Summa Theologiae Scotisticae Vol. I

Quia Scriptura Sacra, seu verbum Dei scriptum est primus, ac praecipuus theologicarum argumentationum locus, non abs re erit in hoc vestibulo Theologiae paulo distinctiorem eius notitiam studiosis dare, et de variis eius sensibus aliquid praelibare, ut magis sciant eos, in quibus fundare debeant suas conclusiones.

Sacrae autem Scripturae nomine intelligimus volumen illud 72. librorum, in quibus continentur omnia credibilia, et agibilia, quae Deus hominibus revelavit mediate, vel immediate; et dictum unum volumen dicitur Biblia Sacra: quasi, Liber, per excellentiam, qua praeminet caeteris, et in toto illo volumine, ac Scriptura solent attendi 1. verba 2. sensus verborum, et hic sensus primo dividitur in Litteralem, seu historicum; et mysticum, seu spiritualem. Litteralis, seu historicus ille est, quem secundum leges grammaticales verba praeseferunt, ac significant ex intentione Dei loquentis.

Spiritualis vero, et Mysticus est ille, qui sub rerum litteraliter, et historice significatarum cortice latet, et intenditur a Spiritu S. ut cum legis, si oculus tuus scandalizat te, erue eum, et proiice abs te. Litteraliter intelligis de oculo capitis tui, et illius effossione reali, et effectiva; Spiritualiter vero per oculum intelligis obiecta, et proximum, quae te ad peccatum inducunt; et haec praecipit Deus amovere ab oculis tuis, et a te. Litteralis subdividitur in Historicum, et Parabolicum. Primus explicat, et sumit verba, et significata verborum, prout re ipsa sunt in se, aut facta; ut cum legis, In principio creavit Deus caelum, et terram. 2. vero loquitur de rebus non pro ut sunt in se, et factae, sed similitudinarie, et parabolice, quatenus alia possunt ita fieri, sicut haec facta supponuntur; et haec sic facta supponuntur ex intentione instruendi, et docendi, qualiter aliqua fieri debeant, ut cum legis, Simile est regnum caelorum thesauro abscondito in agro. Id dicitur, ut discas omnia contemnere, et impendere, ut caelum lucreris, etc.

Spiritualis, et mysticus subdividitur in Allegoricum, Moralem, et Anagogicum. 1. est, quo res, quae narrantur gestae in veteri Testamento, significant ea, quae futura erant, et facta sunt in novo. Ut comestio Agni¹ Paschalis significat esum carnis Christi in Eucharistia. 2. qui dicitur etiam Tropologicus, est ille, secundum quem res, quae narrantur gestae, indicant ea, quae in moribus nostris imitari, et facere debemus: ut cum narratur clementia Christi in crucifigentes se, pro quibus orat, ut nos oremus pro inimicis. 3. denique est, cum ea, quae narrantur in alterutro Testamento facta, sumuntur ad significanda ea, quae pertinent ad vitam futuram in aeternitate. Exemplum horum habes in hac voce, Ierusalem, quae litteraliter significat Metropolim Palaestinae; Spiritualiter, seu Allegorice Ecclesiam Militantem; Moraliter animam, et Anagogice Ecclesiam triumphantem.

Hos sensus explicat istud vulgare carmen:

Littera gesta docet, quid credas Allegoria:

Moralis quid agas, quo tendas Anagogia.

His addunt sensum accommodatitium, quo significatum proprium alicuius vocis, aut sententiae applicamus alteri rei, vel personae. Ut dicta de Noe, de Ioseph, de Moyse, de Aaron applicamus SS. Episcopis, aut Sacerdotibus, ut solent Concionatores. De hoc sensu conveniunt fere omnes, eum non facere proprie locum vere theologicum, saltem distinctum ab aliis; nam quicumque sensus tribuitur Scripturae, et Verbo Dei alius, quam quem intendit loquens, non pertinet ad fidem, nec per consequens ad hunc locum Theologiae. His suppositis, fit

Concl. 1. Sacra Scriptura est doctrina de Deo, rebusque divinis, a Deo specialiter revelata, et in communem Ecclesiae utilitatem conscripta, pro ut continetur in libris canonicis Bibliae, quae dicitur vulgata.

Prob. 1. ex Scoto docente, quod cognitio viatori necessaria est sufficienter tradita in sacra Scriptura, et quod haec a Deo fuit revelata, estque propterea satis evidenter credibilis; quod probat multis argumentis tota q. 2. prol. et alibi dicit cum August. quod Scriptura S. scilicet Biblia, non est tradita per modum scientiae demonstrativae; sed divinis eloquiis privilegiata... unde verba sua commendata sunt Propheticis sermonibus, hoc est divinis vocibus; non argumentationum concitationibus intellecta; ut non hominis ingenium, sed Dei eloquium contemnere formidaret, qui illa cognosceret, quae in Scriptura S. sunt tradita; ergo ex Scoto, Scriptura S. est divinitus revelata, et Scripta in Canone (sic vocat volumen librorum Canonicorum) et dum illud vocat Bibliam, satis iudicat illam esse in illo volumine contentam.

Prob. 2. ex communi totius Ecclesiae sensu, quae per Scripturam nihil aliud intelligit, quam huiusmodi doctrinam; nec potest melius explicari: sic enim habentur omnes eius causae, et essentia eius ex illis innotescit. Nam dicitur 1. Doctrina; quia Deum habet auctorem docentem. Quippe homo ad visionem pertingere non potest, nisi per modum addiscentis a Deo Doctore, inquit S. Thomas; et ideo requirit, ut credat Deo tanquam discipulus Magistro docenti. 2. dicitur de Deo, rebusque divinis. In quo habetur causa materialis; nempe omnia, quae ibi docentur, sunt de Deo, vel de rebus, et veritatibus, quae ad Deum pertinent, aut dirigunt; et in hoc excellit haec doctrina super humanas omnes. 3. a Deo specialiter revelata; et ecce causam efficientem principalem; nam Scriptores sunt causae ministeriales, et quasi instrumentales; et per hoc significatur, Deum non solum per assistentiam aliqualem, ut praestat in Conciliorum, ac Pontificum decisionibus, sed per dictamen sententiarum, imo et verborum assistere ipsis Scriptoribus Canonicis, quod non facit in illis aliis occasionibus, ubi assistit quidem Conciliis, et Pontificibus, ut secundum veritatem definiant, et decernant; sed non suggerit ipsas propositiones, et verba, saltem essentialia, seu necessaria ad veritatis expressionem. 4. ad Ecclesiae utilitatem. Ecce causam finalem; et per hoc vides, sacram Scripturam conducere ad salutem hominum, quos in caelestium rerum cognitionem ducit; ad pietatem excitat, et ad bonos mores informat, etc. 5. et denique dicitur, conscripta: en causam formalem, qua distinguitur a traditionibus Apostolicis, et divinis, quae sunt quidem verba Dei, et doctrina per Spiritum S. in bonum Ecclesiae revelata, sed non Scripta, saltem directe, et per Scriptorem Canonicum, ut scripti sunt omnes Libri biblici.

Prob. etiam concl. quoad 2. p. tum ex communi sensu Theologorum Catholicorum: tum ex Concilio Trid. quo Biblia, quae dicuntur Vulgata, commendantur, et libri, qui in illis sunt, ut Canonici, et ut credendi enumerantur his verbis. Sacrosancta Synodus hoc sibi perpetuo ante oculos proponens, ut sublatis erroribus puritas ipsa Evangelii in Ecclesia conservetur.... perspiciensque hanc veritatem, et disciplinam contineri in Libris scriptis, et sine scripto traditionibus, quae ab ipsius Christi ore ab Apostolis acceptae, aut ab ipsis Apostolis, Spiritu S. dictante, quasi per manus traditae ad nos usque pervenerunt, Orthodoxorum Patrum exempla sequuta omnes Libros tam veteris, quam novi Testamenti, cum utriusque unus Deus sit auctor, suscipit, ac veneratur.

Hi vero libri, quos ut Canonicos suscipit S. Synodus, sunt infrascripti. Testamenti veteris, quinque Moysis, id est, Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium; Iosue, Iudicum, Ruth, quatuor Regum; duo Paralipomenon; Primus, et secundus Esdrae, qui dicitur Nehemias; Tobias, Iudith, Ester, Iob, Psalterium Davidicum 150. Psalmorum; Parabolae, Ecclesiastes, Canticum Canticorum, Sapientia, Ecclesiasticus, Isaias, Ieremias cum Baruch; Ezechiel, Daniel, 12. Prophetae minores; id est Oseas, Ioel, Abdias, Amos, Ionas, Michaeas, Nahum, Habacuc, Sophonias, Aggaeus, Zacharias, Malachias, duo Machabaeorum, 1. et 2. Testamenti novi, quatuor Evangelia, secundum Matthaeum, Marcum, Lucam, et Ioannem; actus Apostolorum a S. Luca Evangelista conscripti; 14. Epistolae Pauli, ad Roman. duae ad Corinth. ad Galatas, ad Ephes. ad Philippenses, ad Colossenses, duae ad Thessalonicenses, duae ad Timotheum, ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraeos. Petri Apostoli duae, Ioannis tres, Iacobi Apostoli una, Iudae Apostoli una, et Apocalypsis Ioannis Apostoli. Et quantum ad Bibliam, in qua illi 72. libri continentur, addit Concilium: Siquis autem ipsos libros integros cum omnibus suis partibus, pro ut in Ecclesia Catholica legi consueverunt, et in veteri vulgata Latina editione habentur, pro sacris, et Canonicis non susceperit, et traditiones praedictas prudens, et sciens contempserit, anathema sit. Et infra iterum eamdem Bibliam Latinam, quae vulgata dicitur, commendat. Statuit, et declarat, ut haec ipsa vetus, et vulgata Editio, quae longo tot saeculorum usu in ipsa Ecclesia probata est, in publicis lectionibus, disputationibus, concionibus, et expositionibus pro authentica habeatur et nemo illam quovis praetextu reiicere audeat, vel praesumat; ergo S. Scriptura est locus theologicus pro ut in Bibliis, quae dicuntur Latina vulgata, continetur.

Concl. 2. Scriptura S. est locus theologicus maxime secundum sensum litteralem intentum a Spiritu S. et secundum spiritualem similiter intentum, et ab Ecclesia receptum.

Prob. 1. Scriptura S. secundum illum sensum est regula infallibilis credendorum, et principium certissimum theologicarum veritatum, secundum quem a Deo est dictata; sed est dictata ordinarie secundum sensum litteralem, et aliquando etiam secundum spiritualem, pro ut ab Ecclesia recipitur; ergo est locus theologicus, et regula credendorum maxime secundum sensum litteralem, et aliquando secundum spiritualem intentum a Deo, et ab Ecclesia receptum. Mai. negari non potest, Non enim putandum est in mortuis Scripturarum Characteribus Evangelium esse, sed in sensu, inquit S. Ioann. ideo Christ. apparens discipulis, Aperuit illis sensum Scripturarum. Prob. min. 1. de sensu litterali, quia quando est per se clarus, nihil prorsus cogit alium latentem quaerere, et maxime quando ita intelligitur, et recipitur in tota Ecclesia, quae est Spiritus Domini depositaria.

Confirm. ex Scriptura ipsa dicente, quod Eloquia Domini, eloquia casta. Quia, inquit August. Sunt sine corruptione simulationis. Et Deus dicit. Iusti sunt Sermones mei, non est in eis pravum quid, neque perversum; recti sunt intelligentibus, etc. Et quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Et Spiritu Sancto inspirati locuti sunt Dei homines; ergo quantum fieri potest singula Scripturae Sacrae verba attendenda sunt, ut sonant litteraliter, et qualia ad nos perveniunt. Et id adhuc patet clarius ex Apocalypsi, Contestor omni audienti verba Prophetiae huius, si quis apposuerit super haec, apponet Deus plagas Scriptas in libro isto. Et si quis diminuerit de verbis libri prophetiae huius, auferet Deus partem eius de libro vitae.

Confir. 2. quia si quis detorqueat verba Scripturae in alium sensum, quam quem Deus intendit, loquens, non erunt amplius verba Dei, sed hominis; ergo nec regula fidei, nec principia theologica.

Prob. 2. nam omnes alii sensus Scripturae fundantur in litterali; ergo prius intelligenda sunt verba, secundum quod sonant, quam fiat transitus ad spiritualem; ergo ille maxime attendendus in rebus fidei, et principiis theologicis.

Prob. 2. p. de spirituali. 1. quia multa; imo fere omnia in veteri testamento, praeter sensum litterae, significabant et praefigurabant futura per Christum et quae facta sunt ab ipso, et scripta sunt in novo; ergo necessarium est in eis etiam attendere ad sensum spiritualem, et mysticum. Prob. ant. 1. ex Scriptura dicente de antiquis quod Omnia in figuris contingebant illis. Et posteaquam Apostolus locutus est de filiis duobus Abrahae; addit, quae sunt per allegoriam dicta, Id est per alium intellectum, inquit Glossa. Quod alibi saepe docet. Et ipsamet Scriptura nos monet, et indicat, quando loquatur in sensu Anagogico; ut cum dicebat idem Apostolus: Illa autem, quae sursum est Ierusalem libera est mater nostra, Scriptum est enim; laetare sterilis, etc. Sic enim per Ierusalem intelligit paradisum.

Prob. 2. ex S. Aug. quoad utramque partem: Sane quisquis voluerit omnia Scripturae dicta secundum litteralem sensum accipere, id est non aliter intelligere, quam littera sonat; et potuerit vitare blasphemias, et omnia congruentia fidei praedicare Catholice, non solum ei non est invidendum, sed praecipuus, multumque laudabilis intellector habendus est. Ecce pro litterali. Si autem nullus exitus datur, ut pie, et digne, quae de Deo scripta sunt, intelligantur nisi figurate, atque aenigmatice, proposita ista credamus habentes auctoritatem Apostolicam, a quibus tam multa de libris veteris testamenti solvantur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus: Ecce pro sensu spirituali. Et alibi docet sensum litteralem semper tenendum, quando fieri potest, et congrue intelligitur, quod in ea dicitur; ergo, quando congrue non intelligitur, nec intelligi potest, quod dicitur secundum sonum litterae, recurrendum ad sensum spiritualem; unde ibidem arguit eos, qui libros historicos volunt intelligi figurate; v. g. cum loquitur de Paradiso terrestri, quem fuisse realem negabant aliqui (ut Origenes) aliter est de Cantico canticorum; hic enim liber totus spiritualiter, et mystice est intelligendus.

Denique id confirmatur de sensu morali ex eodem Apostolo dicente, quod quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, ut per patientiam, et consolationem Scripturarum spem habeamus, scilicet scripta sunt ad mores nostros dirigendos.

Prob. 3. p. scilicet de sensu intento per Spiritum S. loquentem, et recepto ab Ecclesia; nam, ut iam monui, verba Scripturae in omni alio sensu, quam qui certo creditur esse ille, quem intendit Deus, non sunt verba Dei; et, ut certi simus de tali sensu, consulenda est vel ipsamet Scriptura, si forte alibi se explicet, vel traditio Apostolica, vel S. mater Ecclesia loquens vel in suo capite, summo scilicet Pontifice ex cathedra, vel in concilio definiens, vel ex unanimi sententia Patrum eius, et Doctorum, vel ex communi sensu Fidelium; et quia hae viae investigandi sensum spiritualem sunt rariores, ideo etiam rarius nobis suppeditat principia certa ad efficaciter argumentandum; et ideo argumenta ex Scriptura spiritualiter intellecta raro sunt vere, et proprie Theologica; Et hoc non est propter defectum authoritatis, quod ex sensu spiritali non potest trahi efficax argumentum, sed est ex ipsa natura similitudinis; in qua fundatur spiritualis sensus, etc. inquit S. Thomas.

Hinc certum est, quod ex sensu litterali facilius, et frequentius habentur principia certa Theologicae argumentationis, quam ex spirituali: quia longe facilius de illo constat, quam de spirituali; nam ille est proprius sensus verborum; iste vero est metaphoricus, et improprius.

Obiic. 1. con. 1. et 3. p. contrarium videtur sentire Apostolus, ergo potius attendendum ad sensum spiritualem, quam ad litteralem. Prob. ant. nam Christus inquit, Nos fecit idoneos ministros novi testamenti non littera, sed spiritu; littera enim occidit, spiritus autem vivificat; ergo docet sensum spiritualem attendendum, non litteralem, maxime in novo Testamento.

Resp. neg. ant. et conseq. prob. nam per litteram, et spiritum non intelligit sensum litteralem, et spiritualem Scripturae, sed per litteram intelligit verba nuda legis; et per Spiritum intelligit gratiam adiuvantem nos, ut impleamus legem, et dicit, quod littera illa sine isto Spiritu occidit, quod maxime verum est de lege veteri, quae plena erat innumeris praeceptis, et vacua gratiis adiuvantibus infirmitatem nostram in comparatione novae, in qua pauciora sunt praecepta, et abundantiores gratiae propter efficaciora Sacramenta: ideo, inquit S. Aug. Cum sola littera est sine Spiritu, id est, lex sine gratia, tantummodo reos facit, ait enim Apostolus, Peccatum non cognovi nisi per legem, nec reprehendit legem, cum dicit, littera occidit, sicut non reprehenditur scientia, cum dicit, scientia inflat: Loquitur etiam de spiritualitate quoad affectus, qui sunt spirituales.

Obiic. 2. Non ita facile constat de legitimo sensu litterae; ergo non ita certo fundat argumenta, nec est adeo certus locus Theologicus. Prob. ant. nam littera saepe inducit personas fallibiles loquentes, v. g. serpentem dicentem ad Evam: Nequaquam moriemini; et ita est de innumeris aliis; ergo tunc non constat de legitimo sensu litterae, nec ille facit ad fidem.

Resp. neg. ant. et conf. prob. nam si persona, quam Scriptura inducit loquentem, et cuius verba recitat, non est digna fide certa, et si non loquitur ex Deo, illa non sunt Dei, sed creaturae, scilicet serpentis, aut daemonis, vel hominis; et sic ad veritatem Scripturae, et sensus litteralis sufficit ita contigisse, ut narratur; non autem requiritur, ut verba, quae narrantur dicta, sint in se vera.

Obiic. 3. vel sensus litteralis est ubique verus, vel nullibi; sed neutrum dici potest; ergo sensus litteralis non facit locum Theologicum. Prob. 1. non est ubique verus, sed saepe falsus, et blasphemus, ut cum tribuuntur Deo manus, pedes, aures, etc. Item cum dicitur. Non est malum in civitate, quod non fecerit Dominus. Et pater maior me est. Et de die illa neq; filius hominis scit. Item Deus non vult litteraliter intelligi praeceptum hoc, si manus tua, vel pes tuus scandalizat te, abscinde eum, etc. ergo sensus litteralis non est ubique verus. Prob. 2. non est maior ratio, cur alicubi sit verus, quam alibi, vel ubique; quia Deus est, qui ubique loquitur, et non declarat, se hic loqui figurative, et illic historice, et litteraliter; ergo vel ubique valet sensus litteralis, vel nullibi valet.

Resp. neg. mai. nam alicubi est verus, et valet, et alibi non valet, et sic etiam falsa est minor, quoad utramque partem. Ad 1. prob. dico ex August. cit. quod quando sensus litteralis est clarus, et nullam importat blasphemiam, nec dissonantiam ad alia eiusdem Scripturae loca, praesumitur a Deo intentus, et tenendus est, ut in praeceptis decalogi; quando vero importat blasphemiam, vel dissonantiam, aut incongruentias, ut in locis adductis, tunc per alia dicta eiusdem Scripturae ista sunt interpretanda.

Inst. si Deus vellet aliter intelligi in uno loco, quam in alio, non fuisset ita locutus; ergo cum ubique ita loquitur quoad voces, ita et quoad sensum; cur enim alicubi clare, alibi vero obscure loqueretur?

Resp. neg. ant. et ad rationem eius audi August. Divini sermonis obscuritas etiam ad hoc est utilis, quod plures scientias veritatis parit, dum alius eum sic, alius sic intelligit. 2. id facit Deus ad evitandum fastidium; quae enim aperta sunt, et obvia, et facile investigata fastidio habentur, et contemnuntur; obscura vero magis desiderantur, ardentius inquiruntur, et inventa suavius gustantur. 3. ad comprimendam humani ingenii temeritatem, eiusque superbiam labore domandam, etc. inquit Sixtus Senensis. Idem docet Scotus, et ut recurramus² ad Deum, qui nobis dabit intellectum, ut scrutemur legem eius cum David.

Inst. non convenit ubique de sensu litterae; ergo non est certus locus, prob. ant. nam Expositores ipsi non conveniunt de Paradiso terrestri, nec de pomo Evae, nec de aquis caelestibus; alii enim figurate, alii litteraliter explicant; ita est de Divite, et Lazaro, et de Prodigo.

Resp. dist. conf. non est certus locus, si sensum illum Ecclesia non recipiat, conc. si recipiat, neg. conf. ut patet ex concl. ideo graduandi profitentur, Quod Scriptura in eo sensu recipitur, quem tenuit, et tenet S. Mater Ecclesia, ad quam spectat iudicare de vero sensu Scripturarum.

Obiic. cont. 2. par. 1. Si alii sensus praeter litteralem admittantur, aperitur via Haereticis ad impugnandas veritates Catholicas, sed hoc est inconveniens; ergo solus litteralis est admittendus. Prob. mai. in pluribus locis non constat de vero sensu litterali; ergo saltem tunc licebit Haereticis uti spiritualibus, quos excogitarint.

Resp. neg. mai. et prob. eius. Tum quia nulla, aut paucissima sunt; et si dubitetur de aliquo sive spirituali, sive litterali, ad eam recurrendum est, quae est depositaria fidei, ut columna firmamentum veritatis. Tum quia, ut docet Lyranus noster, omnia necessaria tam credibilia, quam agibilia sunt clara in sensu litterali. Et ipsa Scriptura determinat, quae sunt necessaria ad finem. Et si alicubi est obscura, horum etiam explicatio et quantum ad credenda, et quantum ad speranda, et quantum ad operanda explicatur in diversis locis Scripturae, ait Scotus.

Quaeres 1. An idem locus Scripturae possit inservire secundum plures sensus, v.g. litteralem, et mysticum?

Resp. affirmative, quia saepe Spiritus S. utrumque intendit: nam, ut testatur D. Paulus, intendit non solum narrare, quae facta sunt, et declarare mysteria; sed etiam per eadem facta, quae narrat, intendit docere nos, quae agenda sunt: Quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Eo praecipue tendunt omnes parabolae; et hoc patet in fere toto veteri testamento, et Lege Mosaica, cuius praecepta praeter sensum litteralem, cui se Iudaei conformare debebant, significabantur etiam futura de Messia; quae illi credere debebant, v.g. cum dicebatur litteraliter de Agno Paschali, Os non confringetis ex eo³, id figuraliter, et Prophetice dictum etiam esse de Christo testatur S. Ioã. Facta autem sunt haec, ut Scriptura impleretur, os non comminuetis de eo, ita est de aliis innumeris. Nec quidquam repugnat, quin rebus aeque, ac verbis explicet Deus suas veritates, et voluntates; ut tamen sensus alius praeter litteralem faciat fidem, constare debet eum⁴ esse intentum a Deo, et id constabit vel ex alio loco eiusdem Scripturae, vel ex consensu Ecclesiae, aut Patrum, etc.

Quaeres 2. An eadem verba Scripturae possint habere plures sensus litterales? Ref. id nullo modo repugnare. Nam cum Deus uno actu simplicissimo omnia videat, sic uno, eodemque verbo potest plura significare, sed hoc est posse dare eisdem verbis plures sensus litterales; ergo etc. prob. min. nam ille sensus est litteralis, quem primo per verba intendit significare loquens.

Confirm. nam de facto interpretes plures sensus litterales dant pluribus sententiis Scripturae, Ut in principio creavit Deus caelum, et terram. Alii in principio sumunt pro initio temporis contra errorem eorum, qui dicunt mundum esse ab aeterno; alii pro initio operum, et ante alia omnia contra illos, qui volunt Angelos creatos ante caelum, et terram, Alii pro, in verbo, seu filio, etc. Sic verba ista: Filius meus es tu, ego hodie genui te. SS. PP. explicant litteraliter modo de generatione aeterna Christi, modo de temporali. Similiter haec verba, generationem eius quis enarrabit? Explicant de utraque generatione. Idem est de aliis multis.

Dices; ergo nihil certi haberetur ex Scriptura in tali sensu.

Resp. neg. conf. nam si uterque sensus admitteretur ab Ecclesia, uterque etiam certus esset; quia in utroque potuit loqui Deus, et aeque vere. Si vero unum admittat, ille solus erit certus.

Quaeres 3. Unde cognosci potest verba esse sumenda proprie, vel Metaphorice?

Resp. id cognosci per sequentes regulas: 1. quando verba in proprio sensu significarent aliquid impossibile; tunc debent sumi metaphorice: Ut cum legis in cantico B. V. Magnificat anima mea Dominum. Et fecit potentiam in brachio suo. Nam Deus non potest fieri magnus, aut maior, nec habet brachium, ut sensus litteralis videtur docere; ideo recurrendum ad Metaphoricum, quasi diceret, anima mea agnoscit, et praedicat Dei magnitudinem: et Deus fecit in me opus omnipotentiae suae.

2. Si verba in sensu litterali, et proprio significent falsum: Ut cum legis Ioannes est ipse Elias, nam in rigore litterae id falsum est, Ioannes enim Baptista in Spiritu Elias erat, in persona non erat Elias, ait S. Greg.
3. Si verba in sensu litterali, et proprio significent absurdum, aut rationi contrarium, ut diximus de scandalo; Si oculus tuus scandalizat te, erue eum. Id enim non de reali effossione oculi, ut sonat, sed de fuga occasionis, et materiae scandali, quantumcumque charae.
4. Idem est, si significent aliquid alienum ab honestate morum, vel a sanctitate Scripturae; qualia multa sunt in Cantico Canticorum; quae ideo sumenda sunt spiritualiter.
5. Idem est, si significent aliquod contrarium aliis documentis Scripturae; ut cum Christus dicit, filium Dei nescire diem iudicii; quod contrarium est alteri dicto; quo ipsemet fatetur, quod Pater diligit filium, et omnia demonstrat ei. In 1. igitur subintelligendum, quod nescit illum diem a se ut homo, sed a Patre, vel nescit, ut dicat aliis.

Quaeres 4. An Scriptura in sensu accommodatitio sit locus Theologicus?

Resp. negative. Nam, ut patet ex eius descriptione, iste sensus est prorsus extra mentem Dei loquentis, et pendet ab arbitrio hominis, qui verba in unum sensum prolata a Deo de aliqua re aptat alteri secundum mentem suam: ut si quis verba haec Christi de Pharisaeis hypocritis, et Isaias de Iudaeis; Populus hic labiis me honorat, etc. aptaret hypocritis, et falsis adulatoribus.

Quaeres 5. Ad quem spectat iudicium de vero sensu Scripturae?

Resp. iam diximus id spectare ad Ecclesiam in summo Pontifice ex Cathedra loquente, vel in Concilio generali, ut constat ex Trid. quo cavetur, ut nemo suae prudentiae innixus in rebus fidei, et morum ad aedificationem doctrinae Christianae pertinentium, S. Scripturam ad suos sensus contorqueat contra eum, quem⁵ tenuit, et tenet S. Mater Ecclesia, cuius est iudicare de vero sensu, et interpretatione Scripturarum Sanctarum, etc.

Porro multiplex ille sensus Scripturarum valde utilis est Fidelibus; nam Litteralis maxime instruit, et explicat obiecta fidei. Allegoricus iuvat ad confirmandam fidem, ostendens facta esse in novo Testamento illa, quae praefigurabantur, seu praedicebantur in veteri. Moralis ad excitandas virtutes, et maxime charitatem; et Anagogicus exigit, et roborat spem bonorum, quae ostendit de altera vita.

Notatur etiam, quod in singulis his sensibus eruendis ex Scriptura S. excelluerunt SS. 4. Principes Ecclesiae Doctores; S. Hieronymus in litterali, S. Gregorius in morali, S. Ambrosius in allegorico, et S. Augustinus in Anagogico.