Celebriores Controversiae in Primum Sententiarum Ioannis Scoti — Tomus Alter (de Scientia Dei et Ideis)

ARTICULUS III

An ideae sint medium ex parte obiecti ad praescientiam futurorum? Ubi an ideae spectent ad scientiam visionis? Et an scientia visionis sit practica?

SUMMARIUM.

Opinio autumans futura contingentia apprehendi in ideis. Num. 1. Vera Scoti sententia elucidatur, et stabilitur; quod idea non sit medium ex parte obiecti ad praescientiam futurorum. Num. 5. Assertiones duae pro vera sententia. Numer. 12. Satisfactio ad obiecta pro praescientia futurorum in ideis. Num. 18. Pro discussione ultimae rationis in oppositum disquiritur; an scientia visionis sit causa obiecti? a Nume. 22. usque ad 31.

Praesens articulus etiam spectat ad illorum placitorum expugnationem, quae minus exactam rationem reddunt infallibilis determinationis obiectivae futurorum; contractiori tamen calamo percurrendus est; eo quod non multum facessat negotii.

1 S. Bonauentura in 1. distinct. 39. art. 2. quaest. 3. insinuare videtur, futura contingentia a Deo praesciri in suis ideis; quod placitum sic enodat Scotus in 1. dist. n. 39. q. unica, §. circa istas quaestiones, sub numer. marginal. 7. ubi subdit.

Ponitur certitudo divinae scientiae respectu omnium, quantum ad omnes conditiones existentiae, propter ideas, quae ponuntur in intellectu divino; et hoc propter perfectionem earum in repraesentando, quia repraesentant illa quorum sunt, non solum secundum se totum, sed etiam secundum omnem rationem, et habitudinem extremorum.

Et ita in intellectu divino sunt ratio sufficiens, non tantum simpliciter apprehendendi illa ideata; sed etiam apprehendendi omnem unionem illorum, et omnem modum ipsorum ideatorum pertinentem ad existentiam eorum.

Bonauenturae adhaesit Caietanus, 1. part. quaestion. 14. artic. 13. qui citat pro ista sententia Sanctum Thomam dum autumat, in corpore articuli. Unde omnia, quae sunt in tempore sunt Deo ab aeterno praesentia, non solum ea ratione, qua habet rationes rerum apud se praesentes (ut quidam dicunt,) sed quia eius intuitus fertur ab aeterno supra omnia, prout sunt in sua praesentialitate. Ubi utramque rationem praesciendi futura probare videtur Sanctus Thomas; et eam, quae ab idealibus rationibus petitur; et quia divinus obtutus praesentiam realem futurorum aeternitati ab aeternitate coexistentem spectet.

2 Praedictum vero placitum suadetur probationibus, quas pro illo construit Bassolius, in 1. dist. 38. q. unica. §. quantum ad secundum articulum. ubi sic habet.

Fundamentum et terminus est ratio sufficiens cognoscendi habitudinem, vel relationem, ut patet; quia ex his solum dependent. Sed notitia et termini sunt fundamentum, et terminus cōplexionis; qui est quidam respectus, sive sit rei, sive rationis; ergo.

Deinde; essentia divina perfectissime continet omne ens, et quemlibet modum entis, et per consequens repraesentat; sed contingentia non est nisi modus entis vel habitudo quaedam ad tempus determinatum.

Praeterea; eadem est ratio cognoscendi necessarium, et contingens, sicut rectum est index sui, et obliqui; sicut etiam idem est ratio cognoscendi possibile, et impossibile; lucem et tenebras. Sed per ideas cognoscuntur necessaria; ergo et contingentia.

Confirmatur ista positio; quia essentia, et esse actualis existentiae creaturae sunt penitus idem; ergo cum essentia repraesentetur determinate per ideam, videtur quod esse actuale existentiae, et pari ratione, fore, et fuisse.

Ex quibus Bassolii probationibus sequens producitur argumentatio. Ideae Sortis et cursus, verbi gratia, ea referunt sufficientiam, ut complexio nem horum terminorum exprimere queant; cum complexio illa nil aliud esse videatur, quam habitudo quaedam rationis, quae apprehensis coextremis cognosci valeat.

Sed data complexione, quae constat ex terminis adeuntibus contingentem compositionem; assignatur medium infallibilis scientiae Dei ante determinationem divinae voluntatis; cum quaelibet enuntiatio, qua talis, et vi intrinsecae commensurationis suae ad obiectum futurum, vel non futurum sequestratur; moto quolibet subfequẽte divinae voluntatis decreto) determinatã veritatem, aut falsitatem fortiãtur.

Vigentetiam illimitatione formarum idealium. Deinde; sicut ante decreta libera ideae complexionũ necessariarũ exprimunt huiusmodi obiecta, eo quod ob praestantiam, et illimitationem illarum rationum idealium, non solum repraesententur animal, et rationale diuisim, sed etiam complexum ex animalitate, et rationalitate coalescens; ita ob paritatem rationis ideae, Sortis, et cursus, cum illimitatae sint, exprimere valebunt, non solum terminos quasi inter se incomponibilos, aut incompositos, sed ut nexum complexionis contingentis obeunt, nimirum Sortem cursurum.

Infiltitur cotra proscietia futurorũ in ideis. Sed connexio illa, quae exprimitur per verbum erit, verbi gratia, Sortes erit currens, vi intrinseca enuntiationis suae importat determinatum verũ, aut falsum, sicut et determinatam commensurationem ad obiectum, a quo tanquam a mensura trahitur veritas enuntiationis; igitur ab ideis, ante accessum subsequentis decreti, hauritur ea determinatio obiectiva, quae assignari queat mediũ ex parte obiecti scientiae infallibilis Dei.

Confit. quia idea adaequatur cognitioni 3 Praeterea; idea, ut obiectum, adaequatur divinae essentiae, inquantum est ratio cognoscendi; sed divina essentia per modum speciei expressa est ratio apprehendendi quaelibet futura: igitur idea est ratio cognoscẽdi futura ex parte obiecti.

Utrũ ratio quod esse obiectivum creaturae in scientia visionis importet omnimodã deterninationẽ ex parte obiecti. Deinde arguitur ex sententia plurium Thomistarum aucumantium; scietiam visionis non esse mere speculativam, sed esse practicam, eo quod inbibat causalitatem respectu sui obiecti, vel sit propria causa eius: Quia esse obiectivum, quod creatura haurit ex scientia visionis, refert omnimodam contractionem, et determinationem, quae possit esse ratio ex parte obiecti, seu medium ex parte obiecti ad terminandam scientiam omnino infallibilem; ut perspicue ostendimus, et demonstrabimus infra in hoc artic. sub numero: marginis 12 Sed creaturae quatenus habent illud esse obiectivum in scientia visionis, attinent ad rationes ideales; igitur rationes ideales suppeditant medium sufficiens ex parte obiecti ad infallibile praescietiã futurorũ:

Quod autem scientia visionis, et obiectum eius attineat ad rationes ideales; sic aperitur, et ostenditur:

Ostenditur quod visio sit practica Quia scientia visionis est ratio practica sui obiecti, quatenus Deus, ita se gerat vi illius tendentiae scientiae visionis circa obiectum, ut non absoluatur Deitas, ut terminus illius scientiae, a connexione causalitatis respectu creaturarum futurarum. Quia sicut scientia visionis non spectat creaturas in se ipsis, nec ex motione intentionali creaturarum; sed ex motione Deitatis; ita scientia visionis non inspicit creaturas nisi prout in Deo, et ut connexas cum Dei potentia secundum connexionem causalitatis. Igitur talis scientia nequit comparari ad obiectum secundarium, (quod sunt creaturae futurae) sub cõnotatione mere speculativa; et non practica.

Instatur cõtra Consequentia ostenditur ex analogia visionis obtutus corporei, quae ideo non est ratio practica sui obiecti, sed mere speculativa intuitio illius; quia intuetur obiectum absque ulla comparatione causalitatis, et dependentiae ad aliud; nec enim visio corporalis apprehendens Petrum, introspicit illius connexionem cum causa; intuetur enim Petrum ex motione intentionali eius, et non ex motione causae.

Igitur e contra, visio creaturarum futurarum in Deo, et non in se ipsis, non absoluitur a connextione causalitatis, quae interest inter creaturas futuras, et Deum; atque adeo non comparatur mere speculative ad creaturas, sed tanquam principium, et ratio practica creaturarum.

Opponitur; quod esse obiectivũ creaturae in scientia visionis, attineat ad rationes ideales Tunc sic; sed esse obiectivum effectus, quod attinet ad scientiam practicam artificis, conducit ad rationes ideales; igitur, si tale esse obiectivum, quod creaturae habent in scientia visionis, pertinet ad scientiam practicam; fiet, ut etiam spectet ad rationes ideales. Atqui esse obiectivum, attinens ad scientiam visionis est sufficiẽs medium scientiae infallibilis; ergo futura praesciuntur a Deo in ideis vel rationibus idealibus infallibiliter.

Pronũtiatũ recentiorum Thomistarũ quod scientia visionis sit artefaciẽdi sui obiecti 4 Quare totum fundamentum opinionis afferentis; scientiam visionis esse practicam, seu imbibere comparationem causae respectu obiecti scien tiae visionis; tale est apud Ioannem de Sancto Thoma recentem Theologorum ex Complutensibus professoribus, 1. par. quaestion. 14. disp. 18. ar. 3. §. Ex hoc ergo desumitur efficax argumentum.

Quia Deus comparatur ad obiectum scientiae visionis, non solum inquantum importat virtutem ad productionem entis futuri, sed inquantum haec virtus est in ultimo procinctu, et applicatione ad agendum. Atqui virtus Dei ultimo applicata imbibit imperium practici intellectus, quod ad instar artis factiuae moveat ad exequationem; cum satis non sit ea scientia, quae anteit efficax propositum divinae voluntatis, et quae vocatur simplicis intelligentiae spectantis possibilitatem entis cum omnimoda potentialitate et indifferentia ad futuritionem, vel nõ futuritionem.

Igitur scientia visionis ea est, cui adscribatur causalitas practica respectu obiecti iam a decreto ad futuritionem contracti; siquidem ex phrasi Sacrae Scripturae tota energia operationis quasi ultimae, et exercitae, tribuitur dicere, et scientiae Dei; ut liquet ex illo Psalm. 103. Omnia in sapientia fecisti. Et prouerbiorum 3. Dominus sapientis fundauit terram. Et etiã ex illo. Ipse dixit et facta sunt.

Ex quo sequitur, quod cum ideales rationes attineant ad scientiam practicam, vel artem artificis; si scientia visionis esset ars, et ratio practica Dei circa obiectum futurum; sequeretur quod esse obiectivum, quod habent creaturae in scientia visionis pertinẽs ad rationes ideales, esset mediũ sufficiens ex parte obiecti ad praescientiam futurorum.

---

Vera Scoti sententia elucidatur, et stabilitur; quod idea non sit medium ex parte obiecti ad praescientiam futurorum.

PRaesentem disserta:tionem dirimit Scotus loco citato ex distinction. 39. quaestion. unica, §. Contra istas quaestiones, n. 7. Ubi subdit.

Contra; rationes cognoscendi terminos alicuius complexionis, non sufficiẽter causant notitiam illius complexionis, nisi illa nata sit cognosci ex terminis; complexio autem contingens non est nata cognosci ex terminis, quia tunc non tantum esset necessaria, sed etiam prima, et immediata: ergo rationes cognoscendi terminorum, quantumcunque perfecte repraesentẽt eos, non sunt sufficiẽtes causae cognoscendi illam complexionem contingentem.

Praeterea, ideae mere naturaliter repraesentant illud, quod repraesentant, et sub naturali ratione, sub qua aliquid repraesentant. Quod probatur ex hoc, quia ideae sunt in intellectu divino ante omnem actum voluntatis divinae, ita quod nullo modo sunt ibi per actum voluntatis divinae; sed quidquid naturaliter praecedit actum voluntatis, est mere naturale.

Accipio igitur duas ideas extremorum, quae repraesentantur in eis, puta hominis et albi. Quaero, aut istae ex se repraesentant compositionem istorum extremorum, aut diuisionem, aut utrumque; si tantum compositionem, ergo naturaliter cognoscit illam, et ita modo necessario, et perconsequens nullo modo cognoscit diuisionem: eodem modo si tantum repraesentant diuisionem. Si utrumque; igitur Deus per istas nihil novit; quia scire contradictoria esse vera, nihil est scire.

Praeterea, eodem modo sunt ideae possibilis non futurorum, sicut futurorũ; quia differentia ista possibilium non futurorum a futuris, non est nisi per actum voluntatis divinae; ergo idea futuri possibilis non magis repraesentat ipsum futurum esse, quam idea possibilis non futuri.

Praeterea; non magis repraesentabit idea futuri ipsum possẽ dii esse in hoc nũc, quam in illo.

Pro cuius literae explanatione, et praecipue circa illa verba, numer. 5. Ideae mere naturaliter repraesentant illud, quod repraesentant, et sub naturaliExplanatio verborum Scoti de ideis. Praelibandum est id, quod ex instituta in controversia 12. de ideis expendetur, nimirum rationem ideae congruere essentiae divinae, ut est obiectum cognitionis suae, et ut obierit functionem originis, et speciei expressae creaturarum; quare primaria ideae ratio consistit in conceptu obiectivo, quom formali Dei: atis de mete Scoti colligimus, licet secundaria rationem a se Deo adscribamus illi esse obiectum, quod a cognitione divina relinquitur, dum creaturas intendit.

Caeterum, sicut scientiam divinam respectu creaturarum duplicem tradunt Theologi, aliam simplicis intelligentiae, et visionis alteram; sic et docet c. 12 obiectum creaturaru dupliciter considerari; aliud, quod coaequatur a scientiam simplicis intelligentiae, aliud vero, quod ad visionis scientiam accedit.

Quo praemisso restat, vel breuiter referare, cui cognitioni divinae spectanti creaturas congruat primaria ratio idealis; deinde, cui obiectivo esse creaturarum cohaereat secundario esse ideale?

Scotus manifeste asseuerat, nec scientiam visionis, nec esse obiectivum creaturarum, quod fit a tali scientia, vendicare posse ratione ideae; eamque proueniret. Quod idea sicut in intellectu divino ante omnem actum voluntatis divinae.

Cum autem scientia visionis, et illud esse denominatiuum, vel obiectivum creaturarum, quod a praedicta scientia formatur, praemittat liberum divinae voluntatis decretum, ut apud omnes Theologos in confesso est: fit inde, ut nec essentia divina, ut est scibilis visionis creaturarum, affici queat formalis idea creaturarum, nec etiam tale obiectivum creaturarum, quod ad talem scientiam consequitur, asseri etiam possit idea minus principaliter, et secundario.

8 Quod vel manifesta hac probatione patefacere possumus. Quia scientia imponens decretum non est extrinseca et finibilis, sed potens speculativa obiectio fine, prout adeuoluio obuertitur ad futuritionem; quin cetera appellatur scientia visionis, ob analogiam ad visionem corporalem, qua obiectum non immutatur practice, quod mere speculative inspicit.

Atqui in mente artificis non subit rationem ideae apprehensio illa, quae praemittit artefactum constructum iuxta praescripta artis, sed cognitio dirigens intellectum artificis, et quasi specificãs, et contrahes illum ad effectionem talis speciei entis artificialis; deriuetur nec in mente Dei illa scientia idealem functionem obibit, quae supponit ens efficaciter moturatum obiective ad futuritionem.

Ex quo sequitur, ut sola scientia simplicis intelligentiae, et illud esse obiectivum, quod creaturae vi praedictae scientiae nanciscuntur, ad ideales rationes attinere possint: de quibus instat disquisitio, an suppeditare queat medium ex parte obiecti iudicii infallibilis circa futura contingentia?

9 Rem paucis, mira tamen subtilitate, absoluit Scotus, illis verbis, nu 5. Aut idea ex se repraesentant compositionem istorum extremorum, aut diuisione aut utruque, ut harum oppositionu naturaliter cognoscatur sint, et erit tunc necessario, et per consequenti nullum modo cognoscit diuisionem, etc.

Quia idea Sortis, et cursus, verbi gratia, inquantum important obiectivum quid petitum a scientia simplicis intelligentiae; vel referunt compositionem Sortes, et cursus, ita ut sit infallibiliter verum, Sortem cursurum; vel exprimunt diuisionem, ita ut Sortes infallibiliter non sit cursurus, ante decretum divinae voluntatis. Ac proinde fieret, ut creatura destinaretur ad determinatam futuritionem, vel determinatam non futuritionem a se ipsa, ante ullum divinae voluntatis propositum; cum scientia simplicis intelligentiae, ad quam tantum attinet quaelibet ratio idealis, antecedat omnia libera divinae voluntatis decreta.

Quod quam falsum sit, et contra essentialem rationem entis participati, penitus persequemur in sequenti Art. ubi ostendemus, implicatoriu esse determinatam veritate futuri absolutam, vel conditionati, quod non praemittat liberum propositum Dei, sive absolutum, sive conditionatum, a quo res determinetur ad compositionem, vel diuisione ut loquitur Scotus, sive ad fore, vel no fore; ni velimus rem a se ipsa extrahi a mera classi possibilium ad seriem futurorum absque praeeūte divinae voluntatis decreto obiective immutante re ad futuritionem.

10 Quo fit, ut apud Scotum, per scientiam simplicis intelligentiae, et per rationes ideales, quae ad huiusmodi scientiam spectant, tantum concipi queant complexa contingentia, ut neutra ad veritatem, et falsitatem; non tamen ut determina ad alteram contradictionis partem.

Si enim scientia Dei, ut anteuertit omne decretum liberum, apprehederet determinate alteram contradictionis partem; inferretur necessitas simpliciter causae creatae. Cum illa apprehensio Dei sit infallibilis, ac proinde nacta obiectum inimpedibile, sitque suppositio formae non liberae per essentiam, nec attingentis influxu voluntatis iuxta modum intraneae indifferentiae illius (ea ratione, qua Scotus asserit praedeterminationem extrinsecam divinae voluntatis attingere impulsum iuxta modum intrinsecae libertatis, et indifferentiae causae creatae) sed mere naturali, et necessaria ratione, ac proinde inferente necessitatem causae creatae: cum scientia anteuertes decretum non sit praedicatum liberum in Deo, sed essentialiter necessarium, a quo libertas, et modus indifferentiae influxus causę secundae tanqua a principio extrinseco hauriri nequeat.

11 Sequitur secundo; falsum esse illud pronuntiatum, cui innititur eathorum schola, quae physicam praedeterminationem extrinsecam divinae voluntatis respuit; nimirum omnem complexionem ut intrinsecae enuntiationis suae, quae exprimitur per verbum enuntiatiuum de futuro, determinatam, aut veritatem, aut falsitatem sortiri.

Cum scientia simplicis intelligentiae apud Scotum spectet complexiones futurorum, non ut determinatam compositionem ad fore, vel determinatam diuisionem extremorum ad non fore, importantes; sed ut neutras ad veritatem, et falsitatem, quam a subsequente decreto hauriunt, dum obiective immutat ens possibile ad fore, vel non fore determinate; cum tamen ante decretum apprehendatur enuntiatio cum omni vi expressiua obiecti importata per copulam verbi enuntiantis de futuro: de quo pressius in sequenti articulo ubi ex Scoto, et Aureolo, determinatam veritatem futurorum contingentium in se ipsis, serio impugnamus.

Assertiones duae pro vera sententia contra praescientiam futurorum in rationibus idealibus.

12 Quibus praemissis, dicendum primo; esse obiectivū, quod creaturis accedit a scientia visionis, esse medium sufficiens ex parte obiecti scientiae infallibilis futurorum; non tamen primum, nec ad ideales rationes spectans.

Hoc assertum vel sola explicatione liquet; quod tres partes complectitur. Primam; tale esse obiectivum, quod fit per scientiam visionis, suppeditare sufficiens medium ex parte obiecti ad scientiam futurorum. Secundam; tale medium non esse primum ordine causalitatis, sed necessario praeexigens aliud medium talis scientiae. Tertiam; huiusmodi medium cognitio nis futurorum, quod a scientia visionis petitur, nullatenus attinere ad idealem rationem; quo fit ut ob apprehensionem futurorum in tali esse obiectivo, quod a scientia visionis trahitur, nequeat afferi Deus caliens futura in ideis.

Prima pars constat; quia scientia visionis praemittit decretum absolutum, et efficax, ac proinde energiae inimpedibilis circa futura contingentia, et mutationem etiam obiectivam, quae enti possibili accedit a decreto; uti cuius extrahitur a mera congerie possibilium ad seriem futurorum.

Sed talis obiectiva mutatio cum habitudine ad determinatam et inimpedibilem existentiam est sufficiētissimum medium ex parte obiectihuius individui infallibilis, quod adeo Deus de determinata futuritione, vel non futuritione eius: scilicet esse obiectum creaturarum, quod fit per scientiam visionis praemittentis obiectivam mutationem ad futuritionem a decreto petitam, exhibet medium sufficiens ad scientiam futurorum.

Secunda pars nostrae assertionis. quod scilicet medium cognitionis futurorum, quod accipitur a scientia visionis, primum medium esse non posse iuxta seriem, et habitudinem causalitatis patet.

Quia tale esse obiectivum, quod consequitur ad scientiam visionis, supponit obiectivam mutationem, quam praebet decretum extrahens possibile a mere conditione possibilitatis ad existentiam futurorum; sed mutatio illa obiectiva, quae a decreto petitur, ut medium ex parte obiecti apprehendendi praesertim infallibilis determinatae futuritionis entis; cum pugnet talis mutatio a proposito absoluto, et infallibili, nullatenus est expectans scientiam cooperationis causae creatae. Ergo esse obiectum, quod ad scientiam visionis accedit, nequit astrui primum medium ex parte obiecti scientiae futurorum.

Tertia etiam pars nostrae assertionis constat ex praemissis sub n. 8. ubi ostendimus; nec scientiam visionis, nec illud esse obiectum creaturarum, quod a tali scientia relinquitur, attinere posse ad rationes ideales.

Eo quod praemittat ens futurum secundum regulam supremi opificis infallibiliter; et determinate ad essendum pro tali temporis differentia; et causa exemplaris in toto eo ambitu, quo creatum, et increatum complectitur non supponat opus iam tum praescripta artis constructum, sed dirigat, et quasi contrahat mentem artificis ad talem artefactorum speciem eliciendam.

13 Dicendum secundo; futura contingentia a Deo in ideis nullatenus determinate praesciri.

Sic Scotus cum Basilio, et suis omnibus, quibus adhaerere Soarius Opuscul. 2. de Scientia futurorum contingentium, lib. 1. capite. 4. praecipue num. 15. Albertinus de praedest. 2. Theologic. tom secundum rationem ex 4. principiis philosophicarum quaestionum. Machinus. 1. p. disp. 32. sect. 4.

Cuius asserti probationem produco praecipue ex textu illo. 6. Eodem modo sunt ideae possibilium non futurorum sicut futurorum: quia differentia ista possibilium non futurorum et futurorum nihil est per actum voluntatis divinae.

Ex quo sic argumentor, omnis ratio idealis attinet ad scientiam simplicis intelligentiae non praemittentis efficacem eam constitutionem, rei in esse obiectivo, quae a decreto hauritur. Sed scientia simplicis intelligentiae eodem modo intendit possibilia non futura, sicut et futura: ut infra ostendemus decretum, cum vi praedictae scientiae omnino necessario sequatur res ad futuritionem contrahi.

Alias enim res, ut obiectum talis scientiae, necessario esset increata: inferreturque vis creatrix voluntati, si illius consensus praedefiniatur non a forma essentialiter libera: eiusmodi est decretum divinae voluntatis, sed a praedicato omnino necessario, qualis est scientia divina, ut ante se exponet, liberum Dei propositum. Ergo obiectum scientiae simplicis intelligentiae (ad quam tantum attinet omnis ratio idealis) non importat determinationem ex parte obiecti, quae possit esse medium infallibilis scientiae futurorum.

14. Quod accurate enodauit Scotus, quodlib. 1. 4. §. completo autem toto isto processu. marg. §. 1. editionis Cauelli. Ut habet.

Non autem movet essentia divina ad distinctam notitiam creaturae cuiuscunque complexionis: quia si moveret, determinate ad cognoscendam alteram partem in futuris contingentibus, cum naturaliter movens necessario moveat, sequeretur quod intellectus divinus necessario intelligeret hanc partem contradictionis sub hac vera: et ita vel posset errare, vel oppositum non posset euenire, et tunc non esset contingens sed necessarium, illud quod ponitur esse contingens.

Et post pauca subdit. Respondeo, naturaliter movet, et per se loquens necessario ad cognitionem cuiusque quod est possibile naturaliter et necessario cognosci, sive sit simplex sive complexum: et ad omnem necessariam: non autem talis est aliquod complexum de existentia contingentis, quia non est natum esse determinatum ad veritatem.

15 Et si quaeras; quare non necessario movet ad talem cognitionem de complexo habendam, qualis possit haberi de eo? Respondeo; aut moveret ad cognoscendum sub distinctione hoc fore, vel non fore; et haec cognitio non est determinate de altera parte. Aut si moveret determinate ad cognoscendã alteram partem; illa necessario esset determinata.

16 En Scotum expresse tutantem, essentiam divinam ante accessum decreti liberi non posse movere intellectum divinum ad apprehensionem determinatae veritatis alicuius contingentis complexi; eoquod ipsum, ut intrinsecae enuntiationis, et commensurationis suae ad obiectum futurum, non sit natum substratum determinatae veritatis vel falsitatis semoto decreto.

Agit enim Scotus, quod si determinata veritas congruere posset complexioni contingenti per habitudinem ad scientiam Dei ante liberum propositum divinae voluntatis; vel posset falli divina apprehensio; vel necessitaretur voluntas creata dum contrahitur a forma necessaria, a qua tanquã a principio extrinseco peti nequeat modus contingentiae cooperationis liberi arbitrii. Pro confirmatione vero huius probationis Scoti adi sequentem art. a n. 32. usque ad 34. inclusiue.

17 Sed occurrit Caietanus loco citato ex 1. part. quaestion. 14. art. 13. versiculo. Ad secundum Scoti; contra probationem nostrae secundae assertionis. Quod ideae aliquid repraesentant mere naturaliter, scilicet quidditates rerum; et aliquid non mere naturaliter, sed naturaliter ex suppositione libera; nimirum existentias rerum, et contingentes complexiones. Eo quod quidditates rerũ exprimantur ab ideis ante actum voluntatis; copulationes vero contingentes praemisso divinae voluntatis decreto.

Sed profligatur Caietani occursus; eo quod nulla ratio idealis praemittat decretum immutans obiective rem ad futuritionem; alioquin idea habenda non esset practica entis constructio, sed mera speculativa inspectio illius futuritionis inimpedibilis, quae a decreto constituta est; ac proinde exemplaris causa non attingeret constructionem entis exemplati: sed illud iam constructum cõtemplaretur mere speculative.

Imo quod in hoc videtur Caietanus deficere a doctrina Sancti Thomae quia (ut infra sub numer. margin. 23. ostendimus,) scientiam practicam Dei circa res assimulat Sanctus Thomas cognitioni practicae artificis circa opus artificiale; ars autem, aut practica cognitio artificis, nõ spectat fabrile opus ut factũ, sed ut factibile. Quia cognitio entis artificialis nõ ut factibilis, sed ut facti et iã praesẽtis in sua propria existẽtia, (sicut est notitia intuitiua effluens ab speciebus a re iam constructa excisis,) ratio practica esse non valet, quae dirigat intellectum artificis ad cõstruẽdum ens artificiale, in statu anteuertẽte existentiam illius.

Ergo a paritate rationis, scientia illa, quae dirigit potentiam Dei, seu facultatem exequentem eius, ut contrahat ens ad statum omnino determinatum, nequit esse scientia visionis, quae praemittit mutationem obiectivam a decreto erumpentem; sed scientia simplicis intelligentiae, quae proponit obiectum non immutatum, sed immutabile; quod et infra ex Sanct. Thoma ostendimus adi numer. 23. iam citatum. De quo etiam bene Valenticus de Herice, 1. part. tractatu 1. de Scientia Dei; disput. 10. capit. 2. sub nu. marg. 9.

Satisfactio ad obiecta pro praescientia futurorum in Ideis tanquam in medio tenente se ex parte obiecti.

18 EX Dictis corruunt fundamenta opposita. Ad primum; quod pro opposita opinione instruit Basolius nostrae sententiae assertor.

Respondetur; quod ideae Sortis, et cursus, licet conferant ad notitiam ilius complexi, Sortes curret, sub statu neutro ad veritatem et falsitatem, nō tamē sub statu contracto ad unā partem contradictionis; eo quod nullum obiectum scientiae simplicis intelligentiae, ad quā spectāt rationes ideales, referat infallibilē determinationē obiectivā ante decretū; ut latius ex sequētibus articulis constabit.

19 Ad secundam oppositionem dicimus; essentiam Dei, ut substernitur libero proposito suae voluntatis praediffinientis complexum de futuro ad alterā partē cōtradictionis, importare omnimodā eā determinationem ex parte obiecti, quae expeti queat ad determinatam futurorū praesciētiā; secus vero ut anteit liberā suae volutatis cōstitutionem, de qua ex instituto infra.

Ad tertiam oppositionem eiusdem Bassolii respondetur; quod ideo per ideas apprehenduntur complexa illa, quae constant ex terminis necessariis; quia huiusmodi termini necessario, et ab intrinseco in tale complexū coeūt, ita ut contradicat illis inter se non cōponi. Quod aliter fit in terminis contingēter counibilibus, quorum cōplexio expectat divinae voluntatis beneplacitum ut contrahatur ad fore, vel non fore.

Cumero urget obiectio; quod per eādem rationem idealem apprehenditur necessarium, et contingens; sicut et rectum et obliquum, possibile, et impossibile.

Respondetur; quod talis oppositio laborat in aequiuoco vocis (contingens) dicimus ergo, quod per ideas apprehēditur contingēs quasi in actu signato in quantum opponitur enti necessario; eadem enim ratio idealis, quae exprimit illud esse complexum necessarium, cuius extremi necessario in nexum conveniant; etiam notificat, illud esse complexum contingens, cuius termini ab intrinseco et necessario in compositionem non coeant. Tale enim contingens in actu signato inquantum importat quidditatiuum conceptum entis contingentis, sicut est quid necessarium (sicut et necessaria asseritur quidditas cuiuslibet entis, inquantum refert quidditatiuum gradum entis in tali ordine entium,) ita et contingens, ut sic, prout oppositum enti necessario ut sic, apprehenditur per scientiam simplicis intelligentiae, per quā comprehenduntur cunctae quidditates rerum.

Non tamen praescitur determinate altera pars contradictionis a scientia simplicis intelligentiae in complexo cōtingenti, ob defectum determinatae veritatis, quae a subsequenti decreto petitur; quod vocamus non apprehendi contingens in actu exercito, seu quatenus exercetur contingentia in tali determinato obiecto.

Ad ultimam confirmationem Bassolii dicimus; quod sicut per scientiā simplicis intelligētiae attingēte ens, prout ab existentia absoluitur, non apprehenditur actualis existētia obiecti, ita nec per rationes ideales, quae attinent ad scientiam simplicis intelligētiae anteuertentis decretum.

Cum vero obiicitur, essentiam et existētiam nullatenus secerni; igitur idea, quae praestat ad expressionē quidditatis rei, etiam conferre valebit ad repraesentationem existentiae pro quolibet differentia temporis futuri.

Respondetur; essentiam in statu negatiuo, vel non repugnantiae ad existendum, (sub quo terminat scientiam simplicis intelligentiae,) dissidere realiter negatiue a positiua illa ratione obiectivae mutationis cum ordine ad positiuam actualitatem, quae enti possibili a decreto accedit; vi cuius obiectivae mutationis congruit enti possibili determinatum fore, quod illi non cohaerebat ante decretum; quia obiectiva mutatio addit decretum Dei contrahentis ens possibile ad determinatum fore, vel non fore.

20 Ad alias oppositiones, sub numer. 2. ad primam respondetur; falsum supponere, nimirum quamlibet propositionem de futuro contingenti, vi intrinsecae enuntiationis, et commensurationis suae ad obiectum determinatam veritatem, vel falsitatem nancisci, secluso decreto praeterminante; ut attingimus sub numer. 11. et latius in sequenti articulo versabitur.

Ad confirmationem; quod ideae Sortis et cursus repraesentant complexiōnem neutram ad veritatem, et falsitatem, non tamen determinate verā, vel falsam, eoquod ab obiecto hauriri nequeat determinata cōformitas, vel difformitas enuntiationis, si praescindatur obiectiva mutatio, quae a decreto praedeterminante relinquitur.

Ad alteram oppositionem ex nu. 3. de adaequatione ideae respectu essentiae divinae, ut adaequet rationem cognitionis.

Dicimus, quod idea adaequatur Deitati, ut Deitas est scientia simplicis intelligentiae; non vero ut est scientia visionis: cum ideae nullatenus ad scientiam visionis attineant.

Quia tamen a Deo non praescitur futura per scientiam simplicis intelligentiae, sed per scientiam visionis; fit inde, ut a Deo apprehendi nequeant futura in ideis tanquam in medio ex parte obiecti.

21 Ad instantiam de practica causalitate scientiae visionis; ob quam attinere debeant ideae ad scientiam visionis.

Dicimus, non colligi, quod scientia visionis sit practica ratio respectu obiecti, eo quod repraesentet ens futurum non in se ipso, nec ex motione intentionali eius, sed ex motione Deitatis; quia sequeretur, quod etiam ob supparem rationem visionis beatifica creaturarum in Deo et ex intentionali motione Deitatis, non esset mera speculativa intuitio creaturarum, sed causa futuritionis obiecti; eo quod repraesentet connexionem obiecti futuri cum decreto.

Nec analogia illa inter scientiam visionis, et intuitionem corporis obtusa est alicuius momenti; quia quamuis oculus corporeus repraesentare posset obiectum secundario ex motione intentionali obiecti primarii; non eo tenderetur ille aspectus non mere speculativus, quo exprimeret connexionem causalitatis inter obiectum primarium, et secundarium, si visio non produceret illam connexionem; sed simplicissime eam intueretur.

Unde, quia scientia visionis non producit immutationem obiectivam entis futuri, nec contractionem entis possibilis ad statum futuritionis, vel connexionem eius cum decreto, sed illam praemittit ex vi decreti; ideo scientia subsequens decretum nequit esse practica, nec conducens ad ideam artefactionis obiecti, ad quam solum attinet scientia simplicis intelligentiae, cui omnem causalitatem idealem adscribimus de sensu Scoti.

Vel liquet ex illis verbis transcriptis sub n. 5. Ideae mere naturaliter repraesentant tam illud, quod repraesentat. Et illa sequentia. Ideae sunt in intellectu divino ante omnem actum voluntatis divinae.

Pro discussione ultimae oppositionis expenditur; an scientia visionis sit causa obiecti.

22 Pro dilutione ultimae rationis in oppositum incidit disquisitio de comparatione scientiae visionis ad suum obiectum, utrum mere speculativa sit an vero practica? ex cuius quaesiti decisione constabit, an rationes ideales conducant ad scientiam visionis? quae pertinent ad scientiam practicam divini artificis.

Ex doctrina Scoti satis superque apparet quod omnis functio idealis anteit decretum liberum Dei, et conducit ad scientiam simplicis intelligentiae; quae sicut apud Scotum dirigit decretum immutans obiective creaturas, possibiles, et illas contrahens ad statum sui rationis, ita sola scientia simplicis intelligentiae est ratio practica artefactiua obiecti; scientia autem visionis mera quaedam existit intuitio, et speculatio illius mutationis obiectivae, quae a decreto producta est.

In quo consentientem habemus S. Tho. quidquid refragentur recentiores Thomistae; quod satis aperiunt verba ex 1. p. q. 14. ar. 8. ubi docet.

Respondeo, dicendum; quod scientia Dei est causa rerum, sic enim scientia Dei se habet ad omnes res creatas, sicut scientia artificis se habet ad artificiata; scientia autem artificis est causa artificiatorum eo quod artifex operetur per suum intellectum, unde apparet quod forma intellectus sit principium operationis, sicut calor est principium calefactionis.

23 Et quod loquatur hic de scientia simplicis intelligentiae, constat ex ipso contextu; subiicit enim paulo infra. Et similiter forma intelligibilis non nominat principium actionis secundum quod est tantum in intelligente, nisi adiungatur ei inclinatio ad effectum, quae est per voluntatem. Cum enim forma intelligibilis ad opposita se habeat (ut sit eadem scientia oppositorum,) non produceret determinatum tum effectum, nisi determinaretur ad unum per appetitum. Et post pauca. Unde scientia Dei secundum quod est causa rerum, consueuit nominari scientia approbationis.

Quo loci manifeste tradit Sanctus Thomas, eam scientiam esse causam rerum, quae existit indifferens ad oppositum; et quae contrahitur ad unum per efficacem appetitionem Dei. Cum autem scientia visionis non spectet quid indifferes ad utrumlibet, sed cõtraetũ ad unum vi antecedentis decreti; fit, ut sciẽtia visionis apud S. Tho. nullatenus attineat ad artem Dei, seu rationem practicam eius circa obiecta creata.

Infertur deinde: quod sciẽtia simplicis intelligẽtiae ea sit, quae a S. Th. aestimatur sciẽtia approbationis. Quia apud S. Th. ut patet ex contextu trãscripto, sciẽtia approbationis habetur ea, quae sit cãusa rerum, et quae repraesetet creaturam potẽtialiter se gerentẽ ad opposita; haec autem sciẽtia potentialiter se habẽs ex parte obiecti indifferẽtis ad utrumlibet, nequit esse sciẽtia visionis, ut perspicuum et euidens apparet. Scientia ergo simplicis intelligentiae ut approbãs quidquid elegerit divina volũtas, et ut consentiẽs decreto cõtrahenti obiectũ ad alteram partẽ cõtradictionis, vocari debet sciẽtia approbationis, iuxta S. Thomae cõtextum, et mentem.

24 Praeterea, Thomistae recentiores autumãtes, sciẽtiam visionis esse artẽ practicam obiecti; vel sic premũtur ad hominem. Quia si scientia visionis esset causa sui obiecti; fieret, ut renuntiaretur principium praesentiz realis futurorum in aeternitate, quae (ut euidens est) praemittit omnem rationem practicam Dei, quae cohaereat Deo a tota aeternitate sua. Simili ratione, qua asserunt S. Thomae sectatores, absolutum et efficax propositum voluntatis divinae anteuertere praesentiam realem futurorũ in aeternitate; ut causam talis praesentiae realis ab aeterno.

Atqui praemissum pronuntiatum nequit consistere cũ receptissimo illo Thomistarũ asserto pronuntiante de mẽte Sancti Thomae; quod praesentia realis futurorum in aeternitate sit omnino sufficiens medium ex parte obiecti ad scientiam futurorum. Quia omne medium ex parte obiecti, seu omnis ratio propter quam terminationis iudicii in obiectum, debet anteire ipsam tendentiam exercitam assensus in obiectum sub illa comparatione, et extensione actus ad obiectum, sub qua obiectum praebet rationem propter quam assentiendi; sed scientia visionis spectat futurum, ut realiter praesens in aeternitate; ergo praesentia realis futurorum in aeternitate debet anteuertere extensionem talis scientiae ad futurum sub tali praesentia reali tanquam medio ex parte obiecti ad infallibile iudicium Dei de tali futuro; atque adeo scientia visionis apud Sanctum Thomam nequit esse ratio practica sive artefactiua talis praesentiae.

Alias enim vel committeretur vitiosa circuitio, dum praesentia realis futurorum assignatur medium scientiae ex parte obiecti, et e contra scientia visionis asseritur ars, et ratio practica praesentiae futurorum; vel pro aliquo signo, (pro quo scientia visionis anteit praesentiam futurorum, ut causa eius,) concipi valeret scientia visionis, ut exercita in ordine ad obiectum futurum, non perstante, aut concepta, pro illo signo, ratione propterquam suae terminationis in tale obiectum; quae est manifesta implicatio.

Et instatur efficaciter ex decreto libero; quia ideo praesentia realis futurorum in aeternitate nequit assignari ratio ex parte obiecti, ob quam decretum terminetur ad tale obiectum, quia huiusmodi praesentia pendet a decreto ut a causa eius; igitur si praesentia futurorum est effectus scientiae visionis, nequit concipi talis praesentia ut ratio ex parte obiecti propter quam terminetur scientia Dei in illud.

25 Deinde contra Thomistas procedimus ex illo Sancti Thomae testimonio a nobis transcripto, sub numer. 23. Cum forma intelligibilis ad opposita se habeat, (cum sit eadem scientia oppositorum,) non produceret determinatum effectum, nisi determinaretur ad unum, per appetitum.

Quia in scientia simplicis intelligentiae, licet proponat obiectũ cum indeterminatione ad opposita, scilicet ad fore, vel non fore; ut tamen coniugitur proposito libero absoluto contrahenti ens possibile ad alteram partem contradictionis, concipitur quidquid energiae expeti queat ad omnem causalitatem ad extra, et cum omnimoda applicatione, et intimatione divinae potentiae ad agendum in actu secundo. Igitur nil reliquum est, quod tali scientiae coniunctae decreto absoluto accedat energiae, et actionis circa creata, quod desideretur, et expectetur a superuenienti, et posteriori actu intellectus: ni velimus in cassum absque ulla cogente ratione formas, seu rationes agendi multiplicare: quod sicut in rebus creatis non est philosophicū, ita in Deo nec philosophicū, nec theologicum esse potest.

26 Si respondeas cum Thomistis Neotericis, ut est videre apud Ioannem de Sancto Thoma, 1. part. quaest. 14. disput. 18. art. 3. quod licet scientia simplicis intelligentiae, ut coniuncta decreto absoluto, vendicet quidquid efficacitatis exigatur in ratione intentionis, seu propositi immanentis et interni; non tamen in ratione exequutionis, et causalitatis ad extra. Quamobrem causalitatem Dei ad extra constitutam volunt in quodam actu intellectus practici, qui respondet imperio in creatis, per quem imperii actum (supposita efficaci intentione finis, et electione mediorum efficaci, insuper et impulsu efficaci utendi, vel actu usus, et applicationis mediorum ex parte appetitus, ) adhuc intellectus insinuat practice, et intimat facultati exequutrici exercitium, et exequutionem operis: ita ut functionem, et causalitatem illius actus imperii referent, per quamdam vocem sapientem quid praecepti; fac hoc.

Qui etiam consequenter, essentiam actus praedestinationis aestimant in tali imperio intellectus divini consistere; de quo nos serio in controversia Generali de praedestinatione, disquirentes, an essentia praedestinationis consistat in actu intellectus, et voluntatis? ubi presse illud imperii ex parte intellectus additū etiā per rationē intentioni efficaci, electioni, et usui tāquam superuacaneum, et inutile abigemus.

27 De quo videantur recentiores agentes contra Thomistas dum praedictum imperium intellectus tanquam otiosum ablegant, et taxant, etiam in creatis; quorum probationes compendifacit Herice, 1. part. tract. 3. de Praedestinatione, disp. 22. cap. 4. per totum.

Quarum probationum vis eo it; quod licet dum voluntas segniter se gerens circa intentionem finis, electionem mediorum, usum seu applicationem illorum, egeat adhortatione intellectus excitantis ne frigeat, aut torpeat voluntas circa efficacem prosecutionem, aut fugam obiecti; attamen voluntas efficaciter intendens, eligens, et utens, nil expectat energiae ex hortatu intellectus; ita ut quidquid intimationis, et applicationis expectare pronuntietur ad excitandas exequtrices facultates, id omnino otiosum, et commentitium aestimari debeat.

28 Si enim voluntas ea est, quae intellectui imperet, imo et ipsum adigat, et quasi captiuet, ut efficaciter insistat cogitationi huius obiecti, ita ut auocare queat intellectum ab intensa cogitatione talis rei, et addicere illum intensissimae meditationi alterius obiecti oppositi, pro nutu, et arbitratu voluntatis; quid in causa erit, ut voluntas sufficiens non sit absque imperio intellectus, (quem sibi subiicit voluntas,) ut pleno iure non imperet facultati exequutrici, ut opus sibi iniunctum exequatur?

Qua ratione utimur infra contra Vazquium in hac distinctione de Scientia contingentium absolutorum, artic. 7. sub numer. marg. 45. quod si voluntas queat apud Vazquium, (quod et innegabile est, cum ipsa constet experientia) praeposita efficaciori cogitatione, et minus efficaci, absque novo dictamine intellectus auertere mentem ab obiecto intensius, et efficacius proposito, et eam applicare obiecto ante segniter, et remisse apprehenso ita ut intellectus, ex voluntatis praecepto, circa tale obiectū mutet vicem, et posthabeat obiectum ab intellectu praelatum, vel intensius cogitatum; qui fieri potest, ut voluntati integrum non sit ferri in obiectum quod remisse, aut pigre sit voluntati ab intellectu infinuatum, vel intimatum?

29 Demum quidquid fit de tali imperio intellectus in creatis; videtur omnino superuacaneum in Deo, imo et illi repugnans. Quia cum imperium relate se gerat respectu facultatis subiectae, et obedientis; insuper et imperium sonet exuperantiam, aut praecellentiam dominantis potentiae. Sicut in Deo nulla datur facultas subiecta, aut inferior, ita nec ulla imperata haberi debet, nisi deficiamus a rigore scholasticae disputationis, et ad tropos inutiliter declinemus.

Nullus ergo actus sententiae datur in Deo, cui respondeat ea functio intellectus, quae respectu exequentis facultatis appellari queat imperium practicum; ac proinde nec scientia visionis ea esse valet, cui deferatur practica causalitas respectu obiecti.

30 Ultimo occurrit, nobis non arrisisse quoddam assertum Valentini de Herice, restitut. 1. de Scientia Dei, disput. 10. cap. 3. §. Hoc loco obserua, numero 20. ubi agnoscens assertam scientiam visionis esse mere speculativam de facto; putat tamen certum, quod scientia visionis posset esse ratio practica sui obiecti in ea hypothesi, quod Deus vellet eamdem numero rem iterum producere. Tunc enim scientia visionis respectu iteratae, vel repetitae productionis, obire posset functionem artis, vel rationis practicae dirigentis effectionem, vel reproductionem rei.

Haec enim doctrina mihi displicet; ima et eam sibi non constare iudico. Quia licet scientia visionis respectu primae productionis se habet mere speculative apud Valentinum de Herice; quia he mora intuitio illius obiectivae imitationis, quae a solo decreto erupit. Ita cum respectu secundae productionis afferendum sit in Deo aliud absolutum decretum de eadem re iterum producenda, et a decreto illo etiam accedat obiecto alia mutatio obiectiva cum ordine ad repetitam, seu iteratam existentiam; licet, ut suppari omnino ratione, scientia visionis spectans hanc secundam mutationem a secundo decreto effluentem, mere speculetur mutationem eam, quam non producit, sed productam in illo esse obiectivo introspicit, ac proinde aestimari non valet ars, vel ratio practica eius. Vel si comparatur practice scientia visionis ad secundam mutationem obiectivam a secundo decreto erumpentem, esto quod praemittat illam, cur etiam non se gerat practice ad primam mutationem? cum intersit eadem ratio.

31 Ex quibus patet ad fundamentum recentiorum propositum, sub numero margin. 4. omnia enim illia sacrae Scripturae testimonia, quae deferunt energiam artis, seu causalitatem formae artefactinae, dicere Dei, vel sapientiae eius; intelligenda sunt de scientia simplicis intelligentiae inquantum coniuncta decreto immutanti ens possibile, et illud contrahenti ad talem mutationem obiectivam. Quod esse de sensu Sancti Thomae ostendimus, sub numero margin. 23. et 25. et sub num. marginal. 17. agentes contra Caietanum.