectualis, et id ponitur loco generis, et per id convenit cum scientia. 2. Supernaturalis, et sic adhuc convenit cum fide; sed iam differt a scientiis naturalibus; ut Metaphysica, quae est habitus naturalis. 3. Quo discurrimus de Deo ex principiis fidei, et sic differt a fide pura quae proprie non est discursiva, et adhuc a Metaphysica quae discurrit quidem de Deo sed ex principiis naturalibus et lumine rationis pure naturalis, g. sufficienter describitur haec Theologia. Quod autem existat, non indiget alia probatione.

Porro Theologia, ut vides, distinguitur a pura fide quae est habitus supernaturalis inclinans ad assentiendum veritatibus revelatis praecise ob veracitatem revelantis, et respicit veritates revelatas ut tales; sive fit discursiva, sive non: de quo dicetur suo loco. Haec vero discurrit circa propositiones revelatas ex quibus, et ex aliis naturaliter notis, elicit per legitimam conseq. alias veritates, aut illas explicat, roborat, suadet atque defendit contra impugnantes et impios ac incredulos: aut versatur in explicando germano sensu Scripturae Sacrae ex principiis aliarum scientiarum, vel ex aliis locis eiusdem Scripturae, aut ex sententia Patrum, et Doctorum.

Late sumpta dividi solet 1. in naturalem, quae ex principiis pure naturalibus discurrit de Deo, ut Metaphysica; et supernaturalem, quae ex principiis supernaturalibus, sc. fidei, seu ex revelatis; licet habeat aliquid immixtum de lumine et principiis naturalibus; et mixtam; quae lumine tam naturali tum supernaturali comparatur; qualis est Scholastica.

2. Naturalem, dividebat Varro, in Mysticam, seu fabulosam quae propria est Poëtarum prophanorum, de Diis suis sub fabularum figmentis loquentium; Phisicam qua Philosophi de Deo, rationis naturalis ductu aliqua dicunt, et Civilem seu Politicam, quae ad Sacerdotes et Principes pertinebat, quatenus illis incumbebat populos in divinorum cultu instruere. Supernaturalis vero dividitur in Symbolicam, quae sub figuris et symbolis explicat divina; ut cum tribuit Deo pedes, manus, iram, furorem; aut illum repraesentat sub figuris Solis, ignis, Regis, etc. 2. Demonstrantem, quae loquitur de Deo verbis propriis quantum potest; ut cum dicimus illum esse bonum, sapientem, iustum, trinum, unum, etc. licet enim has loquutiones sumamus ex creaturis; tamen magis proprie conveniunt Deo, scilicet eminenter et sublatis defectibus cum quibus sunt in creaturis. Ideo dixi, quantum fieri potest. Nam, ut videbimus, non possumus in statu praesenti viae formare de Deo conceptus proprios nisi ex communibus quos accipimus ex creaturis, 3. affirmantem, quae Deo tribuit aliquas perfectiones, ut sapientiam, iustitiam, etc. 4. negantem, quae ab eo removet imperfectiones, v. g. mutabilitatem, ignorantiam, etc. 5. positivam, quae praecipue occupatur in explicanda sacra Scriptura, et sic ponit prima principia totius doctrinae Christianae. Ideo dicitur fundamentalis; quia ponit fundamenta totius Theologiae. 6. Scholasticam seu Methodicam, quae more philosophico, sc. rationibus et argumentis versatur circa veritates et materias fidei, ut eas explicet, suadet et defendat, notando accuratius et subtilius ea quae vel ex fide consequuntur et conveniunt, vel quae illi repugnant; et sic iuvat ut tenebrae quas haeretici suis sophismatibus et fallaciis offendere nituntur rebus fidei, depellantur. Positiva autem et scholastica conveniunt in obiecto, fine, principiis et mediis, nam utraque versatur circa Deum et divina, et praeter Scripturam, utitur Traditionibus Apostolicis et Decretis Conciliorum Ecclesiae et sententiis Patrum et Doctorum ad firmandas veritates catholicas; et utraque argumentatur; sed Positiva oratorio magis stilo; Scholastica autem, philosophico seu sillogistico. 7. moralis quae sc. circa mores humanos dirigendos versatur; et quidem resolutive, seu affective et praecipiendo magis quam disputando. Solet etiam dividi, ratione subiectorum in quibus existit, in Theologiam Dei, qua Deus se ipsum et omnia in se et Verbo suo comprehendit; et beatorum quae et dicitur intuitiva; qua illi in caelo Deum vident facie ad faciem; et viatorum, qualis est nostra; quae et abstractiva dicitur; quia ex revelatione tantum illum agnoscimus; vel per discursum ex creaturis; et de hac tertia hic agimus.

Scotus adhuc distinguit Theologiam in se et in nobis. 1. est talis cognitio de obiecto Theologico qualem ipsum obiectum natum est causare in intellectu sibi proportionato. 2. vero est talis qualem intellectus noster pro hoc statu natus est habere de obiecto Theologico v. g. de Deo: et sic possunt considerari omnes cognitiones et scientiae; agimus autem principaliter de Theologia in nobis; seu, nostra, parum enim nobis refert disputare qualis sit in se.

Denique dividitur in Theologiam necessariorum et contingentium. 1. agit de veritatibus quae sunt ad intra; seu necessaria in Deo, ut, quod sit; quod sit unus; trinus: quod pater generet, quod filius et pater spirent. 2. vero agit de illis quae sunt ad extra, et peraguntur in tempore; ut quod Deus creaverit, quod verbum sit incarnatum, quod instituerit Sacramenta; iustificatio, redemptio, glorificatio, etc.