Ad Monimum
Fulgentius of Ruspe (468–533)
First published 1861
Ad Monimum is a theological work by Saint Fulgentius of Ruspe (c. 462–527), written in response to questions posed by a certain Monimus concerning difficult points of Christian doctrine. Composed in three books, the treatise addresses the relation between divine predestination and human sin, the meaning of the scriptural expression concerning the “double-edged sword,” and the proper interpretation of several passages involving the Trinity and the divine nature. The work is particularly important for understanding the Augustinian theological tradition in the early sixth-century Latin West. Fulgentius carefully distinguishes God’s predestination of the good from human responsibility for evil, while defending divine justice, grace, and Trinitarian orthodoxy. Ad Monimum thus provides a concise but substantial example of his method: close engagement with Scripture, precise theological distinctions, and a strong dependence on the thought of Saint Augustine.
Prologus
Liber I: De Duplice Praedestinatione Dei, Una Bonorum Ad Gloriam, Altera Malorum Ad Poenam
Caput I: Deus ut eum quaeramus inspirat et a quaerentibus invenitur
Caput II: De eodem argumento
Caput III: Prima quaestio de praedestinatione. Verba Monimi de gemina praedestinatione
Caput IV: Invocatio auctoris modesta et theologica
Caput V: Responsio ad primam quaestionem quomodo sint quidam ad interitum praedestinati. Peccatorum mors non est a Deo praedestinata
Caput VI: Deus huic morti duplam mortem retribuit. Mors animae in gehenna
Caput VII: Quomodo sunt mali a Deo praedestinati, non ad culpam, sed ad poenam. Deus salvandos praevenit, damnandos invenit
Caput VIII: Gratia Dei hominis meritum et initiat ad iustitiam et consummat ad gloriam. Quomodo praeparatur voluntas a Domino
Caput IX: A Deo est et voluntas et boni operis facultas. In Deo faciemus virtutem, id est opus virtutis. Qui facit veritatem venit ad lucem. Deus omne opus bonum in nobis ipse facit
Caput X: Praeparatur a Deo per praedestinationem non solum voluntas, sed et opus bonum et vita aeterna
Caput XI: Gratia praeveniendo incipit et subsequendo custodit opus bonum. In praedestinatione continetur omnis gratia vocationis, iustificationis et glorificationis
Caput XII: Deus fecisse dicitur quod faciendum praedestinavit. Promissa Dei certa sunt ex omnipotentia
Caput XIII: Iusta Dei praedestinatio ad poenam pro peccatis. Sanctis gratiam, impiis iustitiam Deus exhibet. Futura Dei ira condemnatio est ad poenam
Caput XIV: An opera damnandorum sint praedestinatu sicut opera iustorum. Initium bonae voluntatis praedestinatum a Deo. Deus facit ut faciamus bonum
Caput XV: Non debemus nobis aliquid boni operis tanquam nostrum ascribere. In hac vita nemo perfectus nisi spe futurae gloriae. Paulus perfectus et imperfectus
Caput XVI: Gratis operatur Deus salutem nostram. Vera gloria a Deo solo est
Caput XVII: Initium omnis peccati superbia. Casus et poena Luciferi. Casus primi hominis
Caput XVIII: Rationalis creatura beata non potest esse nisi Creatorem plus diligat quam se ipsam. Voluntas rationalis si se Deo subiicit, sublimatur; si se effert, deprimitur. Deus humiles facit, non invenit
Caput XIX: Interitus non ex Deo, sed ex superbia est. Deus peccati ultor est, non auctor
Caput XX: Iniquitas ex inordinato amore mundi. Peccati initium inordinata dilectio
Caput XXI: Non praedestinat Deus hominem ad peccandum. Praedestinatio bonorum est ex gratuita Dei misericordia
Caput XXII: Nemo praedestinatur ad perpetranda peccata
Caput XXIII: Mala hominis voluntas non est Dei plantatio. Suavis et bonus Dominus non creavit amaritudinem et malitiam voluntatis perversae. Praescivit Deus homines peccaturos, sed eos ad peccandum non praedestinavit
Caput XXIV: Deus praedestinavit bonos misericorditer ad gloriam, malos iuste ad supplicium. Deus non omnia promisit quae praedixit, nec omnia praedestinavit quae praescivit
Caput XXV: De eodem argumento
Caput XXVI: Deus de malis impiorum operibus operatur bonum. Aliter Deus bonos, aliter malos praedestinavit. Mali dicuntur vasa irae, boni vasa misericordiae. Cur potius misericordiae quam iustitiae vasa bonos vocat Apostolus
Caput XXVII: Quam iuste Deus deserit malos et interitum eis reddit. Iniqui praedestinati sunt ad stagnum ignis et sulphuris. Prima mors animae in peccato, secunda in stagno ignis. Vias impiorum non novit Dominus, quia eas non fecit. Prima mors animae ab homine, secunda a Deo infertur. Peccata praedestinavit Deus non facienda, sed iuste punienda
Caput XXVIII: Confirmatur ex S. Augustino nullius humanae culpae causam in Deum esse referendam
Caput XXIX: Praedestinatio sine Dei praescientia esse non potest, sed bene e converso. In peccatis, non Dei opus est, sed iudicium
Caput XXX: Responsio Prosperi ad quartamdecimam obiectionem. Responsio ad quintamdecimam. Conclusio de praedestinatione
Liber II: Tres Quaestiones Complectens: Unam De Sacrificii Oblatione, Alteram De Spiritus Sancti Missione, Tertiam De Supererogatione B. Pauli
Caput I: Epilogus compendiosus de praedestinatione iustorum et iniquorum
Caput II: Secunda quaestio Monimi de sacrificio corporis et sanguinis Christi. Haeretici sua malitia excaecati, Trinitatem, et substantia, et Patris veneratione dissipant. Praemittenda quaestio de fide Abrahae
Caput III: Quaestio sacrificii ex patrum fide determinatur. Promissiones factae Abrahae et semini eius. Abraham construxit altare non soli Patri, sed et Filio sacrificaturus. Idem est invocare in nomine Domini quod invocare nomen Domini. Abraham illi Deo construxit altare qui ei visus est. Invictum contra haereticos argumentum ex sacrificio et fide Abrahae
Caput IV: Isaac quoque Deo qui ei visus est construxit altare. Iacob item eidem Deo altare iussus construxit. Patriarcharum sacrificia nostris congruunt, quae fiunt toti Trinitati
Caput V: Aliud testimonium ex prophetis, ut Filio quoque offeratur sacrificium. Obduratio haereticorum qui Filio non sacrificant. Catholici toti offerunt Trinitati, etiamsi solius Patris nomen exprimant
Caput VI: Tertia quaestio Monimi, cur in sacrificiis solius Spiritus missio postuletur. Non ideo minor est Spiritus sanctus quod missus est a Patre et Filio, quia et Filius missus est. Missio Filii et Spiritus sancti non est localiter facta. Scriptura docet immensitatem non solum Patris, sed et Filii et Spiritus sancti
Caput VII: Tota Trinitas ubique est. Nomine Spiritus quandoque spiritalia dona gratiae significantur
Caput VIII: Dona Spiritus sancti in nobis augeri vel minui possunt, non ipse Spiritus. Sicut idem sol plus minusque diversa illuminat, ita et idem Spiritus a diversis diversimode recipitur
Caput IX: Qui dicuntur locuti linguis angelorum. Qui legem docent, et non faciunt. Ubi caritas, ibi Spiritus sanctus
Caput X: Recte igitur in sacrificio poscit Ecclesia adventum Spiritus sancti. Christi incarnatione nobis pax et unitas cum Deo est. Per Spiritum sanctum et Christus natus est et Ecclesia renata. Christus et Ecclesia. Per Spiritum sanctum unitas est Christi et Ecclesiae. Per Spiritum sanctum nos aedificamur in Christo templum sanctum in Domino
Caput XI: Haec aedificatio spiritalis rectissime petitur quando panis et calix consecratur. Sanctificatio tamen nostra a tota fit Trinitate. Qui ab unitate Ecclesiae recedunt, Spiritum sanctum amittunt
Caput XII: Caritas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum. Qui ad unitatem Ecclesiae redeunt, exhibent se hostiam vivam Deo placentem
Caput XIII: Quarta quaestio Monimi de supererogatione Apostoli. Expositio beati Ambrosii, libro VII in IV Luc. Expositio B. Optati ante medium libri sexti
Caput XIV: Ecce unus locus Apostoli a tribus sanctis tripliciter est expositus. Quin etiam idem locus ab uno doctore diversimode reperitur expositus. Varia Augustini expositio de arca Noe. Utile est diversos circa unum sensus allegare, sed non diversa fide
Caput XV: Responsio ad quaestionem Monimi de supererogatione Pauli
Liber III: De Vera Expositione Illius Dicti Evangelici: Et Verbum Erat Apud Deum
Caput I: Laus caritatis. Argumentum tertii libri contra Arianos, super illo dicto: Et Verbum erat apud Deum. Ariani putant aliud esse, apud Deum quam in Deo
Caput II: Absurdum est de Deo secundum corporalia disputare. Aptius fuisset exemplum de flatu narium, quam de birro in manibus
Caput III: Falsum est igitur, Verbum quod apud Deum est, extra Deum esse, non in Deo. Summa absurditas nos esse interius Deo, Verbum autem exterius. Alia absurditas ut factura proponatur factori. Maior item absurditas sequitur ut creatura unius sit naturae cum creatore
Caput IV: Dixerunt apud se cogitantes non recte. Apud se dicere, est idem quod intra se dicere. Similiter idem est dicere intra se, et cogitare apud se. Idem denique est apud se cogitare et cogitare in corde suo
Caput V: Apud Deum nota est et apud homines memoria eius. Introibo ad eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus. Sic Verbum et apud Deum et in Deo est. Sic idem est in Deo, et apud Deum non est iniquitas. Unus et idem spiritus in Moyse, David et Paulo
Rursus in eodem libro scriptum de sapientia legimus: Immortalis enim est memoria illius, quoniam et apud Deum nota est, et apud homines (Sap. IV, 1).
Quomodo autem apud homines nota est, si non intra homines, sed extra homines est? Cum nisi in animam hominis intraverit, nota homini esse non possit. De ipsa quippe sic dicitur, et permanens in se omnia innovat, et per nationes in animas sanctas se transfert (Sap. VII, 27). Et ut non aliud agnoscatur, in animas se transferre, quam in animas intrare: rursus de illa textus Scripturae sanctae sic memorat: Haec populum iustum et semen sine querela liberavit a nationibus quae illum comprimebant.
Intravit in animam servi Domini, et stetit contra reges horrendos in portentis et signis (Sap. X, 15). Hunc introitum suum, quo in animas intrat, etiam in Apocalypsi Ioannis insinuat, dicens: Ecce sto ad ianuam et pulso: si quis audierit vocem meam et aperuerit ianuam, introibo ad eum, et coenabo cum illo, et ipse mecum (Apoc. III, 20).
Hoc introitu Pater et Filius ad dilectorem suum veniunt, et mansionem apud eum faciunt: sicut ipse Filius loquitur: Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus (Ioan. XIV, 23).
Quod si venientes Pater et Filius ad eum, apud quem mansionem faciunt, non interius, sed exterius sunt, dicatur nobis, ubi ad eum veniant et mansionem apud eum faciant? Interim quod interius in suis fidelibus inhabitet Christus, Paulo praedicante cognovimus, qui ait: In interiore homine habitare Christum per fidem in cordibus vestris (Ephes. III, 17).
An forsitan dicturi sunt, aliter in interiore homine nostro habitare Christum per fidem, et aliter eum cum Patre venientem apud dilectorem suum facere mansionem, ut Christus interim solus in interiore homine nostro inhabitare possit, Pater autem exterius remanens, apud quem mansionem facit, non solum ipse interius manere nequeat, sed etiam Filium communione adventus sui ne in interiore homine habitare possit impediat.
Spiritum quoque sanctum sic Filius Dei promisit fidelibus suis, ut apud eos maneat, et in ipsis sit. Dicit enim: Si diligitis me, mandata mea servate, et ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere, quia non vidit eum, nec scit eum; vos autem cognoscetis eum, quia apud vos manebit, et in vobis erit (Ioan. XIV, 15). Ecce apud quos manet, in eis est Spiritus sanctus.
Dicatur ergo quae hic potest esse diversitas in eo quod apud eos manet, et in eis est? Etenim in uno loco utraque praepositio ponitur, et Spiritui sancto utriusque rei possibilitas assignatur, ut apud quos manet, in eis sit.
Itane vero Spiritus sanctus sic apud fideles manet ut in ipsis fidelibus esse possit: Verbum autem Deus sic apud Deum est, ut in Deo esse non possit? Quid dicam his qui de Scripturis sic disputare desiderant, ut intelligentiae spiritalis viam nullatenus quaerant, et avertentes oculos a vero lumine, iugiter in tenebris delectentur errare? Hoc idem quippe esse apud Deum, quod est esse in Deo, sancta Scriptura aliis quoque locis ostendit.
Dicit enim Moyses: Deus fidelis, in quo non est iniquitas, iustus et sanctus Dominus (Deut. XXXII, 4). David etiam canit: Quoniam iustus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo (Psal. XCI, 16). Paulus autem apostolus apud Deum non esse iniquitatem dicit. Sic enim ait: Nunquid iniquitas apud Deum? absit (Rom. IX, 14). Eligant in hoc loco quod voluerint Ariani, et, ut suam sapientiam evidenter ostendant, de legalibus et propheticis atque apostolicis dictis iudicium ferant.
Moyses dicit: Deus fidelis, in quo non est iniquitas. David quoque dicit: Iustus Dominus Deus noster, et non est iniquitas in eo. Paulus vero dicit: Nunquid iniquitas apud Deum? absit. Aut igitur fateantur apostolicum sensum legali propheticoque sensui convenire, aut dicant apostolum Paulum a legali et prophetica intelligentia discrepare.
Paulus equidem apostolus eumdem se spiritum fidei habere dicit, quem David beatus habuit, quem etiam Moyses sanctus accepit, sicut ipse testatur, dicens: Habentes autem eumdem spiritum fidei, sicut scriptum est: Credidi, propter quod locutus sum: et nos credimus, propter quod loquimur (II Cor. IV, 13).
Quomodo autem unum spiritum fidei habuerunt, si de fideli Deo diversa senserunt? Magna est autem sentiendi diversitas, si diversum est quod dicit Paulus, Non esse iniquitatem apud Deum, ab eo quod Moyses et David dicunt, Non esse iniquitatem in Deo.
Et si dicente Paulo, eumdem se habere spiritum fidei, quem et prophetae habuerunt, in eorum fide diversus est sensus, mendax (quod absit) Apostolus pronuntietur, qui in se Christum loqui testatur? An experimentum, inquiens, quaeritis eius qui in me loquitur Christi (II Cor. XIII, 3)? Sed quoniam vere Christus in Paulo locutus est, Paulus utique mendax non est.
Et quia cum eumdem spiritum fidei se habere dicit, non mentitur; uterque sensus consonans invenitur: ut quod Moyses et David dixerunt iniquitatem in Deo non esse, hoc sit, quod etiam Paulus dicit: Iniquitatem apud Deum non esse. Quod si eis forsitan videtur ut ex adverso aliud dicant, hoc eis reliquum est, ut aut prophetis aut Apostolo contradicant.