Vindiciae Bellarminianae: De Verbo Dei
Vitus Erbermann, S.J. (1597–1675)
Vindiciae Bellarminianae in quatuor controversiarum tomos
Vitus Erbermann’s defense of Robert Bellarmine’s De Verbo Dei against William Ames and Johann Gerhard, organized by the four books of the first general controversy.
Vindiciae I: Pro libro primo De Verbo Dei
Vindiciae II: Pro libro secundo De Verbo Dei
Ad caput I.
Ad caput II.
Ad caput VII.
Ad caput IX.
Ad caput X.
Cum Bellarminus hoc cap. Vulgatam nostram authenticam esse demonstret, Amesius pro more contra cavillatur, et th. 13. sciscitatur: «Quid per authenticam velint Pontificii, et quousque illud tribuant latinae Vulgatae? Proprie authenticum instrumentum in Iure civili illud ipsum esse, quod vulgo dicitur originale. Hoc autem numquam sustinebunt affirmare de editione latina. Dicunt tamen esse exemplum authenticum, quia ex originali sine errore transsumptum fuit. Ubi videndum 1. An Tridentini illi homines fuerint notarii publici a Deo constituti, ut exemplis vel copiis (ut appellant) fidem certam facere possint, praesertim versionibus exemplorum. Deinde an fecerint hoc ex certa cognitione, examine idoneo instituto, et collatione facta cum authentico et originali exemplari, quod nec ipsi quidem Pontificii affirmabunt. Hoc etiam explicatione indiget, utrum nullum omnino errorem in illa admissum volunt interpretis ignorantia aut vitio? an vero nullum contra fidem et bonos mores? de istis enim variant Pontificii, et inter se digladiantur. Bellarminus autem non explicans, quo sensu authenticam editionem capit, authenticam tamen esse satis inepte aggreditur probare. Resp. 1. Ad ista interrogatoria dudum responderunt Gretserus, Serarius, et alii. Si bene, cur non acquiescit Amesius? si male, cur non id demonstrare aggressus est? Omnes isti cavilli (uti et quos argumentis Bellarmini pro Vulgata, Amesius, Gerhardus, Titius, et alii opposuere) facile evanescent apud quemvis candidum et aequum lectorem, ubi sine passione consideraverit, necessitatem, scopum, et moderationem decreti illius Tridentini, quae omnia nuper in historia eius concilii genuina, contra fabulosam Petri Soave Polani, sub auspiciis Alexandri VII elucubrata complexus est, non Vaticana purpura magis quam sapientia Eminentissimus Sfortia Cardinalis Pallavicinus, ex cuius lib. VI. cap. 17. sequentia depromere visum est. Dicit Soave, F. Ludovicum Cataneum ex Ordine praedicatorum asseverasse Tridenti in concilio: Ad articuli (de latina S. Scripturae versione) determinationem nihil afferri posse magis appositum, quam iudicium Card. Caietani (quem hoc loco summis laudibus effert Soave, cum antea ubi eumdem ut Lutheri adversarium introduxerat, exiguam de illo existimationem prae se tulerit) nempe, quod, «intelligere textum latinum non sit intelligere Verbum DEI, quod errare non potest, sed vocem interpretis errori obnoxiam. Sed quod ad Caietanum attinet, loqui de eius commentariis in Scripturam, non est loqui de pennis, sed de pedibus pavonis. Quantumcumque enim magna illa mens in aliis operibus fuerit admirationi, tamen in hoc, quia permisit se a ductore (hebraeae grammaticae quam divinorum mysteriorum peritiore) abripi, mansit inglorius. Immo hinc motus est Gabriel Prateolus episcopus Claromontanus, ut adnumeraret illum haereticis. Et quamvis hic fuerit rigor indiscretus erga hominem tam pium et venerabilem; certum tamen est, eos commentarios nec apud haereticos nec apud Catholicos habuisse applausum. Porro consideremus argumentum in semetipso, quod primo giganteum apparet, sed in fine desinit in gigantem, qualem in aere formant nubes mox vi radiorum solarium evanescentes. Quaeram ego ex Soave: Voluitne DEUS, ut Scriptura sit veritatis norma infallibilis paucis, imo nullis, an vero universae suae Ecclesiae? Hoc secundum par erat dicere vel maxime Soavem cum suis Lutheranis, utpote qui non aliam admittunt externam credendi regulam nisi Scripturam. Verum si hoc est; non potuit restringi Scriptura authentica ad duas linguas, quarum intelligentia in gradu excellenti, id est, qui sufficiat ad bene iudicandum, fuerit, iam a conversione mundi usque modo in paucissimis, immo potius in nullo. Dico, «potius in nullo», quia cum iuxta morem antiquum hebraea sine punctis, quae nostris vocalibus respondent, scribantur; insuper cum inter consonantes hebraeas tanta sit similitudo figurarum, ut inscitia et negligentia librariorum non potuerit apographa relinquere sine variis mendis, et mutatione sensus, tam est liquida et infallibilis declaratio originalis textus hebraei, eius linguae perito, sicut esset codex latinus sine vocalibus, et cum copia mendorum in consonantibus respectu eius qui callet latinam: immo tanto minus, quanto revera maior est idiomatis latini notitia in quovis mediocri grammatices didascalo, quam hebraei in quovis qui hodie habet eius intimam cognitionem. Et qui secus gloriatur, facit ideo, quia non timet iudices competentes, qui possint eius damnare iactantiam.
Testamentum Novum quod spectat, maxima ex parte graece scriptum; textus qui exstant iam de variis mendis notabilibus convicti sunt; quod luculenter apparet, si conferantur cum textibus compluribus, quos SS. Patres citant. In horum enim libris manserunt incorruptiores ab iniuriis librariorum: unde sequitur, illos codices non esse testes idoneos ad damnandam translationem tot saeculis in Ecclesia receptam. Enim vero quis denique arroget sibi maiorem notitiam earum linguarum, maiusque iudicium, et correctiora exemplaria, quam habuerit S. Hieronymus? qui vel auctor, vel ut aliqui malunt, emendator exstitit nostrae Vulgatae. Si itaque intelligere Vulgatam non est intelligere verbum DEI, sed hominis erroribus obnoxii, idipsum erit intelligere interpretationem, quam quivis in lingua hebraea versatissimus dare potuerit textus hebraici. Ulterius: Si haec ratio valeat, credere oportebit soli primo originali per auctorem eius exarato, h. e. Prophetis, Evangelistis, Apostolis, quia legere copiam non erit legere Scripturam divinam, sed librarii qui fallere fallique possit. Unde patet, in omni hac materia convenienter recurri ad divinam providentiam, quae cum sit et sapientissima et potentissima, si voluit finem, similiter applicavit media ad illum obtinendum. Sic videmus DEUM, cum ut rerum naturalium gubernator debuerit providere, ut mundus haberet certitudinem moralem ad commercium civile requisitam, statuit ad hoc media opportuna, fecitque, ut quisque formaret characteres proprios perfecte, difficulter imitabiles; ut custodes memoriae publicae, quantumvis saepe pauperes et viles, aegre inducantur ad fraudem committendam; ut duo testimonia raro conveniant ad dicendum falsum etc., quia totum hoc requiritur et sufficit ad hoc genus vitae et gubernationis, quod DEUS instituit in Republ. humana. Verum cum idem voluerit in fide certitudinem non modo moralem, sed supremam et infallibilem, conveniebat, ut sua providentia supernaturali tolleret omne periculum deceptionis in eo, quod erat necessarium ad fundandam nostram fidem, et ad procul arcendum omnia principia rationabilis dubii. Quia vero fides velut cardine vertitur divino verbo, quod non ad aures singulorum immediate a lingua DEI pervenit; debuit constituere DEUS quosdam suos nuntios, qui in suo hoc munere implendo non essent falsificationibus obnoxii. Quia vero isti similiter non poterant suas voces diffundere ad aures omnium, nec scribere exemplar communicabile oculis universorum, necesse erat divinam providentiam se obligare ad non permittendum, ut in diffusione talium Scripturarum succedant errores accurata inquisitione et humana diligentia inemendabiles ad minimum, in iis veritatibus, quas DEUS voluit Ecclesiae esse notas creditasque cum certitudine fidei. Verum ad faciendam talem diligentiam, tollendamque ambiguitatem sensuum, et quorumvis aliorum dubiorum, opus erat deputari interpretem manifestum in terris, qui in hoc teneatur adhibere curam, qualem permittit humana conditio, ut non adstringatur DEUS ad inspirationes miraculosas; sed simul ita interius reguletur, ut hoc faciendo non remaneat obnoxius deceptionibus, qualibus, posita omni studiosissima industria, subiaceret in aliis negotiis. Et hic interpres est Ecclesia eiusque caput. Similiter necesse fuit, ut mutato sermone humano, et remanente modica notitia linguarum, quales sunt eae, quibus libri sancti fuere conscripti, semper in lingua nota plurimis, exstaret editio, quae sit immunis a cunctis erroribus attinentibus ea, quae DEUS voluit credi fide divina a suis cultoribus. Non perinde opus est, ut eiusmodi versio ab omni substantiali errore immunis, sit una sola. Unde concil. Trident. Vulgatam approbando, non voluit reprobare omnes alias a Vulgata distinctas. Et hoc perquam sapienti concilio, quia priusquam perficeretur Vulgata, essetque sat rara linguarum originalium notitia, conveniebat ut ea versio, qua tunc utebatur Ecclesia, esset a praedictis erroribus substantialibus illibata, quatumvis in ceteris imperfecta. Unde si ea adhuc reperiretur, mereretur quoque nomen authenticae, licet alioqui minus bona foret, ac Vulgata nostra. Haec cum ita sint, sequitur quod iudicium inter varias versiones, quales sint? quaenam pura ab erroribus substantialibus? quaeque mereatur dici authentica etc.? similiter pertinere debeat ad interpretem divini verbi infallibilem a DEO inter homines institutum. Ecclesia autem longo usu in primis in docendo et praedicando Vulgatam coepit tacite approbare. Dehinc quia in decidendis tam gravibus articulis contra pertinaces et sophisticos haereticos par erat tollere omnem dubitationem a fundamentis sequentium decisionum: consequenter voluit declarare (freta Spiritus S. assistentia sibi promissa) aliquam versionem S. Scripturae latinam, cum hoc idioma unice et universaliter notum esset theologis omnibus idoneis ad iudicandum de fidei dogmatibus. Quo in negotio concilium debens procedere cum diligentia humana, censuit, non esse aliam nunc approbandam nisi Vulgatam; utpote quae superabat omnes alias auctoritate: et cum iam a tempore S. Gregorii M., usque ad nostram aetatem, universaliter fuerit in usu Ecclesiae, spectabat ad divinam providentiam eximere illam ab erroribus in rebus fidei et morum, ut sic ab erroribus Ecclesiam praestaret immunem. Certe si haec ratio non sufficit, omnes aliae industriae novae nequivissent sufficere ad arcendas illas supra dictas dubitationes, quae ex textu hebraeo poterant oriri. Quamvis autem canon., ut veterum, dist. 9. velit haberi textum hebraeum pro intelligentia Veteris, et graecum pro intelligentia Novi Test. (quod dictum non est S. Augustini, cui a Gratiano tribuitur, sed sancti Hieronymi epistol. 28. ad Lucil. Boeticum) observandum tamen est cum glossa in eum canonem, sanctum Hieronymum tunc nondum elaborasse versionem ex hebraeo fonte, unde postea in secundo Prologo aliter loquitur. Et certum quidem est, eum in concinnanda translatione latina recurrisse ad fontes, iam vero in eo vivimus aevo, in quo versio sive composita sive recognita a sancto Hieronymo recepta fuit a tot saeculis in Ecclesia, ideoque per seipsam obtinuit auctoritatem et approbationem a DEO. Praeterea etsi S. Doctor hodieque ita scripsisset, quid per hoc observaretur decreto Tridentini? Negamusne, in Vulgata non esse multa loca aequivoca, multa obscura, quae lucem recipiant e fontibus? Numquid hoc fontium adminiculo quotidie utuntur SS. litterarum interpretes? nonne idem fecere immediate post decretum Concilii, imo et dum duraret? Unde planum, non adversarii hoc sensui Patrum Tridentinorum. Aliud est dicere, versionem esse authenticam, hoc est, non studiose falsam in ulla parte etiam accidentali et parva; nec tamen etiam inadvertenter difformem originali in substantialibus: et aliud est dicere, quod contineat omnem claritatem, omnem energiam, omnes allusiones textus originalis. Prius definitum est in Tridentino de Vulgata, posterius est desperatae impossibilitatis, cum quaevis lingua suos habeat proprios defectus et perfectiones, unde nequit una respondere genuinae expressioni alterius. Hinc est, quod DEUS verbo suo vitam daturus in chartis perpetuam, et nihilominus non impediens miraculose linguarum mutationem (quae uti res omnes terrenae sua natura sunt variabiles) non omne illud quod in Scriptura continetur, constituerit articulum necessarium, ut sciatur ab Ecclesia sua, cum multi exstent textus valde dubii, et obscuri, quales probabiliter manebunt, quamdiu manebit mundus. Articuli necessarii non sunt a DEO profecti in tali individuatione sermonis, sed sicut monetae consistunt non tam in numero, quam in valore, qui remanet post quamcumque mutationem, et iuxta quem solum requiritur fidelis redditio librorum interpretis; Quomodo se fecisse putat M. Tullius, in latinum vertendo duas orationes contrarias Demosthenis et AEchinis. Sane ita Septuagenta interpretes in versione graeca fecerunt, ut apparet ex collatione textuum, et communiter observant expositores. Quid amplius? Ut disceremus intentionem DEI in fundanda sua fide cum Scripturis, non fuisse, nisi hanc ipsam; iidem illi divinorum librorum auctores, qui, Spiritu sancto dictante, scribebant, non semper narrant facta et dicta cum isdem circumstantiis, et sermone individualiter eodem sed contenti sunt ita se conformare quoad rei substantiam. Unde apparet subinde discrepantia inter evangelistas in narratione unius eiusdemque historiae; id quod SS. Patres, et interpretes moderni saepe observant. Porro quia nullum verbum in SS. libris est scriptum sine afflatu DEI, ideoque sine expressione aliquarum singularium veritatum, et sine documento profundorum mysteriorum: respectu horum mysteriorum et veritatum DEUS non exigit certitudinem explicitam in Ecclesia, sed vult sua verba esse inexhaustam abyssum, ad quam pro modulo nostro dimetiendam non parum iuvare poterit cognitio linguarum originalium. Unde non valet populare argumentum Soavis Polani: «Si versio Vulgata est bona et in forma probante, tunc reliquae sunt malae, et est stultitia iis uti. Falsa illatio! Vertitur nonnumquam in linguam vernaculam, cum peritia mediocri, historia, aut alia magni momenti Scriptura latina: si interpretatio sit fidelis, poterit dici authentica, et sufficiet ad decidendam litem, quae dependet a summaria et principali eius Scripturae continentia: ast non hinc sequitur, non posse fieri aliam vulgarem magis expressivam, magis propriam, magis claram vel in toto, vel in parte, unde resplendeant multae allusiones, et multa vivacitas auctoris, non aeque in altera refulgens. Idem, nec quid plus necessario Vulgatae nostrae tribuitur verbis decreti Tridentini; In hoc sensu intellecta et declarata sunt a summis theologis, etiam iis qui concilio interfuere, quorum et nomina mox memorabuntur. Nec ideo volo iudex aut pars esse alterius expositionis controversae sed monstrare tantum, quod quisquis impugnat strictiorem et perfectissimam conformitatem inter translationem vulgatam, et textum divinum, impugnat unam classem theologorum, et non Ecclesiam Catholicam, in qua vetitum non est sequi alteram classem, quae minus rigorose interpretatur decretum, fundando se in iis verbis, quibus simpliciter vocatur authentica, et praecipitur: Ne quis versionem istam in lectionibus, disputationibus, praedicationibus, et expositionibus reiiciat. Quo statuitur, eam esse sine erroribus spectantibus ad fidem, et mores, nec continere vel fraudem vel apertam deformitatem (nec in minima parte textus) vel contradictionem etc., quibus casibus non foret authentica, nec mereretur acceptari ab Ecclesia. Praeterea foret magna temeritas, anteponere Vulgatae secundum totum et ex asse, qualemcumque interpretationem latinam. Ideo dum synodus verbis apertis declarando, hanc aliis praeponit, et solam ex omnibus recipit pro authentica, vel haec est melior ceteris, vel Ecclesia operatur imprudenter in electione tanti ponderis, quod affirmare foret impium. Quod Vulgata conformis sit originali in omnibus partibus accidentalibus et minutis, nec deviaverit a proprietate illius, permutendo aliquam arborem aut animal cum altero etc., pia quidem aliquorum est sententia; sed eam Ecclesia nec damnat, nec sequitur. Siquidem decretum illud concilii minus stricte intellectum est a multis auctoribus, qui vel concilio interfuere, vel cum iis qui interfuerunt collocuti sunt, uti sunt Andreas Vega, Melchior Canus, Iacobus Payva, Andradius, Gilbertus Genebrardus etc. Videatur P. Serarius in prol. cap. 19. quaest. 11. P. Bonfrerius prologo in Pentateuchum cap. 5. sect. 3. Eadem haec sententia non leviter confirmatur e litteris Legatorum concilii ad Card. Farnesium recitatis eodem cap. 17. num. 15. Nec porro opus est recurrere ad aliquod lumen quasi Propheticum (ut somniat Soave) in auctore Vulgatae, tamquam necessario fundamento talis approbationis. Nam in primis, quis unquam dixerit, pontifices esse Prophetas aut, quasi, quantumvis falli nequeant in definitionibus? Deinde in pontifice admittitur saltem assistentia miraculosa divina, qua impediatur libertas committendi tale peccatum per voluntatem, et periculum impingendi in errorem per ignorantiam. Auctor vero Vulgatae poterat manere obnoxius (cum potentia, ut theologi vocant, antecedente) periculo omnium illorum defectuum; ac postea assequi cum divina gratia (unde dependet omnis bona actio) sed absque praevia promissione, aut assistentia miraculosa DEI, ut eius lucubratio esset intacta ab omni praedicta labe: et hoc posito, Ecclesia caelesti lumine freta recepit illam ut probam; sicut etiam posset recipere Tridentinum concilium in vernaculam versum, quamvis eius auctor, pro beneplacito suo, et sine ullo instinctu miraculoso illud praestitisset. Et hactenus Emin. Scriptoris discursus, quo velut radiis solaribus perstricti novatorum cavilli evanescunt universi, ac praecipue Amesii et Gerhardi, utpote indignissimi, quibus ultra immoremur. Qui plura desiderat, Gretserum adeat, imo audiat, ipsum Lutherum tom. III. lat. Witteberg. Comment. de noviss. Davidis verbis in Praefat. ubi ait: «Omnino melius esset omisso hebraicae linguae studio simpliciter retinere illam hactenus receptam et usitatam versionem Bibliorum, quam tot novas versiones cumulari, quibus nihil proficitur, nisi quod discrepantia lectionum memoriam legentium turbat, et stupium remoratur, ac in multis incertiorem dimittit.