Theodor Meyer, Ius naturae generale
Institutiones iuris naturalis, Pars I: Ius naturae generale
First published 1906
Theodor Meyer’s Ius naturae generale from the second corrected edition (1906), in Latin with an original English translation. Preface and proemium included; the navigational contents and publisher advertisements are excluded.
Introductio I: Praefatio
Prooemium
Sectio I: Ethica generalis
Liber I: Liber primus. De elementis et condicionibus naturalibus actus humani
Liber II: Liber secundus. De attributis moralibus actus humani
Liber III: Liber tertius. De norma completa actuum humanorum seu de lege
Liber IV: Liber quartus. De subiectiva hominis informatione morali
Caput I. De conscientia seu de subiectiva legis applicatione
Caput II. De virtutibus et vitiis seu de subiectiva hominis ad moralem ordinem habitudine
De virtutibus et vitiis seu de subiectiva hominis ad moralem ordinem habitudine.1
Prologus.
- Praecipuam sui illustrationem haec doctrinae moralis pars ex fontibus theologicis magis quam philosophicis sortitur. Et vero philosophia Christiana sibi persuasum habere debet, in praesenti rerum humanarum ordine neque virtutum moralium exercitium homine dignum neque felicem a vitiorum servitute libertatem ab interventu et manuductione paterna Dei, qua auctoris ordinis supernaturalis, realiter separari umquam posse. Quapropter, ampliore de hac re tractatione ad theologiam relegata, communia tantum philosophiae documenta, a quibus illa tamquam suo rationali substrato proficisci debet, per compendium comprehendemus; non quasi eiusmodi praecepta mere philosophica per se sola, spreta videlicet altiore institutione Christiana, ad perfectam et divinitus propositam vitae moralis rationem iam sufficere queant, sed ita, ut in iis praevius quodammodo naturae gradus ad conscendendum fastigium natura superius rationis lumine signetur.
Articulus 1.
De morali virtute et vitio universim.
§ 1. De utriusque natura.
- Hominis libertate atque humanorum actuum imputatione fit ut bonitas et malitia moralis, quae in actibus invenitur, secundum gradus imputabilitatis in ipsum subiectum agens redundet, ita ut homo qua bene agens bonus, qua male agens malus habeatur. Multo magis autem atque uberius id efficitur, cum actus boni vel mali secundum rationem suam moralem, non quomodocumque ex libera voluntate, sed simul ex habitu procedunt.2 Ita enim evenit ut subiectum mediante habitu, qui ab actibus, ad quos inclinat, moralem suam specificationem trahit, quique illi simul cum facultatibus per modum qualitatis inhaeret, pariter permanentem moralem qualitatem seu characterem participet, indeque sensu magis proprio (quia habitualiter) reddatur bonum vel malum.
Morales eiusmodi habitus quasi per excellentiam virtutes aut vitia dicuntur, prout subiectum ad amplectendum aut violandum rectum rationis ordinem intrinsece disponunt. Videlicet ipso nomine innui videtur, in habitu bono novum quoddam naturae rationalis ad finem prosequendum subsidium (virtutem), in malo autem eiusdem naturae depravationem (vitium) contineri. Quare virtus recte definiri potest: Habitus inclinans mentem et voluntatem ad actus naturae rationali consentaneos; — vel magis explicite: Constans et efficax animi dispositio ad omnes internas affectiones externasque actiones iuxta normam honestatis componendas.3 Non raro tamen virtus pro ipsa morali perfectione sumitur, quae stricte quidem virtutis potius fructus vel proximus finis est. Eo pertinet definitio, quae apud S. Augustinum legitur: „Virtus est aequalitas (adaequatio) vitae rationi undique consentientis.“4
Per virtutis descriptionem ipsa quoque vitii ratio indirecte traditur; est enim habitus virtuti oppositus, i. e. inclinans mentem et voluntatem ad prave operandum. Inde in hominem qualitas moralis derivatur, quae vitiositas dicitur et quam Cicero ita describit: „Est habitus aut affectio in tota vita inconstans et a se ipsa dissentiens.“5 Itaque vitiosus proprie non censetur, qui semel aut iterum inopinato peccat, sed qui ex dispositione iam contracta labi solet. Non raro tamen etiam peccata sensu minus proprio vitia nuncupantur.
-
Virtus alia dicitur infusa, alia acquisita. Infusa est, quae ex supernaturali divina operatione habetur, ut supernaturalis fides, spes, caritas, de quibus theologi agunt; acquisita vero, quae ex institutione per usum atque exercitationem efficitur, producitque facilitatem et promptitudinem ad actus sibi consentaneos frequentandos. De hac tantum virtute, utpote quae sola communem naturalium habituum rationem habet, hoc loco praecipue agendum est.
-
Porro in morali virtute huius generis complete sumpta, pro imperio, quod rationalis voluntas in reliquas facultates exercet, duplex veluti pars distingui potest, altera, quae quasi regiminis, altera, quae servitii instar habetur. Illa in mentis affectione et habituali dispositione consistit, qua ea ubique habito respectu personarum, temporum atque locorum ad honestam agendi mensuram inclinatur; haec contra est acquisita secundum honestatem operandi facilitas, quae in facultatibus voluntatis imperio subiectis proxime reperitur, quae non tantum ab accommodatis intellectualibus speciebus, sed magna parte etiam a multiplici corporalis organismi conformatione dependet. Itaque in ipsa quoque virtute quaedam humani compositi analogia, animae scilicet et corporis relucet. Et vero sicut corpus ab anima informari debet, ut corpus humanum esse possit, ita inferior illa virtutis pars a superiore informetur necesse est, ne a virtutis ratione deficiat; et sicut anima sine corpore, ita et virtus in suis essentialibus sine inferiore illo elemento per se exsistere quidem (saltem ad tempus) potest, sed secundum integram rationem virtutis humanae incompleta. Ideo neque ille virtute temperantiae destitutus, qui constantem et efficacem quidem voluntatis inclinationem in illam habet, sed in exercendo externo temperantiae officio minorem experitur facilitatem, neque ille hac virtute praeditus censeri debet, qui forte ex avaritia vel alio motivo a morali virtute alieno magnam facilitatem externos temperantiae actus exercendi acquisivit.
-
In eadem re notissimum illud axioma fundatur, quo virtus in medio sita esse dicitur, i. e. in adaequatione cum regula rationis.6
Per „medium“ quippe intellegitur mensura et modus, qui omni operationi humanae, ut moralem rectitudinem attingat, a rationis regimine imponi debet. Hinc fit ut actus, qui alias actus virtutis essent, defectu huius regiminis atque rationabilis modi per excessum ad vitii rationem deflectere possint.
Praeterea virtus varios admittit gradus, eoque est praestantior et sublimior, 1. quo nobiliore motivo ad eam sectandam voluntas inducitur, 2. quo plura obstacula sive ab internis contrariis propensionibus, sive ab externis impedimentis superanda habet, 3. quo plus boni efficere conatur, et 4. quo promptiore et alacriore animo illud efficit.
§ 2. De virtutum moralium necessitate et condicione.
- Homo quemadmodum universim ad perfecte et efficaciter operandum praeter facultates naturales insuper habitibus indiget, iisque ipso naturae beneficio sponte instruitur, ita ad operandum perfecte in genere moralitatis virtutes ei necessariae sunt, eo magis, quo plura et maiora obstacula in hac via superanda habet. Hanc enim operandi perfectionem homo sensitivo-rationalis non assequitur, nisi ad honestatem interne et permanenter ita disponatur, ut eam exerceat prompte, delectabiliter et constanter, id quod moralibus habitibus efficitur.
Ad hanc rem apposite S. Thomas: „Habitibus virtutum ad tria indigemus: Primo, ut sit uniformitas in operatione. Ea enim, quae ex sola operatione dependent, facile immutantur, nisi secundum aliquam inclinationem habitualem fuerint stabilita. Secundo, ut operatio perfecta in promptu habeatur. Nisi enim potentia rationalis per habitum aliquo modo inclinetur ad unum, oportebit semper, cum necesse fuerit operari, praecedere inquisitionem de operatione; sicut patet de eo, qui vult considerare, nondum habens scientiae habitum, et qui vult secundum virtutem agere, habitu virtutis carens. Unde philosophus dicit in 5. Ethic., quod repentina sunt ab habitu. Tertio, ut delectabiliter perfecta operatio compleatur, quod quidem fit per habitum. Qui cum sit per modum cuiusdam naturae, operationem sibi propriam quasi naturalem reddit et per consequens delectabilem. Nam convenientia est delectationis causa. Unde philosophus in 2. Ethic. ponit signum habitus delectationem in opere existentem.7
- Sed quemadmodum operatio moralis, ut perfecta sit, virtute fulciri debet, ita virtus ipsa, ut genuina sit, religione informetur necesse est. Et sane virtute praediti non sumus, nisi ad conformiter vivendum ordini rationali, qui naturae nostrae complete sumptae respondet, habitualiter disponamur; hac autem dispositione ille profecto caret, qui non ita mente comparatus est, ut toto corde et animo suam a Deo dependentiam in omnibus profiteatur et prosequatur, ac proinde, qui Deum non religiose colat. In divino enim obsequio et cultu religio universim consistit. — Praeterea, virtus nostra genuina non est, nisi actus morali ordini seu legi divinae consentanei ex ipsius legis reverentia et amore procedant; atqui reverentia et amor legis a Dei dilectione et reverentia separari non possunt; neque enim ipsa ratio, quam Deo legislatori substituere conati sunt rationalistae, aliam dignitatem atque obsequendi reverentiam sibi vindicare potest, nisi eam, qua vox praeconis est, nobis absolutam Dei bonitatem et sanctissimam voluntatem renuntians. Quare morales impiorum virtutes, quibus interdum religionis contemptores gloriantur, cum S. Augustino „splendida vitia“ merito dixeris.
Similiter neque vitii naturam quis accurate noverit, nisi illud relate ad Deum consideraverit. Fieri enim non potest ut quis virtutem flocci habeat, quin eo ipso quasi Deum contemnat; — aut conscientiae dictamen negligat, quin supremi legislatoris auctoritatem violet. Male igitur rem intellegunt, qui vitii turpitudinem in sola repugnantia cum humana dignitate et perfectione constituunt; plane autem insulsa est nonnullorum querela, quod peccatum a veteribus ut offensa et iniuria Deo illata maxime spectata fuerit. Profecto neque veteres fugit, a creatura nihil mali Deo inferri, sicut nec virtus ei boni aliquid affert; — sed iure merito illi censuerunt, aliud esse hominis, quam Dei excellentiam contemptu habere, aliud divinae maiestatis imperium, quam humanae rationis „imperativum“ eludere velle. Nulla igitur etiam in ordine mere philosophico genuina virtus esse potest, quae religiosa informatione penitus careat (cf. n. 258).
-
Scholium. In actuali providentiae ordine haec ipsa veritas arctius definita est. Nam postquam Deus religionem Christianam lege sancitam esse voluit, nulla alia virtus praeter Christianam vel Deo accepta vel homini salutaris esse potest. Praeterea haec per se tot ac tantis praerogativis gaudet, ut ii, qui ea pertinaciter reiecta in mero rationalismo et naturalismo sibi complacent, ipsius naturalis rationis testimonio condemnentur. Virtus quippe supernaturalis, quae ope religionis Christianae exercetur, quantum virtutem naturalem antecellat, his maxime capitibus refulget:
-
Ratione finis. Nempe quo excelsior finis est, ad quem virtutis omne studium refertur, eo etiam sublimior ipsa virtus sit oportet. Iam vero finis a revelatione Christiana propositus omnem naturalem destinationem longe superat. Per Dei enim liberam dispositionem iam non ad cognitionem tantum, sed etiam ad visionem divinae essentiae atque ad totius hominis regenerationem per potentem salvatoris virtutem vocamur.
-
Ratione motivi. Naturalis virtutis motivum sistit in rationali honestatis atque legis cognitione; Christianae vero virtutis motivum ex divina fide petitur, quae cognitio non solum clarior et ad usum magis explicita, sed etiam certior, utpote quae non abstrusis et praesertim in morum disciplina incertis saepe ratiociniis acquiritur, sed summi Dei sapientia et veracitate fulcitur. Tanto autem fortior et purior procul dubio nostra virtus erit, quanto clarius et certius tum ipsam legem tum obligationis momenta noverimus. Praeterea fieri non potest ut virtus nostra non intensitate et efficacia crescat pro augmento amoris et reverentiae erga Deum. Quo pacto autem fiat, ut Christianus Deum, cuius, ut ita dicam, fere penetralia cognoscit, quem iam non solum ut creatorem ac dominum, sed et ut patrem amantissimum ac redemptorem, ex amore hominem factum atque extrema passum contemplatur, magis non revereatur diligatque?
-
Ratione obiecti. Quidquid est obiectum virtutis naturalis, illud simul est Christianae, secundum illud S. Thomae: „Gratia non tollit, sed perficit naturam“8; at Christiana virtus insuper plura alia et sublimiora obiecta ex divina institutione complectitur.
-
Ratione subsidiorum. Virtutis naturalis exercitium per se non alias quam naturae vires postulat. Ut autem virtus supernaturali fini accommodata a nobis exerceri posset, Deus mirabiliter subsidia largitus est, ad quae naturae aditus non patet, et saluberrimas leges condidit, de quibus ratio tacet. Quantum virtutes, quae theologicae dicuntur, fidei, spei et caritatis, omnem naturalis virtutis rationem antecellunt, sive respicias, quae Deus ad eas infundendas operatur, sive quae homo ex sua parte ad eas excolendas praestat! — iis autem omnis Christiana virtus fundatur et informatur.
-
Ratione meriti. Virtuti supernaturali meritum quoque eiusdem ordinis respondet, augmentum gratiae scilicet sanctificantis et praemii aeterni; cui haud par est virtus naturalis. — Addi denique potest
-
Ratione tum nativae pulchritudinis ac nobilitatis tum efficaciae ad naturam humanam totamque humanam societatem ad verum culturae decus ac genuinam iam in his terris felicitatem evehendam. Quod ad amabilitatem propriam virtutis attinet, notum est Platonis et post eum Ciceronis effatum, virtutem nempe, si oculis cerneretur, incredibiles excitaturam esse amores. Quid si ethnici isti philosophi virtutem Christianam novissent, quid si eam in divino exemplari, in Christo Domino, Deo et homine, aspectabilem atque imitationi propositam contemplati essent! — Quantum autem religio ac virtus Christiana valeat ad nobilitandos hominum mores atque ad veram civilitatem promovendam, et quid contra virtus naturalis ac mere philosophica umquam per se valuerit aut etiam nunc valeat, historica monumenta et cotidiana experientia loquuntur.9
Articulus 2.
De virtutum ac vitiorum distinctione.
§ 1. Varia distinguendi ratio.
- Virtutes et vitia non secus ac leges et officia in varia genera et species distribui possunt.
Prima et maxime generica virtutum distinctio petitur a duplici operandi principio hominis, scilicet potentia intellectiva et appetitiva. Hoc modo virtus, quatenus generatim accipitur ut habitus rationalem hominis potentiam in ordine ad bene operandum perficiens, dividi solet in intellectualem et moralem (stricte seu proprie moralem). Ita in hanc rem post Aristotelem10 S. Thomas: „Virtus humana est quidam habitus perficiens hominem ad bene operandum. Principium autem humanorum actuum in homine non est nisi duplex, scilicet intellectus sive ratio et appetitus; haec enim sunt duo moventia in homine. . . . Unde omnis virtus humana oportet quod sit perfectiva alicuius istorum principiorum. Si quidem igitur sit perfectiva intellectus speculativi vel practici ad bonum hominis actum, erit virtus intellectualis; si autem sit perfectiva appetitivae partis, erit virtus moralis. Unde relinquitur, quod omnis virtus humana vel est intellectualis vel moralis.“11
Similem autem ex adverso vitia quoque virtutibus opposita divisionem admittunt.
Ipsae dein virtutes proprie morales ratione materiae, circa quam versantur, generice distinguuntur aliae, quae sunt circa operationes, aliae, quae sunt circa passiones. Nimirum, „operatio et passio dupliciter potest comparari ad virtutem: uno modo sicut effectus; et hoc modo omnis moralis virtus habet aliquas operationes bonas, quarum est productiva, et delectationem aliquam vel tristitiam, quae sunt passiones. . . . Alio modo potest comparari operatio ad virtutem moralem sicut materia circa quam est; et secundum hoc oportet alias esse virtutes morales circa operationes et alias circa passiones“.12
- Communior divisio et iam a scriptoribus antiquissimis usitata illa est, quae virtutes omnes morales ad quattuor principales species, prudentiam, iustitiam, temperantiam et fortitudinem revocat. Ita iam apud Ciceronem legimus: „Omne, quod est honestum, id quattuor partium oritur ex aliqua: aut enim in perspicientia veri solertiaque versatur: aut in hominum societate tuenda tribuendoque suum cuique et rerum contractarum fide: aut in animi excelsi atque invicti magnitudine ac robore: aut in omnium, quae fiunt quaeque dicuntur, ordine et modo, in quo inest modestia et temperantia.“13 Hinc est quod eaedem virtutes, eaque solae cardinales vulgo appellantur; quia super eas, ut observat S. Thomas, aliae virtutes firmantur, sicut ostium in cardine.
Esse autem praedictas quattuor virtutes cardinales seu principales idem S. Doctor ita evincit: „Numerus aliquorum accipi potest vel secundum principia formalia aut secundum subiecta; et utroque modo inveniuntur quattuor cardinales virtutes. Principium enim formale virtutis, de qua nunc loquimur, est rationis bonum; quod quidem dupliciter potest considerari: Uno modo secundum quod in ipsa consideratione rationis consistit, et sic erit una virtus principalis, quae dicitur prudentia. Alio modo secundum quod circa aliquid ponitur rationis ordo, et hoc vel circa operationes“ (quae respiciunt externas hominis et vitae socialis relationes), et sic est iustitia; vel circa passiones, et sic necesse est esse duas virtutes. Ordinem enim rationis necesse est ponere circa passiones, considerata repugnantia ipsarum ad rationem. Quae quidem potest esse dupliciter: Uno modo secundum quod passio impellit ad aliquid contrarium rationi; et sic necesse est quod passio reprimatur, et ab hoc denominatur temperantia. Alio modo secundum quod passio retrahit ab eo, quod ratio dictat, sicut timor periculorum vel laborum; et sic necesse est quod homo firmetur in eo, quod est rationis, ne recedat; et ab hoc denominatur fortitudo. — Et similiter secundum subiecta idem numerus invenitur. Quadruplex enim invenitur subiectum huius virtutis, de qua nunc loquimur, scilicet rationale per essentiam (ratio) quod prudentia perficit; et rationale per participationem, quod dividitur in tria, i. e. in voluntatem, quae est subiectum iustitiae, et (sensibilitatem) concupiscibilem, quae est subiectum temperantiae, et irascibilem, quae est subiectum fortitudinis.“14
Atque ita intellegitur, non solum ad has tamquam capitales omnes alias virtutes morales in suo quamque ordine reduci, sed etiam in vitiis oppositis similem per contrarium distributionis rationem inveniri.
§ 2. De virtutibus cardinalibus in specie.
- I. Prudentia definiri solet: „recta ratio agibilium“15 seu habitus applicandi principia morum universalia ad peculiares conclusiones operabilium. „Ad prudentiam“, ait S. Thomas, „pertinet applicatio rectae rationis ad opus, quod non fit sine appetitu recto. Et ideo prudentia non solum habet rationem virtutis, quam habent aliae virtutes intellectuales, sed etiam habet rationem virtutis, quam habent virtutes morales, quibus etiam connumeratur.“16 Est videlicet per se virtus intellectualis, pertinens ad rationem practicam et sedem habens in facultate intellectiva, attamen cum respiciat rectitudinem impertiendam actibus moralibus et supponat voluntatem bene ordinatam circa finem, participiat rationem verae virtutis moralis.17
Immo est quaedam virtutum regina, ad quam pertinet in reliquis omnibus debitum praefinire modum ac mensuram, ut „in medio semper consistant“, neque per defectum neque per excessum ad opposita vitia declinent.
Eius actus tres praecipue numerantur: consiliari, iudicare et praecipere de his, quae ducunt ad debitum finem. Hinc ad prudentiam tamquam partes constituentes S. Thomas revocat: Eubuliam, quae importat bonitatem consilii; Synesin, quae importat iudicium rectum circa particularia operabilia, et Gnomem, quae importat quandam perspicacitatem iudicii.18 — Eius igitur quasi praesidia sunt praecipua: memoria, intellegentia, providentia, docilitas, circumspectio et cautio.19
Vitia prudentiae opposita 1. per defectum sunt: negligentia, praecipitatio, pervicacia, inconsiderantia, inconstantia; 2. per excessum: ea, quae prudentia carnis vulgo dicitur, nimia sollicitudo et anxietas, astutia et dolus.20
- II. Iustitia ut virtus particularis et stricte accepta vulgo definitur: „Perpetua et constans voluntas ius suum cuique tribuendi.“ Itaque immediate voluntatem afficit in eaque residet. Ut autem sub omni respectu, quem ratio recta exigit, ius suum cuique tribuatur, necesse est ut homo consideretur non solum secundum relationes sociales ad alios homines singillatim sumptos, sed etiam ut membrum societatis tamquam totalitatis cuiusdam in se et ad suas partes recte ordinandae. Hinc iterum S. Thomas21: „Iustitia“, inquit, „ordinat hominem in comparatione ad alium; quod quidem potest esse dupliciter: Uno modo ad alium singulariter consideratum; alio modo ad alium in communi, secundum scilicet quod ille, qui servit alicui communitati, servit omnibus hominibus, qui sub communitate illa continentur. Ad utrumque ergo se potest habere iustitia secundum propriam rationem. Manifestum est autem quod omnes, qui sub communitate aliqua continentur, comparantur ad communitatem sicut partes ad totum. Pars autem id quod est totius est; unde et quodlibet bonum partis est ordinabile in bonum totius. Secundum hoc ergo bonum cuiuslibet virtutis, sive ordinantis aliquem hominem ad se ipsum, sive ordinantis ipsum ad aliquas alias personas singulares, est referibile ad bonum commune, ad quod ordinat iustitia. Et secundum hoc actus omnium virtutum possunt ad iustitiam pertinere, secundum quod ordinat hominem ad bonum commune: et quantum ad hoc iustitia dicitur virtus generalis. Et quia ad legem pertinet ordinare in bonum commune, hinc est quod talis iustitia praedicto modo generalis, dicitur iustitia legalis, quia sic per eam homo concordat legi ordinanti actus omnium virtutum in bonum commune.“
Praeter iustitiam legalem distinguitur iustitia commutativa et distributiva. Commutativa dicitur, quatenus respicit arithmeticam proportionem seu strictam aequalitatem inter ius unius et respondens debitum alterius; eius proinde finis est rectus ordo unius personae ad alteram. Distributiva vocatur, quatenus in praemiis et poenis pro merito dividendis aut etiam in oneribus socialibus iniungendis et bonis conferendis versatur et rectum ordinem communitatis ad singula membra intendit. Respicit nempe proportionem geometricam rei et personae ad meritum vel demeritum (sociale), quare in remunerativam et vindicativam subdividitur.22
Ad iustitiam aliquo modo coordinantur: religio erga Deum, pietas erga parentes et patriam, oboedientia, gratitudo erga benefactores, veracitas, observantia erga homines dignitate et virtute praestantes etc., quibus opponuntur totidem vitia contraria, ut irreligiositas, superstitio, impietas etc.23
Ceterum iniustitia, prout est vitium speciale, quibus modis virtuti iustitiae opponi possit, ex huius distinctione satis apparet. Quippe „iniustitia est duplex: una quidem illegalis, quae opponitur legali iustitiae; et haec quidem secundum essentiam est speciale vitium, in quantum respicit speciale obiectum, scilicet bonum commune, quod contemnit; sed quantum ad intentionem est vitium generale, quia per contemptum boni communis potest homo ad omnia peccata deduci; sicut etiam omnia vitia, in quantum repugnant bono communi, iniustitiae habent rationem, quasi ab iniustitia derivata. Alio modo dicitur iniustitia secundum inaequalitatem quandam ad alterum, prout scilicet homo vult habere plus de bonis, puta divitiis et honoribus, et minus de malis, puta laboribus et damnis, et sic iniustitia habet materiam specialem et est particulare vitium iustitiae particulari oppositum.“24
- III. Temperantia est virtus, quae propensiones illecebrasque sensuales iuxta rectam rationem honestatisque fines moderatur. Ea igitur maxime elucet circa usum rerum delectabilium secundum sensum, in quibus appetitus „concupiscibilis“ rationis moderamine indiget. Atque ita quidem specialem virtutem cardinalem a reliquis distinctam denotat. Non raro tamen temperantiae nomen latius quoque usurpatur ad significandam universam moderationem illam, quam ratio imponit humanis operationibus et passionibus, quod commune est omni virtuti morali.25
Tamquam partes constituentes virtutis specialis temperantiae recenseri solent: abstinentia et sobrietas, quae in moderatione naturalis appetitus cibi potusque versatur et generatim eorum, quae ad conservandam individui naturam pertinent26; castitas et pudicitia, quae in iis, quae conservationem speciei respiciunt, a voluptatibus rationali naturae indignis se continet.27
Virtutes porro temperantiae annexae vel coordinatae numerantur: continentia, demissio animi, mansuetudo, modestia, parcitas, austeritas, simplicitas, eutrapelia etc.28; quibus vitia opponuntur: intemperantia, luxuria, inverecundia, scurrilitas, crudelitas etc.
- IV. Fortitudo est „considerata periculorum susceptio et laborum perpessio“29, seu robur animi in subeundis intrepide laboribus et periculis tolerandisque adversis et arduis ex honesto fine. Et sic quidem tamquam virtus specialis partem „irascibilem“ ordinat, superando impedimenta et difficultates maiores, quibus voluntas a sequendo rationis dictamine abstraheri posset. Ipsa quoque latiore sensu aliquando accipitur, quatenus eam animi firmitatem importat, quae condicio est omnium virtutum, ad quas pertinet firmiter atque constanter operari.30
Fortitudo quasi rectum medium occupat inter timiditatem et audaciam. Namque, ut explicat S. Thomas, „ad virtutem fortitudinis pertinet removere impedimentum, quo retrahitur voluntas a sequela rationis. Quod autem aliquis retrahatur ab aliquo difficili, pertinet ad rationem timoris, qui importat recessum quemdam a malo difficultatem habente. Et ideo fortitudo principaliter est circa timores difficilium rerum, quae retrahere possunt voluntatem a sequela rationis. Oportet autem huiusmodi rerum difficilium impulsum non solum firmiter tolerare cohibendo timorem, sed etiam moderate aggredi, quando scilicet oportet eas exterminare ad securitatem in posterum habendam, quod videtur pertinere ad rationem audaciae. Et ideo fortitudo est circa timores et audacias, quasi cohibitio timorum et audaciarum moderativa.“31 Unde colligitur non quamlibet animi audaciam, qua timores caeco impetu aut nullo adhibito rationis moderamine contemnantur, virtuti fortitudinis aequiparari posse. Nam „virtus hominis est, quae facit bonum hominem et opus eius bonum reddit; bonum autem hominis est, secundum rationem esse“.32
Fortitudinis quasi comites praecipuae sunt: magnanimitas, quae „ex suo nomine importat quandam extensionem animi ad magna“; patientia, per quam „bonum rationis conservatur contra tristitiam, ne scilicet ratio tristitiae succumbat“ in tolerandis prementibus malis; perseverantia, quae „facit firmiter persistere hominem in bono contra difficultatem, quae provenit ex ipsa diuturnitate actus“.33
Vitia denique illi adversantur alia per defectum, nempe: timiditas, pusillanimitas, ignavia, tristitia, desperatio; alia per excessum: audacia temeraria et inconsulta aut improba etiam in sceleratis consiliis exsequendis, praesumptio seu nimia in suis viribus fiducia, quae in specie magnanimitati per excessum opponitur.34