Theodor Meyer, Ius naturae generale

Theodor Meyer

Theodor Meyer, Ius naturae generale

Theodor Meyer

Institutiones iuris naturalis, Pars I: Ius naturae generale

First published 1906

Theodor Meyer’s Ius naturae generale from the second corrected edition (1906), in Latin with an original English translation. Preface and proemium included; the navigational contents and publisher advertisements are excluded.


Introductio I: Praefatio

Prooemium

Sectio I: Ethica generalis

Liber I: Liber primus. De elementis et condicionibus naturalibus actus humani

Liber II: Liber secundus. De attributis moralibus actus humani

Liber III: Liber tertius. De norma completa actuum humanorum seu de lege

De norma completa actuum humanorum seu de lege.

Prologus.

218. Norma actuum humanorum ut moralium seu norma moralitatis obiectiva, de qua supra disseruimus, cum ea actuum norma, de qua modo dicere instituimus, confundenda non est. Illa per se et directe theoretica tantum est, haec autem directe et per se praxin respicit. Illa iudicium rationis dirigit in discernenda et diiudicanda morali actionum qualitate, qua bonae vel malae censeri et dici debeant; haec autem praesupposito illo iudicio et secundum illud voluntati regulam agendi praefigit; efficacia, quam illa in animum rationalem exercet, est necessitas per se tantum logica, quae intellectum vi cognitae veritatis adstringit; huius efficacia praeterea et quam maxime ad voluntatem ligandam se exporrigit, et necessitate practica consistit, quam obligationem moralem vulgo dicunt. Hinc est quod legem, his praerogativis prae norma moralitatis insignitam, normae completae actuum humanorum nomine distinguimus.

His praenotatis primo quidem de lege generatim, dein in particulari de lege aeterna et naturali, nec non aliquatenus de lege positiva, nempe pro interno suo ad legem naturalem respectu, agendum erit.

Caput I. De lege generatim

Articulus 1.

Legis notio.

§ 1. Metaphysica eius analysis e conceptu obligationis petita.

219. Legis vocabulum ab aliis a legendo, quia scribi et hinc legi solet, vel a legendo, i. e. eligendo, quod iustum rerum praecipiendarum delectum supponit, vel a ligando derivatur, quia proprius legis effectus est ligare. Sed quidquid sit de vera huius nominis etymologia, certum est, a notione legis notionem ligaminis seu obligationis, quae per illam efficitur, separari non posse. Atque ita omnis lex relationem continet tum ad rem, quae ligatur, tum ad rem, circa quam vel cui haec alligatur, tum ad causam efficientem, quae ligat. Hinc ex quadruplici quasi elemento metaphysico generalis notio legis coalescit: ex idea ligaminis seu obligationis, subiecti quod obligatur, obiecti sive materialis sive formalis, ad quod obligatur et causae efficientis, per quam obligatur. Quibus singulis perpensis legis iusta definitio efflorescit.

220. Ad hoc in mentem revocanda sunt, quae a principio huius tractatus de rerum omnium creatarum communi destinatione monuimus, qua nimirum singulae, dum pro sua natura ad fines proprios motu naturali contendunt, simul ad finem aliquem supremum et communem conspirare Deumque glorificare debent, pro mensura naturae et gradu, quem quaelibet in mirifico illo ordine occupat. Deus est, qui hunc ordinem statuit, qui eum etiam conservat et exsequitur tamquam primus motor, sed non sine cooperatione causarum secundarum. Indigent igitur omnes res creatae aliquo ligamine, quo pro gradu suo ad eundem ordinem alligentur, ne ab eius unitate seu a fine communi desciscant. Atque in hoc ipso ligamine obligatio latissime sumpta consistit. Eo sensu igitur obligatio ad omnes et singulas res creatas extenditur. Neque aliam posse esse causam primam obligantem nisi solum Deum, non minus perspicuum est, quam obiectum formale et finem essentialem obligationis omnis esse ordinem rerum a Dei sapientia et sanctitate intentum (cf. n. 7—10).

221. Sed ligaminis illius ratio essentialiter diversa est in creaturis rationalibus et creaturis ratione destitutis. Hae nimirum ad complendum ordinem ducuntur determinatione physica, illae autem ad ordinem ducere semetipsas debent, unde ipsarum naturae convenit ita ligari, ut, quamvis ligatae, libertate tamen non priventur. Illud obligationem physicam, hoc moralem constituit. Ordo ad quem efficiendum illa proxime spectat, ordo physicus est, altera autem immediate ad ordinem moralem efficiendum et conservandum refertur; illa per leges physicas, haec per leges morales efficitur. Sed hic de morali tantum obligatione dicere ad nostrum propositum pertinet.

222. Moralis obligatio, quae etiam simpliciter obligatio dicitur, id habet prae omni alio ligamine proprium, quod inducit necessitatem non physicam, sed moralem, i. e. talem, quae spirituali naturae sit accommodata ac proin liberam actuum suorum potestatem animo non auferat. Talis autem nulla concipi potest necessitas nisi disiunctiva, talis nimirum, qua ens rationale ad ordinem supremum creationis non minus quidem ac ens irrationale simpliciter adstringatur, ita tamen, ut libertati relinquatur spatium aliquod electionis circa modum, quo potius illum ordinem a se compleri velit; vel Dei in natura rationali benevolam directionem ad proprium summum bonum libere sequendo, vel eandem cum proprio summo malo spernendo indeque iustam ordinis reactionem subeundo.

Unde concludimus:

223. I. Obligationem moralem vinculum esse non mere logicum, quo intellectus in iudicando adstringitur, sed vinculum practicum, i. e. tale, quo ipsa voluntas ad ordinem aut libere prosequendum aut necessitate subeundum ligetur; — idem tamen vinculum voluntatem liberam attingere non posse nisi mediante intellectu. i. e. ope iudicii practici rationis, quo motivum suppeditatur voluntati eam moraliter ligans.

Et vero ad hoc rationis iudicium, quod voluntati se instar imperativi exhibet eique electionis terminum aliquem tamquam morale debitum (ein Sollen, eine Pflicht) proponit, requiritur ut ab intellectu percipiatur duplex obiectiva necessitas: a) necessitas finis in se et ratione sui; b) necessitas medii (in libera hominis potestate positi) ad eundem finem complendum. Finis iste ratione sui necessarius formaliter non nisi unus est, scilicet ordo operabilium universalis, qui est essentiale obiectum rationalis cognitionis (vide n. 45 184) et qui cum eadem evidentia, cum qua a nobis percipitur, simul percipitur ut necessarius, i. e. tamquam essentiale obiectum rationalis voluntatis quemadmodum, idem est obiectum necessarium sanctissimae Dei voluntatis. Medii autem necessarii rationem habet actio vel omissio, quae ad illum ordinem comparata intellegitur ad eius integritatem necessario pertinere. Hac igitur duplici necessitate cognita non potest non oriri rationis practicae dictamen ineluctabile, hoc vel illud faciendum, aliud vero omittendum esse. Unde recte Taparellius moralem obligationem definit: „aliquod debitum rationale ex necessitate finali, i. e. ex necessaria connexione mediorum cum fine necessario resultans.“

224. II. Quamvis obligatio non nisi ope iudicii practici rationis induci possit, tamen momentum proprie obligans, seu id, quo voluntas libera moraliter adstringitur, non est activitas rationis illud iudicium efformantis, sed est ipsa necessitas disiunctiva obiective existens et logice anterior, quam ratio per suam activitatem non facit, sed existentem cognoscit.

225. III. Quodsi haec necessitas respectu alicuius actionis vel omissionis cognoscitur esse fundata in ordine rerum essentiali, ita ut independenter a quacumque voluntate libera, sive creata sive increata, subsistat, constituit obligationem naturalem. Si autem est contingenter et libere inducta, obligatio inde resultans dicitur positiva. — Utriusque obligationis causa efficiens primaria sola Dei voluntas esse potest, supremi et absoluti ordinatoris rerum. Sed aliter est causa obligationis naturalis, aliter positivae. Prior immediate a divina voluntate hypothetice (sub hypothesi creationis) necessaria descendit; altera immediate vel a libera voluntate divina vel a voluntate creata in partem aliquam cooperationis cum Deo ordinatore mundi moralis vocata oriri potest. Hoc altero casu proxima et immediata causa efficiens obligationis positivae est rationalis voluntas creata qua fungens divina legatione, mediata autem et prima Dei voluntas illam auctoritatem creaturae communicans.

Itaque ratione originis de essentia est obligationis moralis, ut procedat a voluntate a) rationali, quia haec sola capax est ad finem ordinandi, b) iis, qui obligandi sunt, superiori sive per se et absolute, quod soli Deo convenit, sive vi potestatis communicatae.

226. IV. Obiectum formale et finis internus omnis obligationis moralis est rectus ordo moralis, quo rationalis creatura tum secundum suam relationem ad finem ultimum, tum intuitu huius finis omnibus communis etiam secundum suas relationes ad alias creaturas recte disponitur. Verum pro diverso gradu huius ordinis obligatio proxime et directe referri potest vel ad ordinandas individuas personas secundum ordinem individualem, vel ad socialem aliquam unitatem secundum ordinem socialem, vel ad omnium totalitatem secundum ordinem universalem. Dixi directe; nam indirecte et remote omnis obligatio respicit ordinem universalem, quia semper saltem remote intuitum habet ad finem ultimum communem, qui solus est ratione sui necessarius.

227. V. Hinc colligitur, in obligatione, sicut universim vinculum ordinis pro creaturis rationalibus, ita praecipuo quodam modo et proprie vinculum ordinandae communitatis situm esse, quo haec et singula eius membra ad finem communem (bonum commune) recte disponantur.

Est ergo actus obligandi, quoties ordinem communitatis directe respicit, exercitium potestatis (auctoritatis, iurisdictionis) in membra eiusdem communitatis, ab eo dimanans, qui huic tamquam ordinator ad bonum commune praeest vel per se, quod soli Deo competit, vel qua vices gerens Dei.

228. VI. Omnis obligatio proin dupliciter accipi potest, aut prout est in obligato aut prout ab ordinante seu obligante emanat; sub priori respectu passiva, sub altero activa dicitur.

Porro haec ipsa legis elementa, quae e fundamentalibus ordinis rationalis conceptibus a priori et analytice eruimus, iam iam synthetice quoque in legis notione ac definitione vulgo tradita recognoscere et verificare licet.

§ 2. Legis definitio.

229. Lex secundum significationem obviam ad obligationem se habet ut causa proxima ad suum effectum. Eadem tamen pro latiore aut strictiore acceptione in usu vulgari diversum aliquando sensum admittit.

Lex latissime accepta „regulam aliquam et mensuram denotat actuum, secundum quam inducitur aliquis ad agendum vel ab agendo retrahitur“. Et sic legis nomen extendi potest etiam ad agentia, quae naturae necessitate ad suos actus determinantur, quare et horum regulae leges physicae vocantur.

Sed etiam prout solis agentibus rationalibus lex applicatur, iterum latius aut strictius sumi potest. Latius dicta pro qualibet regula practica usurpatur, quo sensu omnis ars suas leges habet. Magis proprie solam regulam et mensuram actuum humanorum qua talium denotat, cuius proin effectus proprius sit obligatio moralis.

Verum haec ipsa legis significatio adhuc vel arctioribus vel laxioribus limitibus circumscribitur. Etenim vel sub legis nomine etiam „praeceptum“ comprehenditur, i. e. lex particularibus personis, aut communitati quidem, sed transitorie et pro casu particulari imposita; vel lex a praecepto distinguitur, et tum ad solam communitatem respectu finis communis ac proinde stabiliter ordinandam refertur.

230. Hoc ultimo sensu strictissimo et maxime proprio intellecta lex a S. Thoma definitur: „quaedam ordinatio rationis ad bonum commune et ab eo, qui curam communitatis habet, promulgata.“

Quattuor in hac definitione momenta consideranda veniunt:

a) Dicitur: ordinatio rationis, ut significetur eius origo. Nempe „regula et mensura humanorum actuum“ non potest nisi a ratione procedere. „Rationis enim est, ordinare ad finem.“ Iam vero legis est scopus, actus humanos ordinare, i. e. ita dirigere, ut ad finem obtinendum conducant; lex ergo a ratione procedit. — Sed a ratione procedit non quomodocumque, sed tamquam aliqua eius „ordinatio“, quae designat voluntatis rationalis actum seu decretum, i. e. iussionem legislatoris secundum ductum rationis.

b) ad bonum commune; ut distinguatur lex a praecepto, quod, ut supra monuimus, non toti communitati, sed particularibus personis aut pro casu particulari imponitur, et etiam a privato homine imponi potest, qui aliquo dominio ornatus sit. Quare et finis, quem praeceptum spectat, non necessario bonum totius communitatis esse debet; id ipsum autem de essentia est legis. In hac obiectiva relatione legis ad bonum commune legis iustitia praesertim continetur, quae propterea inter essentiales legis condiciones recte recensetur.

c) ab eo, qui curam communitatis habet. . . . Nam ut monet S. Thomas: „Lex proprie, primo ac principaliter respicit ordinem ad bonum commune: ordinare autem aliquid in bonum commune est vel totius multitudinis vel alicuius gerentis vicem totius multitudinis, et ideo condere legem vel pertinet ad totam multitudinem vel pertinet ad personam publicam, quae totius multitudinis curam habet, quia et in omnibus aliis ordinare in finem est eius, cuius proprius est finis.“ De quo loco notandum est: per „multitudinem“ non quamlibet turbam hominum, sed corpus sociale iam unitum et vitaliter constitutum designari; et „vicem gerere multitudinis“ ex mente S. Doctoris aliud non significare, quam id, quod statim subiungit: „multitudinis (societatis) curam habere“, et eatenus nomine multitudinis res ipsius (non sibi proprias) curare, quod utique omni legislatori incumbit, quamvis ratione potestatis non multitudinis, sed Dei vices gerat. Namque ad Deum, auctorem naturae, eodem passim docente S. Thoma, per essentiam pertinet, mediate vel immediate universum mundum moralem ordinare.

d) promulgata. Imperare enim idem est ac subditos ad convenientem ordinem obligando applicare; applicatio autem eiusmodi in subiecto intelligente aliter fieri nequit nisi mediante cognitione et hinc per manifestationem authentice factam seu per promulgationem.

Eadem legis elementa, quae totidem eius condiciones essentiales constituunt, Suarez quoque, licet sub alia verborum formula, complectitur, hanc legis definitionem proponens: „Lex est commune praeceptum, iustum ac stabile, sufficienter promulgatum.“

231. Corollarium. Ex dictis facile intellegitur, qua ratione consilium a lege differat. Quamvis enim consilium in eo cum lege conveniat, quod inducere ad agendum secundum rationem velit, in eo tamen maxime ab eadem distinguitur, quod nullam moralem operandi necessitatem adeoque nullam obligationem imponit.

232. Scholium. De promulgatione a nonnullis dubitatum est, utrum verius de essentia legis esse dicatur, an potius eius tantum requisitum necessarium, ut suam efficaciam externam habere possit. — Difficultatem aliquatenus movit „lex aeterna“, de qua infra dicendum erit, et quae tametsi nullam (saltem externam) habeat promulgationem, nihilominus communiter lex vocatur. — Verum, ut Suarez sapienter monet, duplex status legis distinguendus est, „unus est mere interior, prout lex consideratur in mente legislatoris, alius est exterior, prout lex existit extra legislatorem, vel in ipsis subditis vel in aliquo signo manifestante voluntatem legislatoris. Promulgatio ergo, ut ex vi ipsius vocis constat, dicitur respectu legis externae; nam dicit publicationem legis, per quam possit a subditis cognosci. Lex autem aeterna tantum dicit legem in mente Dei conceptam, et ideo non potest eadem ratio promulgationis ad eam applicari.“ Qualis autem illi conveniat, infra examinandum erit. Itaque considerando legem secundum eius statum externum sufficiens promulgatio procul dubio „de ipsa ratione legis esse“ censenda est. Quam sententiam affirmans S. Thomas auctoritatem quoque Gratiani invocat dicentis: „tunc leges institui, quando promulgantur, firmari autem, quando moribus recipiuntur“.

Plura alia, quae de ratione legis generatim vel de eius requisitis in quaestionem vocari solent, specialius ad legem humanam pertinere ad eamque aptius referenda videntur.

Articulus 2.

Ratio distinguendi leges.

§ 1. Distinctio a diversis legis actibus petita.

233. Prima distinguendi ratio, quae in consideranda lege occurrit, non ad diversas legis species, sed ad diversos legis effectus vel actus refertur, secundum quos ipsa lex varios modos et varias denominationes sortitur. Scilicet praeter effectum principalem et adaequatum legis, qui est obligatio, quattuor particulares effectus vel potius actus enumerari solent: praecipere, prohibere seu vetare, permittere et punire, et secundum eosdem distinguitur lex praecipiens (affirmativa), vetans (negativa), permittens et puniens.

Omnes isti actus proprie in ipsa obligatione continentur nec aliud designant quam varios modos, quibus ipsa obligatio humanam activitatem attingere potest, simulque diversos modos contra eandem peccandi.

234. Itaque quatenus obligatio inducit ad aliquos actus ponendos, dicitur praecipiens seu affirmativa; quatenus inducit ad certos actus omittendos, est vetans seu negativa; contra priorem omissione, contra alteram positione actus peccatur. Porro utut formaliter eadem utriusque sit vis obligandi, materialiter tamen diversam efficaciam habent, secundum pervulgatum in iure axioma:

„Lex affirmativa obligat semper sed non pro semper, lex negativa vero semper et pro semper.“

Utraque obligat semper, ex quo lata est et quamdiu durat, quia obligatio effectus naturalis est omnis legis, qui deficere nequit, nisi ipsa lex esse desierit. Affirmativa dicitur non pro semper obligare, quia non obligat pro singulis momentis, sed solum pro certo tempore, pro quo imposuit operandi onus; contra lex negativa insuper pro semper obligat, quia negatio, quam includit, pro omni tempore sicut secundum totam extensionem prohibitionis suae enuntiatur, et praeceptum, ne omnino aliquid fiat, aequivalet huic: ne ullo tempore fiat.

235. Permittere non semper et sub omni respectu est effectus legis. Dicitur enim aliquid permitti duplici modo: vel per solam negationem obligationis, qua illud sive praeceptum sive prohibitum sit, et hoc modo permissio non est effectus legis, sed potius effectus ipsius absentiae legis; vel dicitur permitti positive, i. e. per actum voluntatis, quo legislator vult nec praecipere nec prohibere; et hic solus modus permissionis effectibus legis adnumerari potest. Distingui pariter debet permissio facti et permissio iuris; prior non excludit rei prohibitionem, sed solum significat aliquem actum a legislatore non impediri, cum impediri posset, proinde neque ipsius legis effectus est; sic Deus permittit peccata fieri, quae prohibet et quae non impunita relinquit. Permissio iuris autem proprie ad legem pertinet, quia denotat negationem vel suspensionem ipsius obligationis respectu illius, cui aliquid permittitur. Haec permissio, quotiescumque positive permittentis decreto fundatur, semper cum aliqua obligatione coniungitur, quamvis non eius, in cuius favorem aliquid permittitur. Obligat enim alios, ne illum in re permissa impediant, et iudicem, ne ob eam causam violatae legis reum pronuntiet.

236. Effectus denique, qui punitione consistit, duplici modo a lege producitur: primo quidem per ipsam culpam, quae est ratio punitionis, quatenus a lege pendet, ut transgressor legis reatum poenae incurrat; altero modo, prout consideratur ipsa poenae taxatio aut etiam actualis inflictio, quae aliquando immediate a lege efficitur, ita ut eius virtute ipso facto transgressionis poena incurratur; aliquando mediate tantum, dato mandato iudici, ut poenam delicto congruam ipse statuat.

Recensiti quattuor effectus, quamvis omnes ad legem indeterminate sumptam pertineant, non tamen omnes singulis legibus conveniunt.

§ 2. Distinctio legum a diversitate specifica.

237. Ita leges dividuntur:

  1. Generalissime: in legem aeternam et leges temporales seu in tempore latas. Non minus vere tamen lex aeterna commune omnium legum temporalium exemplar ac principium dicitur.

  2. Ratione auctoris immediati: in divinam et humanam.

  3. Ratione fundamenti simul et promulgationis: in naturalem et positivam.

Porro lex positiva iterum distinguitur divina et humana. Haec ipsa demum est ecclesiastica vel civilis, prout ab auctoritate humana ecclesiastica vel civili fertur.

Hoc loco de lege aeterna et naturali tantum prae ceteris diligentius agendum est; quibus nonnulla generaliora de lege positiva sive divina sive humana subiiciemus. Quippe de lege divina positiva in particulari disserere ad propriam theologiae provinciam pertinet; in particulares autem legum humanarum rationes investigare magna ex parte scientiae iuris civilis et ecclesiastici proprium est; quatenus vero idem iuris naturalis interest, in speciali potius parte huius operis tamquam in loco sibi congruo complendum erit.

Caput II. De lege aeterna eiusque temporali per legem naturalem promulgatione

De lege aeterna eiusque temporali per legem naturalem promulgatione.

Articulus 1.

De lege aeterna in se spectata.

§ 1. Eius notio.

238. Siquidem notio legis generalissima in eo sita est ut sit quaedam rationis regula operationum ad finem, in ipsa ratione divina, omnium rerum ordinatrice, scholae Christianae doctores duce S. Augustino legem universalissimam atque omnium exemplar agnoverunt eamque „legem aeternam“ nominaverunt.

Et sane negari non potest, rationem divinam omnium agendorum esse regulam supremam simulque aeternam, utpote quae singulis rebus suos fines ab aeterno praefigit et (qua divina voluntas) ad suos fines singulas naturas disponit. Audiatur ea de re angelicus Doctor: „Nil est aliud lex quam dictamen practicae rationis in principe, qui gubernat aliquam communitatem perfectam. Manifestum est autem, supposito quod mundus divina providentia regatur quod tota communitas universi gubernatur ratione divina. Et ideo ipsa ratio gubernationis rerum in Deo sicut in principe universitatis existens legis habet rationem. Et quia divina ratio nihil concipit ex tempore, sed habet aeternum conceptum, inde est quod huiusmodi legem oportet dicere aeternam. . . . Sic igitur aeternus divinae legis conceptus habet rationem legis aeternae, secundum quod a Deo ordinatur ad gubernationem rerum ab ipso praecognitarum.“ — Et paulo post eundem conceptum ita evolvit: „(Deus) est gubernator omnium actuum et motionum, quae inveniuntur in singulis creaturis. Unde sicut ratio divinae sapientiae, in quantum per eam cuncta sunt creata, rationem habet artis vel exemplaris vel ideae; ita ratio divinae sapientiae moventis omnia ad debitum finem obtinet rationem legis. Et secundum hoc lex aeterna nihil aliud est quam ratio divinae sapientiae, secundum quod est directiva omnium actuum et motionum.

Congruit secundum rem haec S. Thomae definitio cum ea, quam S. Augustinus proponit et qua lex aeterna dicitur: „ratio vel voluntas Dei ordinem naturalem conservari iubens, perturbari vetans“; vel, ut alibi habetur: „Est summa ratio, cui semper obtemperandum est.“

Concipi igitur debet lex aeterna ut actus Dei immanens, quo necessario et ab aeterno vult, creaturas omnes a se condendas ad finem convenienter ordinari. Unde consequitur legem aeternam per se tam universalem esse, ut non solum ad mundum moralem seu entium rationalium, sed etiam ad mundum physicum debite ordinandum extendatur, immo nec solum ordinem naturalem, sed (supposita Dei libera institutione) etiam ordinem supernaturalem comprehendat. Plerumque tamen respectu solius ordinis moralis, et quidem tantum naturalis considerari solet.

Ulterius legem aeternam S. Thomas illustrat, eam distinguendo a divina providentia. „Providentia in Deo proprie non nominat legem aeternam, sed aliquid ad legem aeternam consequens. Lex enim aeterna est consideranda in Deo, sicut concipiuntur in nobis principia operabilium naturaliter nota, ex quibus procedimus in consiliando et eligendo: quod est prudentiae sive providentiae. Unde hoc modo se habet lex intellectus nostri ad prudentiam, sicut principium in demonstratione. Et similiter etiam in Deo lex aeterna non est providentia, sed providentiae quasi principium. Unde et convenienter legi aeternae attribuitur actus providentiae; sicut et omnis effectus demonstrationis principiis indemonstrabilibus attribuitur.“

§ 2. Legem aeternam esse declaratur.

239. Legem aeternam secundum acceptionem modo explicatam existere, aeque certum est, ac Deum ipsum omnium creatorem atque ordinatorem exsistere, nec alia probatione indiget praeter eam, quam praemissam in metaphysica supponimus.

Illud solum aliquatenus in controversiam vocari potest, utrum ei, quae lex aeterna dicitur, vere ac proprie legis nomen competat.

Namque dubitandi ratio in eo potissimum fundari videtur quod lex aeterna essentialiter sit actus Dei immanens et hinc illo legis requisito carens, quod in promulgatione consistit.

Responsum autem ad hanc difficultatem partim ex iis, quae supra (232) circa promulgationem legis secundum Suarezium praemonuimus, partim ex diserta S. Thomae declaratione colligitur. Non enim aequali necessitate aut aequali ratione secundum omnis legis statum promulgatio ad eius essentiam pertinet, sed aliter secundum statum internum, aliter secundum externum. Lex autem aeterna, ut talis est, nullum alium essendi statum habet nisi internum, et sic non ei convenit promulgatio in ordine ad eius cognitionem in subditis efficiendam; ea autem promulgatione, quae secundum eius statum ei convenire possit, minime caret. Etenim, ut ait S. Thomas: „lex aeterna habet promulgationem ex parte Dei promulgantis, quia Verbum divinum est aeternum“ (scilicet in Deo immanenter ab aeterno prolatum) . . . „sed ex parte creaturae audientis aut inspicientis non potest esse promulgatio aeterna.“

Ad quod recte animadvertit Suarez, posse admitti hoc „singulare“ in hac lege, ut „censeatur consummata et perfecta eo ipso, quod in mente legislatoris stabilita sit; alias autem leges non consummari, donec promulgentur“. Et eius rationem reddit: „quia decretum Dei aeternum immutabile est et sine ulla sui mutatione pro suo tempore obligat: decretum autem hominis mutabile est; unde quamdiu non promulgatur per modum legis, semper se habet potius per modum propositi ferendi legem, quam per modum legis firmiter stabilitae et latae“

240. Nec mirum est, a Christianis philosophis communiter legem aeternam dici Dei omnia ordinantis sapientiam, cuius veram et absolutam legis rationem ipse Cicero cum sapientissimis veterum agnovit. Ita namque diserte testatur: „Hanc video sapientissimorum fuisse sententiam, legem neque hominum ingeniis excogitatam, nec scitum aliquod esse populorum; sed aeternum quiddam, quod universum mundum regeret, imperandi prohibendique sapientia. Ita principem legem illam et ultimam mentem esse dicebant omnia ratione aut cogentis aut vetantis Dei: ex qua illa lex, quam dii humano generi dederunt, recte est laudata . . . . Erat enim ratio profecta a rerum natura et ad recte faciendum impellens et a delicto avocans, quae non tum denique incipit lex esse, cum scripta est, sed tum cum orta est. Orta est autem simul cum mente divina. Quamobrem lex vera atque princeps apta ad iubendum et ad vetandum ratio est recta summi Iovis.“

241. Scholium 1. Quae a Chr. Thomasio (1655—1728) aliisque scholasticorum calumniatoribus contra eorum doctrinam „de lege aeterna“ obiecta fuerunt, et quibus eam figmento materiae improductae ethnicorum compararunt, serium responsum non merentur, cum vel ex inimico obtrectandi studio vel ex incredibili in rebus metaphysicis ignorantia originem ducant. — Magis mirandum, quod etiam F. J. Stahl, qui ceteroquin pariter omnem philosophiam moralem ab agnitione Dei vere personalis, creatoris et ordinatoris mundi exordium sumere iubet, admodum imperfecte mentem Aquinatis de lege aeterna disserentis assecutus esse videtur, relativo suo consensui accusationem admiscens, quod traditus illius legis concipiendae modus ansam praebeat „restringendae libertatis divinorum consiliorum (die innere Freiheit des göttlichen Ratschlusses zu schmälern)“. — Num censor iste aliquando legerit locum angelici Doctoris supra iam commemoratum: „Sic igitur aeternus divinae legis conceptus habet rationem legis aeternae, secundum quod a Deo ordinatur ad gubernationem rerum ab ipso praecognitarum“, i. e. rerum, quae a Deo secundum liberum suum decretum creationis tamquam in tempore exstiturae ab aeterno praecognoscuntur? Ubi, quaeso, hic diminutio divinae libertatis in suis actibus ad extra?

Sed iuvat fortasse meminisse eundem scriptorem ex instinctu quodam „orthodoxi protestantismi“ in suis operibus non minorem aversionem erga „philosophiam theocraticam“, quam vocat, medii aevi quam erga moderni liberalismi principia profiteri.

241 a. Scholium 2. Ex altera parte H. Ahrens philosophiae medii aevi prorsus contrarium exprobrat et veluti gravissimum eius vitium hoc potissimum notat, quod totius ordinis moralis et iuridici fundamenta in (libera) Dei voluntate posuerit („Der Grundirrthum der mittelalterlichen Anschauung . . ., welche alles auf Gottes Willen zurückführt“), quo et ipse satis ostendit, quam parum mentem philosophiae scholasticae assecutus sit, ut vel obiter legenti verba S. Thomae supra allata apparet. Realem utique existentiam totius universi in Dei libero creantis voluntate fundari, haec philosophia docebat, atque ratione huius etiam „legem aeternam respectum liberum involvere“, tametsi per se in ipsa divina essentia fundata et absoluta omnis rectitudinis norma sit. Hinc S. Augustinus: „Illa lex, quae summa ratio nominatur, cui semper obtemperandum est, et per quam mali miseram, boni beatam vitam merentur, per quam denique illa, quam temporalem vocandam diximus, recte fertur recteque mutatur, potestne cuiquam intellegenti non incommutabilis aeternaque videri?“ Quo iure igitur aliquis inferat, hoc modo „immo conceptus boni et mali, iusti et iniusti in divina voluntate fundari“ indeque mundi regimen obiectiva stabilitate carere? Cf. dicta n. 151 ad 2 et Suarez, De legibus l. 2, c. 6, n. 11 23.

241 b. Scholium 3. Nos interim pro certo habemus, in hoc uno Christianae philosophiae capite „de lege aeterna“ tantum thesaurum luminis et verae scientiae contineri, ut cum eo nullum plane documentum sive antiquae sive modernae philosophiae merito comparari queat; quo quidem admisso et rite cognito, veluti ex edito loco universi operis creationis sive physici sive moralis admirabilis unitas et harmonia conspicitur, quo autem neglecto aut ignorato, universa philosophia insolubilibus aenigmatibus constat et quadam necessitate vel ad pantheismum vel ad caecum naturalismum et atheismum compellitur. Et vero fac, ex. gr., ut substituas Hegelianae illi „rationi absolutae“, omni propria personalitate carenti, „legem aeternam“ veri Dei viventis, et plerisque Hegelii erroribus remedium attulisti. Idem vero nostra aetate potius tamquam remedium praemuniens omni humanae intelligentiae commendandum videtur, quo scite a se declinet modernam illam „anarchiam spirituum“, de qua hodie non pauci viri docti, quamquam et ipsi a Christiano theismo aberrantes, amare conqueruntur. Ex quo enim iam latissime in omni fere scientiarum genere principium illud perpetuae „evolutionis“ (DarwinSpencer) et hinc omnis prope actualis veritatis „relativismus“ dominatur, mirum non est, iam nunc graves monitorum voces audiri, quae ex assumpta philosophica hereditate saeculi XIX, i. e. ex negatione omnium veritatum absolutarum et immutabilium, saeculo nostro XX triste naufragium gloriosae modernae scientiae praenuntient. Quodsi quaeras, quo demum historico processu moderna philosophia in hunc statum revera criticum devenerit, — illum nobis saltem ex parte describit ipse Prof. Dr. Fr. Paulsen, incipiens ab oppositione, quae inter Hume et Kant primum apparuit: „Das Ziel der kritischen Erkenntnistheorie ist, die Möglichkeit absoluter, ewiger Wahrheiten nachzuweisen. Sie behauptet gegen Humes Relativismus, dass es Natur- und Sittengesetze von absoluter Allgemeinheit und Notwendigkeit gibt. Ich glaube, dass das wissenschaftliche Denken der Gegenwart hierin Hume näher steht als Kant. Das 19. Jahrhundert hat sich von der an der Mathematik orientierten rationalistischen Denkweise des 17. und 18. Jahrhunderts abgewendet, es hat sich einer historisch-genetischen und damit relativistischen Denkweise zugewendet. Die Hegelsche Philosophie ist darin vorangegangen; die entwicklungstheoretische Anschauung, die in der Biologie und Kosmologie nicht minder als in der geschichtlichen Welt herrschend geworden ist, hat den Umschwung vollendet . . . . Die historisch-genetische Denkweise hat die absoluten Wahrheiten überhaupt aufgegeben: es gibt, abgesehen von der Logik und Mathematik, nur relative, nicht ewige Wahrheiten. Die Wirklichkeit ist in beständigem Fluss, ihr folgt die Erkenntnis. . . . Die ersten Voraussetzungen dieser Denkweise liegen in dem seit der Mitte des vorigen (18.) Jahrhunderts von England her vordringenden Empirismus. Er kennt keine absolut gültigen Wahrheiten, nicht in der Naturwissenschaft, . . . noch in der Moralphilosophie . . . . Unter dem Einfluss dieser Gedanken, wie sie Hume zuletzt formuliert hatte, kam es dann in Deutschland zu jener grossen Revolution in den Geisteswissenschaften, deren Anführer Herder war, und die dann im saeculum historicum alle Gebiete der geschichtlichen Forschung durchdrang. Sprache, Religion, Sitte, Recht sind nicht absolute, feste Wesenheiten, . . . sie sind nur, als lebendige Funktionen des Volkslebens, mit diesem selbst im organischen Wachstum entstanden und sich fortwährend wandelnd . . . . Wie das Recht und die Sprache, so haben auch Moral und Religion unter dem Einfluss der historisch-anthropologischen Betrachtung ihren starren, absoluten Charakter eingebüsst“ — „In der Hegelschen Philosophie hat diese Denkweise zuerst ihre philosophische Formel gefunden; der logische Evolutionismus der Dialektik relativiert alle Wahrheiten. Am bezeichnendsten ist vielleicht hierfür die Darstellung und Beurteilung der Geschichte der Philosophie: jedes System ist an seinem Orte die Wahrheit (?), natürlich nicht absolute, wohl aber relative Wahrheit.“ — „Die zweite Hälfte des 19. Jahrhunderts hat dann die evolutionistische Anschauungsweise auch in die Natur hineingetragen oder den logischen Evolutionismus der Dialektik in den der Naturwissenschaft umgewandelt. Die gesamte Natur wird unter den Gesichtspunkt geschichtlicher Betrachtung gestellt: das geschichtliche Leben der Menschheit wird eingeordnet einer umfassenden geschichtlichen Entwicklung des organischen Lebens; dieses bildet einen Ausschnitt aus der Entwicklungsgeschichte der Erde; der Lebensprozess des Planeten ist wieder eingefügt dem Entwicklungsprozess des Sonnensystems und mit ihm der unserer Erkenntnis und selbst unserer Phantasie sich entziehenden kosmischen Entwicklung überhaupt. Und damit ist gegeben: wie alle Formen des Lebens und Daseins, so sind auch die Formen des Denkens selbst nicht absolute, sondern ‚historische‘ Kategorien.“

Est haec revera sat fidelis imago generalis status scientiae modernae, ubicumque et quatenus Christianae antiquitati penitus renuntiavit. Illius tamen causis hic commemoratis merito addendus est potens influxus theoriae Caroli Marxii eiusque socii Frider. Engels, qui ope „conceptus historiae mere materialistici“ socialismum „scientificum“ fundare conati sunt. Utrum autem in eiusmodi „relativismo“ adhuc veri nominis scientia agnosci possit? Dr. Paulsen id nobis non dicit. Nos autem ut unicum illius remedium commendamus serium et reverens studium „legis aeternae“.

Articulus 2.

De lege aeterna naturaliter promulgata seu de lege naturali universim.

§ 1. Notio legis naturalis.

242. Lex naturalis (das natürliche Sittengesetz) a S. Thoma definitur: „participatio legis aeternae in rationali creatura“.

Idem porro hanc participationem explicans ait: „Lex, cum sit regula et mensura, dupliciter potest esse in aliquo: uno modo sicut in regulante et mensurante, alio modo sicut in regulato et mensurato; quia in quantum participat aliquid de regula vel mensura, sic regulatur vel mensuratur. Unde cum omnia, quae divinae providentiae subduntur, a lege aeterna regulentur et mensurentur, manifestum est quod omnia participant aequaliter legem aeternam, in quantum scilicet ex impressione eius habent inclinationes in proprios actus et fines. Inter cetera autem rationalis creatura excellentiore quodam modo divinae providentiae subiacet, in quantum et ipsa sit providentiae particeps, sibi ipsi et aliis providens. Unde et in ipsa participatur ratio aeterna, per quam habet naturalem inclinationem ad debitum actum et finem; talis participatio legis aeternae in rationali creatura lex naturalis dicitur. Et haec quidem participatio legis aeternae in creatura rationali proprie lex vocatur, quia rationalis creatura participat eam intellectualiter et rationaliter; nam lex est aliquid rationis. In creatura autem irrationali (lex aeterna) non participatur rationaliter; unde non potest dici lex nisi per similitudinem.“ — Huc similiter refertur, quod mox subiungit: „Omnis cognitio veritatis est quaedam irradiatio et participatio legis aeternae, quae est veritas incommutabilis.“ Et alibi distinguens legem naturalem a lege concupiscentiae, de priore sic ait: „Haec nihil aliud est quam lumen intellectus insitum nobis a Deo, per quod cognoscimus quid agendum et quid vitandum. Hoc lumen et hanc legem dedit Deus homini in creatione.“

243. Concipi igitur debet lex naturalis tamquam manifestatio seu externa promulgatio ipsius legis aeternae in tempore facta, et quidem pro et in rationali creatura, non tamquam aliquid huic extrinsecus superadditum, sed ita, ut ipsa natura rationalis per inclinationem naturalem (divinitus impressam) ad suos proprios actus sit legis aeternae participatio et promulgatio, quemadmodum est rationis divinae creatae quaedam imago.

Quod autem in ipsa hac „naturali inclinatione“ legis naturalis directio inveniatur, inde est, quia „omnis operatio rationis et voluntatis derivatur in nobis ab eo, quod est secundum naturam. Nam omnis ratiocinatio derivatur a principiis naturaliter notis; et omnis appetitus eorum, quae sunt ad finem, derivatur a naturali appetitu ultimi finis; et sic etiam oportet quod prima directio actuum nostrorum ad finem fiat per legem naturalem.“

244. Differt proin lex naturalis a lege aeterna:

  1. sicuti lex subditis externe promulgata a lege existente in mente legislatoris; 2. ratione ambitus; lex enim aeterna non secundum totum suum ambitum in creatura rationali tamquam sui promulgatio participatur, sed secundum ea, quae ad debite ordinandam eandem creaturam rationalem pertinent;

  2. lex naturalis, quamvis obiective legem aeternam referat, ratione sui tamen temporalis est. Nam ipse actus creationis, quo creaturae rationalis existentia actuatur, simul est actus legislationis, quo lex naturalis qua talis fertur et promulgatur.

§ 2. Esse legem naturalem comprobatur.

245. Legis naturalis existentia duo comprehendit: 1. aliquam legis aeternae promulgationem revera homini factam esse, eo fine, ut ad eius observationem obligetur; 2. eandem factam esse per modum legis naturalis, i. e. non solum in natura fundatae, sed etiam naturali rationis lumine cognitae. Sub priori respectu adversarios habemus imprimis atheos ac materialismi sectatores et quicumque hominem a Dei providentia plane exemptum volunt; sub altero autem respectu, saltem quatenus quaestionem facti potius quam iuris attinet, ipsi traditionalistae aliquo modo, sin minus verbis, re tamen dissentiunt, docentes legem naturalem, etsi per se destinatam, ut naturaliter cognoscatur, de facto tamen, i. e. in praesenti hominis lapsi statu, nequaquam rationis lumine naturali, sed supernaturali tantum innotescere.

De naturali legis promulgatione, qualis in praesenti statu homini praesto sit, infra specialius dicendum. Hic interim generatim asseritur:

246. Thesis XXVII. Exsistit in homine lex naturalis.

Probatur I° ex essentia rationis humanae, collata cum conceptu legis aeternae. Exsistit in homine vi ipsius naturae rationalis manifestatio legis aeternae, quatenus haec rectam hominis ad finem ordinationem spectat. Atqui in tali manifestatione consistit lex, quam naturalem dicimus; id ipsum namque definitio S. Thomae supra (n. 242) allata enuntiat. Ergo etc.

Prob. maior. Eodem essentiali rationis lumine, quo bonum a malo distinguimus et quo proprie rationales dicimur, cognoscimus plures actiones per se contrarias fini ultimo et recto ordini, alias vero per se necessarias esse ad illum consequendum ordinemque servandum. Cognoscimus pariter eodem rationali lumine, quo Deum cognoscimus sanctum et sapientem, Deum serio velle ut ad finem tendamus et rectum ordinem servemus, ut proin priores illas actiones vitemus, has vero ponamus. Innotescit igitur nobis per modum naturae rationalis ipsa Dei ordinatoris voluntas seu lex aeterna, quatenus hominem recte ordinandum spectat.

247. Probatur II° ex eius hypothetica necessitate. Supposita creatione hominis lex naturalis est tam necessaria quam ipsa lex aeterna. Ergo a priori eius existentia certo asserenda est.

Prob. antec. Hac enim hypothesi sanctissima Dei voluntas, qua omnia recte ordinata vult, imprimis ipsum hominem recte ordinandum statuat necesse est: et huic voluntati congruum medium respondere debet, quo ista hominis ordinatio revera efficiatur. Atqui per se congruum eiusmodi medium hominem ordinandi sola est lex et primario quidem naturalis. — Dico: sola lex; nam aliud vinculum ordinis nisi obligatio moralis congruere homini libertate praedito non potest; sed ea debet esse primario naturalis, i. e. per modum naturae lata et naturali lumine homini innotescens. Id enim exigunt: a) analogia omnium aliarum rerum creatarum, quae omnes per ipsam suam naturam ad finem ordinantur; b) finis legis, qui totus naturalis est, ideoque media, quibus compleatur, requirit eiusdem ordinis; c) ipsa denique natura rationalis hominis, utpote quae ordini perspiciendo tota accommodatur, neque ullam legem positivam efficacem recipere posset, non supposita lege naturaliter cognita. Quis enim lege positiva, etiam divina, sese immediate moraliter obstrictum sentiat, nisi antecedenter, i. e. naturali rationis lumine, Deo quodcumque praecipienti absolutam oboedientiam deberi perspexerit?

248. Probatur III° ab intima experientia hominis. Praescindendo etiam a lege aeterna et ceteris rationibus, quae a priori legis naturalis existentiam evincunt, omnes homines rationis usu praediti certissimum legis naturalis argumentum in sua quisque conscientia circumferunt. — Ipsa quippe natura rationalis, quatenus per cotidiana intimae experientiae facta nobis manifestatur, omnes characteres verae legis moralis divinitus latae et promulgatae prae se fert. Ergo teste quoque intima experientia in homine lex naturalis comprobatur.

Prob. antec. Natura rationalis, prout uniuscuiusque hominis intimae experientiae innotescit, est

  1. regula obiectiva et stabilis recte ordinandi actiones humanas ad finem homini essentialem cunctisque hominibus communem, et quidem a) speculativa seu proxime dirigens intellectum; de essentia enim rationis est ut sit norma proxima moralitatis, i. e. obiective discernendi boni et mali moralis (Thesis XIX, n. 184); b) practica, ipsam voluntatem morali necessitate recto ordini adstringens. Etenim, teste intima experientia, cum eadem evidentia, a rationis usu inseparabili, cum qua nonnulla invincibiliter iudicamus moraliter bona, alia vero mala, simul aeque invincibiliter apprehendimus actiones malas omnes eo ipso esse illicitas, ex bonis vero nonnullas ad integritatem recti moralis ordinis esse necessarias et ideo praeceptas. Sentimus igitur nos de facto per modum naturae quasi imperative adstringi ad illas omittendas, has autem suscipiendas. Quam internam auctoritatem, qualiscumque sit, si prompte sequimur, animi pacem, si contemnimus, conscientiae stimulos tamquam vocem interni iudicis condemnantis experimur. 2. regula secundum hanc ipsam dirigendi et obligandi vim a ratione et voluntate divina, tamquam absoluta rerum ordinatrice, dimanans. Hanc divinam originem unicuique, nisi sibi ipsi mentiri velit, certo persuadet: a) ipsa universalitas obiectiva et absolutus valor, quem suis evidentibus principiis et dictaminibus ratio nostra invicte vindicat, eoque suam derivationem et formalem dependentiam a divina ratione manifestat; b) modus, quo in uniuscuiusque conscientia haec interna obligandi auctoritas sive imperans sive iudicans sese prodit. Non nostra voluntate, sed vel inviti nos illi subiectos sentimus, eam reverendo suspicimus tamquam maiestatem, a nobis distinctam, superiorem, universalis ordinis inexorabilem et sanctissimam custodem; laeso vero a nobis ordine, illam ipsam laesam et interna conscientiae voce quasi minitantem vindicem invincibili timore veremur. Neque publica tantum, sed recondita etiam et ab humano tribunali exempta crimina hic timor comitatur.

Atqui hi duo naturae rationalis characteres totam rationem verae legis naturalis continent, et quidem a) verae legis, quia manifeste denotant veram „ordinationem rationis ad bonum commune“ — scilicet omnium hominum finem communem, immo ad bonum commune et universalissimum totius mundi moralis — „ab eo, qui curam communitatis habet, promulgatam“ — scilicet a Deo, supremo mundi moralis ordinatore ac gubernatore; b) legis naturalis, utpote quae fertur et promulgatur per ipsam naturam rationalem.

Ergo legis naturalis existentia per intimam experientiam hominis seu voce conscientiae comprobatur.

Id ipsum vero ulterius illustrat et confirmat experientia historica:

249. Probatur IV° e communi hominum persuasione. De gentibus testatur Apostolus (Rom 2, 14 15): „Legem (scriptam) non habentes, ipsi sibi sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum.“ Et revera hanc legem sibi naturaliter ingentam tamquam vere divinam omni tempore ab hominibus agnitam fuisse, tot fere testimonia exstant, quot historiae monumenta de moribus ac religionibus populorum sive in vita privata sive publica. Ex his enim passim relucet tum commune mortalium studium, post patrata adversus internam conscientiae legem crimina pacem sibi placato numine redimendi, tum communis consensus, quo omnes gentes nullo non tempore deos ut remuneratores bonorum et malorum vindices coluerunt, pro iis etiam factis, quae forte humanam iustitiam fugerent. In tali autem consensu ipsa naturae rationalis vox et hinc certa veritas agnoscenda est.

Notanda ad solvendas difficultates.

250. 1. „Hypothetica necessitas“, quae in Prob. II a priori pro legis naturalis existentia invocatur, posita iam hypothesi nullam exceptionem patitur. Observandum quippe, neque merum naturale consilium (absque strictae obligationis vinculo), neque regulam mere directivam rationi humanae naturaliter insitam et quocumque naturalis luminis augmento illustratam, qua malum ut in se odibile, bonum ut in se amabile cognoscatur, medium censeri posse divinae sanctitati congruum et sufficiens liberam creaturam recte ordinandi. Sanctissima enim voluntas, qua Deus rectam creaturarum ordinationem ab aeterno et necessario vult, pro nulla hypothesi indifferens vel inefficax esse potest. Talis autem dicenda esset, si creatura libera non vera disiunctiva necessitate seu stricta legis obligatione ad complendum ordinem divinitus adstringeretur.

  1. Moralis necessitas rectum rationalem ordinem prosequendi, quam unusquisque in sua conscientia experitur (Prob. III), per se spectata nondum sane legem naturalem ut legem divinam immediate manifestat, sed opus est aliqua conclusione, qua praeterea inferamus illam empiricam obligationem, tametsi proxime in natura rationali fundatam, veram tamen originem et causam sufficientem aliunde habere non posse quam ex altiore legifera voluntate, cui homo absolute subiiciatur. Et ad hanc quidem conclusionem legitime inferendam eadem illa experientia psychologica, si eius modus et naturalis efficacia consideratur, sufficiens plane fundamentum subministrat. Huc potissimum reverentialis ille timor et invincibilis angor pertinet, qui omne facinus contra conscientiae monentis vocem perpetratum comitari solet et ita legiferam aliquam maiestatem et ordinis laesi vindicem a propria natura rationali distinctam eique absolute praeordinatam insinuat. Hinc est quod eodem modo ex lege naturali empirice cognita absque petitione principii etiam ad Dei existentiam demonstrandam argumentum depromi possit, nempe ex analytica consideratione eiusdem illius facti empirici conscientiae ad eius auctorem Deum legislatorem concludendo. Immo vero nulla alia via ab homine promptius et magis originarie notio Dei adquiri videtur quam ex voce conscientiae moraliter obligantis. Aliquam enim Dei legislatoris notionem saltem obscuram iam habeat necesse est, quicumque rationis usum assecutus in sua conscientia se vere obligatum agnoscit.

251. Scholium. Complura quoque gentilis philosophiae monumenta habemus, quae non solum communem illam hominum persuasionem de naturae lege divinitus cordibus nostris inscripta uberrime illustrant, sed immo etiam ostendunt veteres, tametsi solo naturali rationis lumine utentes, nihilominus neque propriam huius legis dignitatem et a lege aeterna derivatam originem, neque absolutam immutabilitatem, neque obligandi vim cunctis humanis legibus anteriorem ac superiorem ignorasse. Diceres fere non alio fine haec documenta nostris temporibus reservata fuisse, quam ut vel ex ore gentilium iudicentur, quicumque hodie, cum luce Christiana ipsam quoque naturam rationalem renegantes, altiorem obligandi maiestatem nullam vel sentire vel nosse videntur quam legis civilis. Quapropter illorum aliquem quantumvis parcum delectum coronidis instar hic subiicere usu non carebit.

Sophocles (in Oedip. Reg. v. 863—871) ita canentem inducit chorum:

Εἴ μοι ξυνείη φέροντι
μοῖρα τὰν εὐσέπτον ἁγνείαν λόγων
ἔργων τε πάντων, ὧν νόμοι πρόκεινται
ὑψίποδες, οὐρανίαν
δι’ αἰθέρα τεκνωθέντες, ὧν Ὄλυμπος
πατὴρ μόνος, οὐδέ νιν
θνατὰ φύσις ἀνέρων
ἔτικτεν, οὐδὲ μὴν ποτε λήθα κατακοιμάσει
μέγας ἐν τούτοις θεός, οὐδὲ γηράσκει.

[, Utinam mihi adsit fortuna sanctam assequendi integritatem verborum operumque omnium, de quibus propositae sunt leges sublimes, caelesti in aethere genitae, quarum Olympus pater est solus, neque eas mortale genus hominum peperit, neque sane umquam oblivio consopiet: magnus inest in his Deus, neque senio marcescit.]

Idem (in Antigone v. 446—460) eam non solum asserentem leges divinas naturaliter latas, sed iis etiam praeeminentiam absolutam supra omnes leges humanas vindicantem inducit. Cuius rei rationem illa reddens Creonti respondet:

Οὐ γάρ τί μοι Ζεὺς ἦν ὁ κηρύξας τάδε
οὐδ’ ἡ ξύνοικος τῶν κάτω θεῶν Δίκη,
οὐδὲ σθένειν τοσοῦτον ᾤμην τὰ σὰ κηρύγμαθ’ ὥστ’ ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν
νόμιμα δύνασθαι θνητὸν ὄνθ’ ὑπερδραμεῖν.
Οὐ γάρ τι νῦν γε κἀχθές, ἀλλ’ ἀεί ποτε
ζῇ ταῦτα, κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου ’φάνη.

[, „Non enim eas (leges principis) Iuppiter edixerat, nec quae diis inferis assidet Iustitia. Neque tantum valere credidi tua edicta, ut leges non scriptas firmasque deum, mortalis cum sis, irritas facere queas. Non enim heri sancitae illae sunt et nudius tertius, sed vigent ab omni aevo, nec novit quisquam, a quanto tempore prodierint.“]

Nota sunt Platonis similia effata: Lege inter alia Apolog. Socratis (ed. Stephan.) p. 29 D, alias cap. 17; Respub. l. 4, p. 427; Gorg. p. 483 e, p. 488 b, p. 491 e sqq.

Imprimis autem Tullii Ciceronis opera eiusdem rei praeclaris testimoniis abundant, quorum pauca notasse sufficiet:

Pro Milone 4, 10: „Est enim haec non scripta, sed nata lex“ etc.

Philipp. 11, 12, 28: „Est enim lex (naturaliter sancita) nihil aliud, nisi recta et a numine deorum tracta ratio, imperans honesta, prohibens contraria.“

De leg. 1, 6: „Lex est ratio summa, insita in natura.“

De leg. 2, 4. Quem locum vide exhibitum supra ad n. 240.

Loco multorum autem est fragmentum e lib. 3 De re publica, quod apud Lactantium (Inst. 6, 8) servatum reperitur:

„Est quidem vera lex recta ratio, naturae congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna; quae vocet ad officium iubendo, vetando a fraude deterreat, quae tamen neque probos frustra iubet aut vetat, nec improbos iubendo aut vetando movet. Huic legi nec obrogari fas est, neque derogari ex hac aliquid licet, neque tota abrogari potest; nec vero per senatum aut per populum solvi hac lege possumus; neque est quaerendus explanator aut interpres eius alius; nec erit alia lex Romae, alia Athenis, alia nunc, alia posthac, sed et omnes gentes et omni tempore una lex et sempiterna et immutabilis continebit, unusque erit communis quasi magister et imperator omnium Deus; ille legis huius inventor, disceptator, lator; cui qui non parebit, ipse se fugiet ac naturam hominis aspernatus hoc ipso luet maximas poenas, etiamsi cetera supplicia, quae putantur, effugerit.“

Articulus 3.

De principio obligationis legis naturalis.

252. Tum ex iis, quae de legis naturalis notione dicta sunt, tum ex argumentis, quibus eius existentia a priori probatur, satis apparet obligationem legis naturalis formaliter aliunde procedere non posse, nisi ex voluntatis divinae decreto hypothetice (scilicet sub hypothesi creationis) necessario, eodem videlicet decreto, quo constat lex aeterna, quatenus creaturam rationalem in tempore creandam respicit.

Quamvis autem iam nulla relinquatur dubitandi ratio de legis naturalis origine vere et formaliter divina, nihilominus ad eandem doctrinam ulterius illustrandam non mediocriter error inservit, quem exeunte saeculo XVIII Kantius, recentioris rationalismi patriarcha, contra eandem suscitavit, et qui eo magis explicite hoc loco confutandus videtur quod ex illo tamquam communi fonte plerique errores aut proxime aut remote promanarunt, quibus recentior philosophia, imprimis practica, a compluribus decenniis signatur.

§ 1. Kantii „autonomia rationis“.

253. Ethica doctrina Kantii, cuius summam in superiore libro iam expositam et ratione „sui principii moralitatis“ (moderni stoicizmi) refutatam habes (n. 170 et 180), hoc loco eatenus tantum iterum consideranda venit, quatenus circa propriam legis moralis rationem seu obligationis moralis principium versatur. Eo autem pertinet doctrinae caput, quod „autonomiae rationis“ nomine vulgo designamus, et quo Kantius, legi divinae legem rationis substituens, omnem internum nexum religionem inter et moralitatem dissolvit. Atque ita illius „moralitatis independentis“, i. e. ab omni religione emancipatae, fundamenta iecit, quae nostris diebus tamquam nova paedagogica tessera passim circumfertur, non minus moribus quam religioni pestifera. Praecipua elementa huius sententiae haec fere sunt. Kantius docet:

  1. Legem moralem, quam nos legem (Dei) naturalem dicimus, ex rationis practicae dictamine mere formali et universali tamquam ex unico fonte et adaequato principio repetendam esse.

Quippe rationis dictamina seu „principia practica“ distinguenda esse materialia et formalia. „Materialia, i. e. ea, quae tamquam motivum, quo determinetur voluntas (als Bestimmungsgrund des Willens), aliquod obiectum (Materie) potentiae appetitivae supponunt, cuncta esse empirica nec leges practicas esse posse. . . .“ „Ea omnia enim ad principium philautiae seu propriae felicitatis reduci“, quapropter illa „regulas quidem practicas esse posse subiectivas (Maximen), i. e. tales, quae valeant quidem pro voluntate subjecti“. Esse autem de ratione „practicae legis“, ut eius condicio cognoscatur esse obiectiva, i. e. valida pro voluntate omnis entis rationalis.“ — Hunc valorem obiectivum et universalem practicis principiis rationis formalibus competere Kantius contendit, eadem proinde vere „leges practicas“ esse, i. e. tales, quae in semetipsis habeant „rationem determinativam voluntatis“ (Bestimmungsgrund des Willens) plane universalis valoris. Vocat autem principia rationis „formalia“, quae „non per suam materiam (obiectum), sed unice per suam formam (i. e. per id ipsum, quod sunt dictamina rationis practicae) motivum determinans voluntatem continent“. Ratio practica considerata secundum haec principia mere formalia dicitur „pura“ et est qua talis per se „nomothetica“; immo ipsa „ex se sola homini dat legem universalem, quam vocamus legem moralem (das Sittengesetz)“.

  1. Legem rationis practicae purae esse absolutam („unbedingt“) et ratione sui absoluta reverentia dignam, adeo ut „ad eius vocem audacissimus malefactor contremiscere et ab ea quasi se abscondere cogatur“.

  2. Ideo eandem se nobis exhibere tamquam legem simpliciter originariam („sic volo, sic iubeo“) sub forma imperativi et quidem categorici.

Nempe distinguendum esse, ait, rationis „imperativum categoricum seu moralem“ ab eiusdem imperativo „hypothetico“; per illum aliquid imperari tamquam ratione sui necessarium, per alterum aliquid necessarium tantum ratione medii ad aliquem finem.

  1. „Imperativum categoricum“ esse „factum rationis“ non empiricum, sed „a priori“ propositum et notum, „eo quod se nobis per semetipsum imponat tamquam enuntiationem syntheticam a priori (als synthetischer Satz a priori)“. Ideo ulteriorem eius tamquam legis ex se practicae (i. e. ex se obligantis) rationem reddi nec posse nec debere.

  2. Itaque rationali voluntati competere, ut sit „autonoma“, i. e. ut nulla alia lege teneatur, nisi ea, quam ut rationalis ipsa sibi imposuerit. In hac „voluntatis autonomia“ omnem eius dignitatem ipsamque „libertatem“ fundari; illamque „esse unicum principium omnium legum moralium“.

  3. Immo „humanam voluntatem“ hoc modo pure rationalem, vi sui principii mere formalis et universalis dicendam esse vere „universaliter legisferam“ (allgemein gesetzgebend).

254. Quibus expositis satis liquet, in quo Kantius de lege morali disserens nobis fere consentiat et in quo dissentiat.

Fere consentit: 1. asserens legem morum in natura rationali fundatam et naturaliter cognitam, universalem et perfecta vi obligandi praeditam, quae, obiective quidem et materialiter spectata, aliud non est quam „lex naturalis“ a nobis exposita; 2. agnoscens rationem humanam finitam esse et creatam. Nam Kantius neque atheismum neque pantheismum admittit, etsi ad hunc logice deducendum suis discipulis praemissas subministrasse dicendus est. Et sane legis rationis formam imperativam soli voluntati creatae, non vero divinae accommodatam esse diserte dicit, eo quod voluntas divina citra omnem legis obligationem per se iam essentialiter sancta sit. Praeterea consequenter ad legem practicae rationis eaque praestabilita tum Dei existentiam tum alias transcendentales veritates, ut liberum arbitrium, animae immortalitatem etc., astruere conatur.

Dissentit vero quam maxime quoad rationem formalem legis naturalis, obligationis eius principium adaequatum in „ratione practica pura“ seu secundum hanc in „voluntate“ rationali hominis qua „autonoma“ et simul „universaliter legifera“ situm esse docens. Et vero Kantius, tametsi totam humanam naturam a Deo ut prima causa dependere non infitiatur, auctoritatem tamen legiferam formaliter non Deo, sed humanae rationi vindicat, adeo ut ne ipse quidem respectus ad Dei voluntatem (utpote „heteronomiam“ inducens), sed sola reverentia internae legis rationis tamquam proprium moraliter agendi motivum haberi debeat.

255. Atque haec quidem illa a saeculo celebrata morum philosophia est, quae ubi primum prodiit, nobiliores quosque, sed de novitate minus cautos animos sibi conciliabat, quod novum adversus crassum sensualismum ac materialismum tunc dominantem praesidium afferre atque suam rationali naturae dignitatem revindicare videbatur. Admodum pauci ab initio totam errorum progeniem suspicabantur, quam illa in sinu gestabat. Multi etiam, quos fecunda impietatis semina in novo systemate contenta non latuerant, ab ethico principio Kantii deterrere potius venenum, si quomodo possent, quam ipsum principium reicere maluerunt; idque tum quidem satis se fecisse existimabant, si illud externis quibusdam Christianae veritatis clausulis ac reservationibus stipassent. Hinc ortum habuit ille in tradenda morum philosophia „semi-Kantianismus“, quem a primis decenniis praeteriti saeculi per Germaniam non paucis etiam catholicorum libris et quibusdam academicis cathedris ceterum veritati catholicae addictis aspersum vidimus. Kantianam „autonomiam“ haec philosophia eatenus certe admittebat, quod antecedenter ad notionem Dei supremi legislatoris et interim ab ea praescindendo in sola ratione tum moralitatem tum obligationem moralem fundari posse existimaret.

Verum nemo umquam impune cum falso principio logice consociare veritatem aggressus est. Id profecto nostri temporis experientia iam ad oculum demonstrat. Nam societatis civilis et vitae publicae emancipatio a religione et lege divina, quid est aliud nisi complementum logice necessarium principii Kantiani, quo singuli homines a religione et lege divina emancipantur? Modernus igitur naturalismus socialis, vulgo „liberalismus“, dum illud omni studio molitur, practice id ipsum exsequitur, quod philosophice delineatum exstat in „autonomia rationis practicae“.

§ 2. Eadem doctrina examini critico subiicitur.

256. Thesis XXVIII. Autonomia rationis a Kantio invecta sanae philosophiae repugnat.

Probatur. Ea doctrina procul dubio cum sana philosophia componi nequit, quae 1. vero conceptui et essentiali fini omnis obligationis moralis repugnat, 2. quae nititur falso fundamento, 3. quae apertas contradictiones involvit et 4. quae logice ducit aut ad fatalismum aut ad pantheismum. Atqui haec omnia iure merito exprobrantur „autonomiae rationis“. Ergo etc.

Prob. minor per partes.

  1. Repugnat vero conceptui et essentiali fini omnis obligationis moralis. — Obligatio moralis, cui creatura rationalis subicitur (nisi effectum creatum sine omni causa finali admittere velimus), concipi necessario debet ut ligamen, cuius finis essentialis sit recta ordinatio creaturae rationalis (n. 152), id quod Kantius ipsemet pro suis principiis negare non potest. Atqui recte ordinare creaturam rationalem ultimatum est rationis et voluntatis increatae, i. e. eius, quae non ipsamet indiget ordinari, sed quae, sicut singulis creaturis dedit existentiam, ita singulis finem praefigat et secundum hunc singula disponat et ordinet necesse est. Ergo „autonomia rationis“, quae a legislatrice ratione omnem respectum ad Deum excludit, moralis obligationis conceptui et essentiali fini repugnat.

  2. Nititur falso fundamento. Kantius suae doctrinae veluti fundamentum praefigit hoc principium: Homo qua ens rationale liberum est sibi ipsi finis seu finis in se (Selbstzweck). — Atqui hoc principium indefinite sumptum, prout a Kantio proponitur, falsum est et iam refutatum in tractatu de ultimo fine hominis. — Dico: indefinite sumptum, quia sensu aliquo restricto verum quidem est (nimirum quatenus homo comparatur cum rebus huius mundi sibi subordinatis, et quatenus ipse sibi fines proponere possit, fines scilicet operantis); sed hoc modo minime inservit ut fundamentum doctrinae Kantianae.

  3. Apertas contradictiones involvit, et quidem:

a) Facit rationem humanam absolutam et illimitatam, utpote cuius dictamen per se et propter se illimitatam et plane absolutam venerationem poscat, — simul autem limitatam et non absolutam, quia esse habet creatum et proinde totum quantum derivatum et relativum.

b) Facit humanam rationem practicam — et hinc (ut ipse Kantius diserte explicat) „voluntatem rationalem“ — nomotheticam et quidem categorice (unbedingt), et tamen simul subditam et non raro rebellem; absolute volentem, et tamen simul nolentem, quoties libere ad peccatum deflectit. Neque aliquis dicat, aliam esse voluntatem illam nomotheticam, aliam subditam et rebellem. Voluntas, quae reali actu legem fert, est certe voluntas aliqua realis et personalis, non per abstractionem tantum habens esse universale. Est igitur ipsa voluntas hominis, realiter una, simul volens et nolens. Neque id etiam impedit contradictionem, quod dicatur idem quidem subiectum, sed sub diverso respectu absolute velle et nolle. Nam qui aliquid vult absolute, iam omnem respectum excludit, sub quo etiam posset idem nolle; ergo absolute (unbedingt) velle et idem sub aliquo respectu nolle in eodem subiecto sese mutuo excludunt. Quapropter ad hanc repugnantiam vitandam plane necessarium est ut iussio illa absolute legifera non voluntati rationali hominis, sed altiori voluntati absolute sanctae tribuatur, cui voluntas humana mediante ratione ita obstringi intellegatur, ut tamen pro sua libertate illi contradicere possit.

  1. Ducit logice aut ad fatalismum aut ad pantheismum.

a) Ad fatalismum, quia asseritur necessitas absoluta (unbedingte Notwendigkeit) in ratione humana subsistens, cuius nulla ulterior ratio reddi possit nec debeat, eaque independens extra omnem respectum ad Deum statuitur.

b) Ad pantheismum: Ineluctabili enim consequentia haec ratio autonoma per se et propter se auctoritatem prae se ferens absolutam, nisi fatum dicatur, dicenda est ens necessarium seu Deus. Ergo etc.

257. Scholium. Cum hac adversus rationalismum modernum controversia nil commune habet alia de eodem argumento disputatio, quae olim inter scholasticos philosophos agitatur. Etenim, cum de divina origine obligationis omnes plane consentirent, illud quidem in quaestionem vocare et in utramque partem disceptare solebant, utrum legis naturalis formale principium in ratione (puta: ultimatum in ratione divina), an vero in divinae voluntatis decreto vi rationis necessario reponendum sit.

De hac controversia, quae hodie in favorem alterius sententiae dirempta haberi debet, id solum notandum videtur: Omnes rationes, quae pro priore sententia afferri possunt, evincunt quidem aliquam ex illo fonte derivari in nos moralem necessitatem, quae obligatio „imperfecta“ vel „speculativa“ vocari potest, sed minime obligationem „perfectam“ et vere practicam, quae sola legi convenit, cuius est, hominem totum secundum suam activitatem liberam ordini alligare, non suasione, sed vero ligamine tam forti, ut intellegatur etiam rebellis voluntas, velit nolit, eidem subigenda. Tale enim ligamen non a sola ratione rectum ordinem ut necessarium exhibente, sed etiam a voluntate illum absolute volente procedat necesse est.

258. Corollaria. I. Non solum nulla repugnantia inter rationis dictamina et praecepta quaecumque divina esse potest, sed neque datur ulla obligatio mere philosophica, i. e. talis, quae non simul sit theologica et aliquatenus religiosa. — Unde consequitur, omnem actum humanum morali dictamini rationis formaliter contrarium eo ipso pariter peccatum esse contra legem divinam in ratione humana expressam, nec admitti posse peccatum „mere philosophicum“, i. e. tale, quod, etsi rationi contrarium, nullum tamen reatum culpae erga Deum inducat.

Et similiter, quidquid fit formaliter secundum dictamen rationis (integre et cum relationibus suis essentialibus acceptae), censeri debet saltem virtualiter seu implicite fieri secundum Dei legislatoris voluntatem et esse proin aliquo modo naturaliter meritorium (n. 207—212).

II. Definition legis naturalis a S. Thoma proposita, qua ea dicitur „participatio legis aeternae in rationali creatura“, salva veritate in hanc quoque converti potest: „natura rationalis participando refert legem aeternam“. Inter utramque hoc tamen discrimen intercedit, quod in illa quidem ratio formalis, in altera autem ratio materialis legis naturalis primarium locum occupat.

III. Unde colligitur, omnem naturam aliquo modo esse legem divinam latiore sensu acceptam, naturam autem rationalem in specie legem moralem in sensu supra (n. 8 sq 219 sqq 242 248) explicato.

IV. Est igitur uniuscuiusque rei natura, non nude quidem et abstracte, sed secundum formalem suam relationem ad legem aeternam considerata, propria eiusdem et obiectiva operandi norma, non solum theoretica, qua diiudicatur, quid in eius actu rectum, quid non rectum sit (norma ordinis cognoscendi sive physici sive moralis), sed etiam practica (norma ordinis ex divina voluntate servandi, imposita scilicet necessitate sive physica sive morali); dummodo tamen natura uniuscuiusque entis sumatur complete. Natura enim solum partialis aut ab essentialibus suis relationibus abstracta aequivalet naturae falsae aut mutilatae (n. 32).

V. Ultima denique et gravissima conclusio, quae ex vero principio obligationis moralis, thetice et polemice iam stabilito, logica necessitate consequitur, est certa et irrefragabilis reprobatio axiomatis a moderno rationalismo inventi: „Nullo interno nexu moralitatem cum religione coniungi, illamque ab hac independenter vi solius humanae rationis subsistere.“ Cui e contrario invictum Christianae philosophiae principium opponitur: Nulla vera moralitas, nulla moralis obligatio sine religione, i. e. sine respectu ad Deum ut absolutum principium simul et assertorem rationalis ordinis summumque legislatorem.

Articulus 4.

De sanctione legis naturalis.

§ 1. Praeviae notiones.

259. Sicut lex, ita et legis sanctio spectari potest aut active aut passive. Active spectata est decretum legislatoris, per quod legis observationi praemia seu bona obtinenda, eius violationi poenas seu mala subeunda praestituit. Si passive intellegitur, sunt ipsa haec praemia et poenae legis observationi vel violationi proposita. De hac tantum sanctione in praesenti agemus.

Distinguuntur autem sanctio:

  1. Ratione materiae: sanctio interna, quae bonis et malis constat homini internis, testimonio praesertim conscientiae vel eius remorsu; et externa, quae bonis et malis constat homini aliunde advenientibus.

  2. Ratione fundamenti est vel essentialis, quae fundatur in ipsa natura sive legis sive creaturae rationalis, vel accidentalis, quae ex legislatoris arbitrio superadditur.

  3. Ratione efficaciae est vel sufficiens vel insufficiens et quidem utrumque vel absolute vel relative. Absolute sufficiens dicitur sanctio, quae de se respectu omnis hominis et pro omni casu valida est impellere voluntatem rationalem ad legem servandam. Relative solum sufficiens, si valet pro certis personarum adiunctis aut pro certis casibus tantum. Simili modo e contrario insufficiens aut simpliciter aut relative dicitur.

  4. Ratione proportionis ad meritum vel demeritum est perfecta vel imperfecta, prout utrique illi proportionata est vel secus.

260. Finis intrinsecus omnis sanctionis idem est, ad quem praemium et poenam suapte natura ordinari supra (n. 215) probatum est, nimirum 1. ordini morali servando providere, subiectivum et efficax motivum proponendo liberae voluntati, quo ad illius observationem obligata per Dei voluntatem ad observationem inducatur, 2. eundem ordinem in ratione iustitiae obiective complere, iustas retributiones pro merito et demerito constituendo. Verumtamen, quemadmodum praemii et poenae, ita et sanctionis triplex modus ratione finis distinguitur, prout ordinem individualem vel socialem vel universalem proxime et principaliter tamquam finem respicit (n. 216). Et hoc quidem modo sanctio legis proprie dictae et sanctio particularis praecepti ratione finis primarii inter se differant necesse est, quoties praeceptum non communitati pro casu particulari, sed particularibus tantum personis ad proprium ipsarum bonum imponitur. Eiusmodi v. g. sunt praecepta disciplinaria in officio educandae iuventutis adhiberi solita. Haec cum ad ordinem tantum individualem, ad morale scilicet bonum eius, cui praecipitur, proxime et primario, ad ordinem vero socialem et universalem nonnisi mediate et secundario ordinentur, analogam indolem sanctionis exigunt. Idcirco poenae disciplinares primario correctioni et morali utilitati delinquentis accommodentur oportet, utilitati autem sociali secundario tantum, i. e. quantum id finis principalis compatitur. Quare et poenae correctivae seu medicinales vocantur. — Contrarium evenit in sanctione legis proprie dictae, utpote quae pro communitate fertur (sive universali, ut lex naturalis, sive particulari, ut lex civilis) eo fine, ut eandem communitatem ad suum finem, i. e. ad bonum commune, ordinet. Itaque ordo ille, quem sanctio legis conservandum et in ratione iustitiae complendum respicit, primario ordo socialis est (sive universalis sive particularis), cui secundario tantum ordo individualis accedit. Unde consequitur, poenas, quibus lex proprie dicta sancitur, primario ad arcenda et iuste vindicanda delicta socialia, secundario tantum ad procurandam emendationem delinquentis adhiberi. Hanc igitur in publica poenali iustitia eatenus neglegi fas est, quatenus cum fine primario et essentiali conciliari non potest. Alia autem delicta socialia sunt intuitu socialis legislationis humanae, alia intuitu universalis legislationis divinae. Huius namque poenali iustitiae subiacent, quidquid habet rationem peccati, cuiuscumque ceterum ordinis sit; obiecta vero humanae iustitiae nonnisi crimina esse possunt, i. e. facta contra ordinem socialem externe patrata vel attentata.

261. Quod iam in specie ad sanctionem legis naturalis attinet, duo imprimis quaeruntur: 1. Utrum omnino et quomodo lex naturalis naturali quoque sanctione munita sit? — 2. Qua necessitate haec ad rationem legis pertineat, an ut elementum essentiae metaphysicae, an solum ut necessarium attributum legis?

In solvendo priore quaestione, vel ea saltem eius parte, quae circa existentiam naturalis sanctionis versatur, non minus fere quam in lege ipsa naturali asserenda omnis sana philosophia omnium temporum consentit. Altera autem quaestio, quae inter doctores Christianos aliquamdiu in utramque partem disceptata metaphysicam magis scientiam quam philosophiam moralem exercebat, eo minus hoc loco retractanda videtur quod in alterutra eius solutione momentum aliquod pro re morali practicum vix apparet. Ad rem igitur haec pauca notasse sufficiat:

Quodsi tam late sanctionis vocabulum accipias, ut ipsum essentiale omnis obligationis obiectum, rectum scilicet operandi ordinem, qui simul essentiale bonum est naturae rationalis, praemium dicas legis observatori propositum, voluntatis autem ab eodem bono aversionem similiter poenam legis transgressori subeundam, non solum probabilior, sed certa videtur ea sententia, quae sanctionem dicit ita essentialem esse legi, immo omni obligationi morali, ut haec sine illa concipi nequeat. Ita enim accepta sanctio nihil est aliud quam ipsa illa disiunctiva necessitas, per quam moralis obligatio quaevis efficitur (n. 222). Contra altera opinio verior apparebit ei, qui sanctionem accipit sensu magis obvio et vulgari.

His igitur ceterum transmissis, ad priorem potius quaestionem indagandam et e fontibus philosophicis solvendam convertimur.

§ 2. Esse sanctionem naturalem ostenditur.

262. Thesis XXIX. Exstat legis naturalis sanctio pariter naturalis, secundum vitam praesentem partialis tantum et imperfecta, secundum vitam futuram vero et ratione efficaciae per se sufficiens et ratione iustitiae perfecta.

Praenotanda. Non duplex sanctio, alia pro hac vita, alia pro vita futura, sed una eademque, legi naturali simpliciter congrua, partim quidem iam ad vitam praesentem, secundum plenitudinem autem ad vitam futuram pertinere asseritur. Quid significet sanctio „sufficiens“, quid „perfecta“, vide supra n. 259.

Probatur pars I. Exstat iam pro vita praesenti aliqua legis sanctio naturalis, sed partialis tantum et imperfecta.

  1. Esse aliquam eiusmodi sanctionem, cotidiana experientia satis ostendit. Eo certe pertinent a) ipsa conscientiae vox benefacta interna approbatione et sensibili animi solatio, malas vero actiones condemnante iudicio et sensu tristitiae comitantis, idque non per accidens, sed per modum naturae rationalis; b) causalis ille nexus in natura rerum fundatus, vi cuius (per se et praescindendo ab accidentalibus impedimentis) cum observatione ordinis moralis, sive individualis sive socialis, per modum effectuum naturalium multiplicia bona tum individualia tum socialia, cum illius laesionibus vero, praesertim gravioribus, similiter multiplicia mala coniunguntur (vide n. 217).

Unde et Seneca recte observat: „Malitia ipsa maximam partem veneni sui bibit“; et S. Augustinus: „Iussisti, Domine, et sic est ut omnis animus inordinatus poena sit sui ipsius.“

  1. Eandem vero esse partialem tantum et imperfectam, non minus manifestum est. Est enim per se sola neque satis efficax seu sufficiens, neque secundum normam iustitiae perfecta:

a) Non est sufficiens, id quod per compendium vel inde certo colligere licet, quod ad legem moralem servandam non raro necesse sit, non solum cuncta vitae praesentis bona atque solatia, sed vitam ipsam certo discrimini obicere. Quis autem stimulus, quo voluntas in legis tramite efficaciter contineatur, in iis bonis tum reperiri possit, cum ea servare forte per legem ipsam non liceat? Iam vero, ut sanctio legis per se sufficiens et tuendo morali ordini par dici possit, necesse est ut talis esse intellegatur pro omni casu et omni praecepto legis. — Sed etiam extra eiusmodi vitae casus extraordinarios, spectata humana natura tot sensuum illecebris circumdata, tam parum sanctio legis praesenti vitae accommodata per se sola sufficiens apparet, ut iam Isocrates de hominibus conqueratur, „qui quamvis existiment iustitiam in se pulchriorem diisque acceptiorem esse quam iniustitiam, nihilominus sibi fingant, ita comparatas esse humanas res, ut ex improbitate plus hauriatur emolumenti quam ex honestate“.

b) Neque perfecta est in ratione iustitiae. Quamquam enim etiam in his terris interna saltem animi felicitas solius virtutis pedisequa esse cognoscitur, non raro tamen virtutem quoque multiplicibus malis externis, per integram vitam vix umquam cessantibus, immo interdum ipsis iis malis afflictam videmus, quae benefactis et fideli observatione legis contracta sunt. E contrario autem vitium in his terris frequenter gloriatur multiplici et satis constanti, saltem externa, prosperitate. Unde legis sanctio, prout de facto in praesenti vita apparet, non solum secundum rationem meriti et demeriti non adaequata, sed plane imperfecta apparet.

263. Probatur pars II. Eiusdem vero legis sanctio intuitu vitae futurae exstat et sufficiens et perfecta.

Argum. I. E divinis perfectionibus utrumque assertionis membrum evincitur. Sanctio talis asseritur:

  1. sufficiens; id enim exigit divini legislatoris sanctitas et sapientia. Deus quippe, qua legislator sanctus et sapiens, eadem necessitate, qua creaturis rationalibus legem dedit, a priori etiam cognoscitur voluisse medium aptum et efficax, quo easdem creaturas, salva libertate, a malo morali coerceret et ad actiones lege praeceptas impelleret. Alias enim vel non serio voluisse finem legis, vel ad finem serio volitum non adhibuisse congruum medium, adeoque vel non sanctus vel non sapiens dicendus esset. Atqui medium illi fini unice congruum est legis sanctio, eaque non qualiscumque, sed per se sufficiens. Nam sola sanctio, i. e. praemium pro morali bono et poena pro malo, motivum humanae voluntati suggerit, tum eius libertati, tum naturali desiderio felicitatis, tum aequilibrandis difficultatibus virtutis et illecebris vitiorum consentaneum. Nisi vero eadem esset per se sufficiens, i. e. nisi motivum contineret servandae legis per se maius et praevalens cunctis rationibus sive ab ea deterrentibus sive ad vetita sollicitantibus, idque absolute pro omni hominum genere et pro omni casu obligationis, medium esset assequendo fini, ad quem ordinatur, per se impar et hinc divina sapientia indignum. Ergo vi divinae sanctitatis et sapientiae necesse est ut quod sanctioni legis ad hanc sufficientiam deest in praesenti vita, supplendum reservetur in futura.

  2. perfecta; id enim exigit divina iustitia. A divina iustitia quidem, si absolute et simpliciter consideratur, nulla datur necessaria illatio a priori, qua sive praemium pro hominis merito sive poena condigna pro eius demerito vi iustitiae simpliciter requiri affirmetur. Neque enim aliud hominis apud Deum meritum (ius ad praemium) datur nisi „secundum quid“, i. e. tantum vi praesuppositae alicuius ordinationis seu promissionis divinae (vide n. 208), neque etiam iustitiae poenalis adaequatum exercitium ratione sui absolute necessarium esse cognoscitur, siquidem, docente etiam theologia, salva iustitia Deus laesum ordinem moralem poenarum condonatione restituere absolute potuisset. — Quodsi vero divina iustitia non absolute, sed secundum hypothesin divinitus praefinitam et in libera creatione mundi moralis expressam consideratur, non possumus non in illa verum conclusionum a priori fundamentum agnoscere. — Hoc igitur sensu asserimus: divina iustitia exigit legis naturalis sanctionem perfectam

a) ratione praemii. Vi enim illius quasi promissionis in natura rationali expressae, qua Deus in tendentia hominis finali ordinem eudaemonologicum cum deontologico obiective coniunctum voluit, ita ut unusquisque in suo proprio vero bono tantum proficiat necesse sit, quantum bonitatem moralem libere prosecutus fuerit (n. 31—33), omnis actio bona hominis meritum habet apud Deum, i. e. ius praemii pro ratione eiusdem meriti (n. 209 sqq.). Ergo Deus iam sibi ipsi debet, ut secundum hanc iustitiae regulam, a semetipso liberaliter propositam, omni homini in prosequendo ordine morali usque ad finem huius vitae fideliter perseveranti proportionata meritis praemia in vita futura largiatur.

b) ratione poenae. Naturae auctor, quemadmodum promissionem praemii merito proportionati, ita et intimationem poenae pro ratione demeriti in natura rationali expressam voluit. Certo enim cognoscimus, nos a vero nostro bono et a felicitate nobis naturaliter proposita eatenus necessario recedere, quatenus a rationali ordine libere avertimur, fore igitur, ut beato illo fine penitus privetur, quisquis, dum potuit ac debuit, legem servando illum comparare definitive noluerit, idque eo maiore suo doloris aculeo, quo perfectior boni a se contempti cognitio et quo maior subiectiva eius in eo spernendo culpa exstiterit. Atqui Deus in eo, quod per modum naturae stabiliter cunctis hominibus denuntiat, neque ludere neque mutata condicione sibi contradicere potest. Ergo eandem naturaliter intimatam legis sanctionem in ratione iustitiae etiam poenalis perfectam, cum in hac vita effectum habere nequeat, pro vita futura firmam ratamque esse dicendum est.

264. Argum. II. E communi hominum persuasione in intima conscientiae voce fundata. Universalis hominum persuasio, qua in agnoscenda lege naturali divinitus cordibus inscripta consentiunt (vide n. 249, 251), non minus universalem consensum de eiusdem sanctione divinitus proposita coniunctum habet. Invincibiliter enim id ipsum singulis testatur conscientia, qua adiungitur non solum quasi in se audire vocem Dei ut legislatoris, sed simul ut remuneratoris bonorum et vindicis malorum sancti et iusti revereri atque timere. Et quamquam de ipso modo huius remunerationis et vindictae apud varios gentiles populos vagae admodum aut etiam Deo minus dignae opiniones aliquando vigebant, hunc tamen omnium temporum omniumque gentium communem fuisse sensum constat: non solum homines in hac vita mortali degentes frequenter iusti numinis vel beneplacitum vel severam animadversionem experiri, sed etiam animos corpori superstites eiusdem iudicio reservari et ideo longe diversam futuram fore sortem improborum atque innocentium. Id enim passim cuncta fere religiosorum rituum monumenta commonstrant; neque universalitati et constantiae huius persuasionis eo quicquam detrahitur, quod nullo non tempore aliqui exstiterint, qui, vel scepticismo vel materialismo depravati et a natura rationali degeneres, illam sibi communem esse naturae vocem dissimularent.

265. Corollaria. I. Eadem naturalis beatitudo, quae secundum suam correlationem cum humana natura eius ultimum finem constituit, simul secundum disiunctivam condicionem, qua ea humanae libertati vel legis observatione assequenda vel eius violatione amittenda proponitur, essentialem et completam legis naturalis sanctionem exhibet.

II. Praemium, quod ita homini in servanda lege perseveranti proponitur, essentialiter perpetuum esse lumine rationis certo probatur. Ipse namque conceptus beatitudinis perennitatem et indefectibilitatem implicitam habet.

III. Similiter poena essentialis praemio ex adverso respondens, quae in amissione finis ultimi seu in privatione summi boni consistit, per se et ex natura rei perpetua esse cognoscitur. Posita enim voluntatis humanae aberratione a vero fine simpliciter completa et definitiva, assecutio huius finis intellegitur esse naturae necessitate impossibilis, idque pariter simpliciter et definitive.

IV. Quodsi igitur universim quaeratur: utrum solo rationis lumine a priori poenae aeternitas demonstrari queat? — ante omnia distinguenda videtur quaestio iuris et quaestio facti. Quaestio iuris est, si quaeras: utrum sanctio poenalis per modum naturae intimata et naturaliter cognita eiusmodi sit, quae per se perpetuitatem exigat, ita ut non nisi speciali et positivo Dei interventu ab hac eximi possit? Et hoc modo intellecta quaestio citra dubium affirmanda est, ut patet ex ratione iam in coroll. III. allata. Addi etiam potest, quod non pauci existimant, eandem poenae rationem necessariam videri, ut sanctio per se absolute efficax et sufficiens appareat. — Quaestio facti autem haec est: utrum, iuris necessitate supposita, sola ratione philosophica certo probari possit, ita necessario et pro omni casu poenam de facto fore perpetuam in exsecutione, quemadmodum de iure ut talis intimatur in naturali promulgatione? Atque id etiam, tamquam divino legislatore infinite sancto et sapienti dignum, omnino suadere quidem et eatenus veritatem, quae aliunde iam fidei testimonio constat, suo quoque comitari suffragio philosophia valet. Immo tamquam certissimum hoc saltem a priori assequitur, salvis divinis perfectionibus sanctionem poenalem neque simpliciter et universim sua naturali perennitate frustrari, neque etiam per modum specialis interventionis divinae misericordiae derogari posse iis in adiunctis, in quibus eo ipso integritas essentialis finis sanctionis deficeret.

Notanda ad solvendas difficultates.

266. 1. Sufficit vel obiter hausta metaphysica notio de Deo, ut vulgaris impiorum dicteria contra sanctionem legis praesertim poenalem tamquam sana ratione indigna confutentur. Eiusmodi a. g. sunt: Deum actione creaturarum neque offendi neque ad iram et vindictam provocari posse, per iniuriam in Deo hanc crudelitatem supponi, ut peccata tamquam transgressiones suae voluntatis potius consequenter punire velit, quam antecedenter impedire, cum commode potuisset; siquidem ut „codicis naturae“ auctor ait, „idea entis infinite perfecti infiniteque boni conciliari nequeat cum idea entis vindictam amantis“. — Quis vero nesciat, Deum nullis quidem passionibus affici, sed neque indifferenti voluntate esse posse ad bonum et malum? Neque crudeliter, sed iuste Deus punit creaturae contra sanctissimam suam voluntatem rebellionem. Quod autem peccata non qua omnipotens impedire, sed qua legislator sanctus prohibere voluit, ordinem statuit et sua sapientia et humana libertate dignissimum, „melius iudicans de malis bene facere quam mala nulla esse permittere“. Quid denique „idea entis infinite perfecti et boni“ importet, audi S. Thomam: „Ad perfectam Dei bonitatem pertinet, quod nil inordinatum in rebus relinquat . . . sub ordine (autem) iustitiae, quae ad aequalitatem reducit, comprehenduntur ea, quae debitam quantitatem excedunt: excedit autem homo debitum suae quantitatis gradum, dum voluntatem suam divinae voluntati prae-fert, satisfaciendo ei contra ordinem Dei; quae quidem inaequalitas tollitur, dum contra voluntatem suam homo aliquid pati cogitur secundum ordinem.“

  1. Qui in specie poenae aeternitatem tamquam per se rationi contrariam impugnant, his fere praetextibus praecipue niti solent: a) rationabilem aestimari non posse poenam, quae per se sit tantum vindicativa, ad emendationem vero rei essentialiter infructuosa; b) Dei misericordiam omnino exigere, ut miseriae peccatoris aliquando demum quomodocumque finem imponat.

Ad primum expediendum sufficiunt, quae supra (n. 260) de fine intrinseco sanctionis eiusque triplici principali habitudine, quam habere possit, ad ordinem vel individualem vel socialem vel universalem, explanata sunt. Ex iis namque liquet, exsecutionem poenae, cuius principalis finis sit restituere laesum ordinem universalem, transacto iam huius vitae curriculo emendationi assignato, huius ulteriorem respectum nullum exigere, neque adimplendum manere alium finem nisi vindicativum et hunc quidem essentialem, ut patet ex loco S. Thomae Cont. Gent. supra citato. — Ad alterum vero omnino negandum est, eiusmodi debitum divinae misericordiae incumbere erga reum, qui, postquam in vita cotidiana divinae bonitatis et misericordiae dona libere sprevit, deinceps poenam patitur per se iustam et demerito peccati quodammodo infinito ipsa perenni duratione proportionatam. Neque huius exsecutio in Deo defectum misericordiae arguit, sed divinam sanctitatem manifestat et amorem ordinis, cui tamquam bono universalissimo cuncta particularia esse postponenda ratio etiam creata agnoscit.

Articulus 5.

De praecipuis legis naturalis proprietatibus.

Inter has imprimis nominandae sunt universalitas et immutabilitas. De utraque nonnulla dicemus.

§ 1. Universalitas.

267. Duplici ratione lex aliqua universalis esse potest: 1. in se spectata seu ratione sui fundamenti et finis, et 2. ratione suae promulgationis.

Legem naturalem priore sensu universalem esse, i. e. vi sui fundamenti et finis ad omnem omnino hominem se extendere simulque obiective omnem ordinis partem comprehendere, qui homini secundum legem aeternam conveniat, probatione non indiget, cum haec universalitas ipsi legis naturalis conceptui immediate inhaereat, nec minore circumscribi ambitu possit, quam ipsa natura rationalis, quae legis naturalis fundamentum est.

268. Neque minus certo constat, eam etiam universalitatem legi naturali per se competere, quae in universali promulgatione consistit. A priori enim recte concludimus, legem naturalem eo ipso, quod lata sit a sapientissimo Deo, etiam in ratione humana promulgatam fuisse, quantum ipse legis finis requireret. Si autem omissa quaestione iuris solum quaestio facti consideratur, actualem scilicet hominum experientiam consulendo, res aliqua explicatione indiget.

Promulgatio naturalis (i. e. ope rationis) fieri non potest nisi per principia generalia per se nota, e quibus dein activitate rationis conclusiones ducantur, a generalioribus ad particulares et remotas descendendo. Hic solus enim cognoscendi modus rationali naturae accommodatus est.

Itaque ad promulgationem legis naturalis ex parte legislatoris duo requiruntur et sufficiunt: 1. ut universalissima legis principia, in quibus virtualiter tota lex continetur, post evolutam rationem homini ignota esse non possint, et 2. ut ea etiam ratiocinandi facultate homo naturaliter praeditus sit, qua, servatis naturae condicionibus internis et externis, nominatim socialibus, generatim valeat etiam practicas conclusiones derivare, saltem eas, quae essentialiter necessariae sunt ad agendam vitam rationi congruam. Minime vero requiritur ut omnes homines aequali facilitate et ambitu has notiones sibi acquirere possint, vel in conclusionibus singulis, quantumvis remotis et complexis, omnis accidentalis ignorantia et error naturaliter excludatur. Id enim ipsi naturae limitationi et naturali hominum inaequalitati contradiceret.

Quibus praemissis iam quaeritur: qualis censeri debeat legis naturalis promulgatio, quae universim pro praesenti naturae statu, teste psychologica et historica experientia, naturaliter praesto sit?

Cui quaestioni primum quidem generation ita respondemus: Promulgatio legis naturalis secundum essentialia sua requisita, quae ex natura rei deprompta supra statuimus, ita in omni homine ope naturalis luminis rationis exstat, ut nemini evoluta ratione utenti physica potentia desit illam sufficienter cognoscendi. Verumtamen haec potentia, tametsi physice integra et sufficiens, in reali statu generis humani non ea practica facilitate ad usum expedita apparet, qualem legis efficacia non solum physice, sed etiam moraliter sufficiens respectu omnium hominum exigere videtur. Et hanc quidem deficientiam non a divina institutione, sed a morali hominis lapsu originem sumpsisse theologia ex divinae revelationis fonte demonstrat, simulque remedium praeter naturae ordinem provisum indicat, quo misericors Deus illam liberalissime resarcire voluerit.

269. Et siquidem umquam genus humanum destinatum fuisset, ut in statu pure naturali legem naturalem observaret, dubium non est, quin Deus legis promulgationi in eodem ordine secundum exigentiam practicam et concretam sufficienter provisurus fuisset, superaddito nempe speciali et providentiali concursu naturali, quo accidentales et particulares naturae defectus sarciret. At vero revelatione novimus, hominem ad altiorem ordinem elevatum supernaturalibus etiam luminibus et praesidiis instructum fuisse, quae abunde naturale illud adiutorium supplerent, vel potius tamquam longe excellentiora quodammodo eminenter in se continerent. Sed Adami lapsu his gratiae donis ille orbatus, et ita simul in ipsis naturalibus facultatibus, quamvis non laesus, tamen quoad efficaciam debilitatus ac in deterius conversus est. Hinc innumerae ortae sunt deinceps internae externaeque difficultates legis tam cognoscendae quam servandae, ut par erat. Et vero de facto homines eiusmodi obstacula non erant superaturi, nisi extraordinario interventu misericors Deus iis succurrisset. Hanc autem moralem insufficientiam humanum genus contra antecedentem Dei voluntatem per peccatum sibi adscivit. Dico moralem insufficientiam, utpote quae tantum ex magna difficultate oritur et cum physica impotentia confundenda non est. Neque licet, illam ipsam moralem difficultatem ita exaggerare, ut cum traditionalistis dicatur, nullam homini moralis ordinis notitiam in praesenti statu suppetere, nisi ex Dei supernaturali revelatione haustam; id quod ex infra dicendis patebit.

Quodsi nempe in particulari quaeratur, quantum igitur etiamnum naturale lumen rationis in cognoscenda lege naturali valeat, ita citra dubium Christiana philosophia respondet:

270. Thesis XXX. Lex naturalis, secundum se i. e. secundum generalia principia quibus constat considerata, homini utenti ratione pro naturae condicione convenienter evoluta ita essentialiter innotescit, ut universalissima („prima“) eius praecepta nullatenus, ab his proxime derivata („secundaria“) non nisi vincibiliter ignorari queant; particulares tamen vel remotiores inde ductae conclusiones accidentalem errorem etiam invincibilem non excludant.

Praenotanda. Thesis quoad rei substantiam refert doctrinam S. Thomae (S. theol. 1, 2, q. 94, a. 4 et 6; q. 100, a. 1).

Duplicem enim classem praeceptorum legis naturalis S. Doctor distinguit: 1. Praecepta „prima“ seu „communia“, suprema videlicet et universalissima legis principia, e quibus tamquam per se notis reliqua omnia per modum conclusionis deriventur necesse est. Et haec quidem, etsi eo sensu plura numerantur, quo et in speculativis plura prima principia demonstrativa distinguuntur, reductive tamen in unum coeunt, quod sit radix communis omnium. 2. Praecepta „secundaria, magis propria“, quae sunt quasi conclusiones propinquae principiis. Dicuntur „magis propria“, quia rationalem ordinem, quem praecepta prima communissime comprehendunt, iam ad aliquam specialem materiam vel ad specialem naturae rationalis respectum, non tamen in individuo, sed generaliter applicant. Quare et ista, tametsi non generalissima, generalia tamen legis principia exhibent. Huiusmodi sunt praecepta decalogi, quatenus in natura fundata esse intelleguntur. Et hac duplici quidem praeceptorum seu principiorum classe tota lex per se considerata consistit. — Accedunt post haec remotiores ex iisdem principiis conclusiones, quibus lex mediante humano ratiocinio ad magis particularia et concreta applicatur. — Huic rerum distinctioni duae thesis nostrae partes respondent, quarum prima circa ipsa legis principia tum prima tum secundaria, altera circa particulares et remotiores conclusiones versatur. — In assertione primae partis additur clausula de „ratione convenienter evoluta“, ut excludatur hypothesis, qua homo extra omnem societatis influxum existens aut secus omni fere naturali subsidio rationalis existentiae carens fingatur. Fieri enim per accidens potest ut aliquod individuum humanum spectato rationis usu fere potentia potius quam actu homo dici mereatur. Immo idem non minus de integra gente valeret, quae inveterata naturae rationalis degeneratione ad naturam fere brutorum propius quam ad humanam accedere videretur. In tanta igitur naturae ipsius deficientia, quae in ordine morali non minus quam in ordine physico sive ab internis sive ab externis impedimentis aliquando evenit, infitiari nolumus, posse ex parte etiam secundaria legis naturalis praecepta plus minusve invincibiliter in animis obscurari.

271. Probatur pars I. Ad 1. Principia (praecepta) „prima“ legis naturalis ab homine ratione utente nec invincibiliter nec vincibiliter ignorari possunt.

Id ipsa eorum natura certo demonstrat. Namque, ut observat Sanctus Doctor, illa „hoc modo se habent ad rationem practicam, sicut principia prima demonstrationum se habent ad rationem speculativam; utraque enim sunt quaedam principia per se nota“. Porro sicuti principia rationis speculativae reducuntur demum ad unum, scilicet principium contradictionis seu ad evidentiam veri cogniti, ita principia rationis practicae reductive unum sunt, principio contradictionis analogum, et quod in evidenti iudicio practico consistit, bonum morale ad ordinem rationis necessarium esse faciendum. — Quemadmodum igitur principia prima speculativa a nemine, qui ratione utitur, ignorari ne vincibiliter quidem possunt, ita et prima praecepta legis naturalis, quae sunt ipsa prima principia practica rationis, cunctis essentialiter innotescant necesse est. Utraque nempe similiter rationis naturam constituunt et ideo eius functionibus essentialiter praesident. Unde manifeste consequitur quod S. Thomas concludit: „legem quantum ad principia communia nullo modo posse a cordibus hominum deleri in universali“, quamvis „deleri possit in particulari operabili“. — Ceterum eidem veritati et populorum historia et cotidiana experientia plane consentiunt.

Ad 2. Principia „secundaria“ legis ab homine, utente ratione convenienter evoluta, vincibiliter tantum ignorari possunt.

Si istius classis principia, uti sensus assertionis omnino supponit, solum secundum se, pro sua abstracta generalitate et extra actualem applicationem ad particularem materiam considerantur, in homine, utente ratione convenienter evoluta, ratio interna ex parte intellectiva facultatis nulla esse potest, multo minus invincibilis, ob quam cognitis principiis primis secundaria ignorari queant. Haec enim, cum sint „conclusiones primis principiis propinquae“, iisque per se notis et nemini non evidentibus, per se necessaria, obvia et facili illatione ex illis fluunt, proinde rationem evolutam et ad suos proprios actus expeditam latere non possunt. Quodsi igitur nihilominus accidere videmus, ut ea de facto aliquando ignorentur aut ignorari videantur, causam aliquam ipsi intelligentiae externam intervenisse necesse est, suasionem videlicet proxime vel remote a prava voluntate profectam, passionibus dein contra saniora iudicia multipliciter nutritam et diuturna vel late serpente consuetudine sustentam. Ita et S. Thomas inter causas, quibus lex naturalis, quantum ad praecepta secundaria, aliquatenus deleri de cordibus hominum possit, praecipue recenset „malas persuasiones, pravas consuetudines et habitus corruptos“. Iam vero talis ignorantia a voluntatis vitio et a spreto anteriori rationis lumine procedens, non invincibilis, sed vincibilis est, alio quidem gradu et modo in eius primis auctoribus, alio in iis, qui a consuetudine iam inducta errorem hauserunt. In his enim (nisi forte per hereditariam corruptelam ab ipsa fere integritate naturae rationalis et eatenus a condicione exciderint, quam in thesi supponimus) non tam ipsa ignorantia quam eius perseverantia eatenus vincibilis et culpabilis dicenda est, quod prae lucente sibi ratione per prima legis principia fieri non potest, quin identidem in eorum applicatione testem rectam rationem sentiant, et siquidem eam fideliter sequi velint, Deo providente, ulterius etiam in legis cognitione proficiant. Et vero in nativis etiam eiusmodi morum tenebris frequens saltem dubitatio de liceitate suarum actionum omnem sinceram mentem subeat necesse est. Dubium autem parit conscientiam obligationis ulterius indagandi. Cui si obtemperatur, fidelis est Deus, qui tam obvium rationis lumen quaerenti deesse non patietur. Si illa contra neglegitur, ignorantia inde perdurans eo ipso culpa vacare non potest. Hinc Apostolus (Rom 2, 12—16) universim gentes obnoxias fore iudicio testatur secundum „opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum“.

272. Probatur pars II. Particulares vel remotiores conclusiones accidentalem errorem etiam invincibilem non excludunt. Haec assertio non tam probatione quam aliqua explicatione indiget, cum ipsa docente cotidiana experientia satis per se certa appareat. Immo talis defectibilitas, tametsi in individuis casibus accidentalis, universim tamen a naturae humanae condicione inseparabilis esse facile cognoscitur. Praeterquam enim quod principium ceteroquin theoretice clarissimum, quamprimum ad particularia et concreta operabilia applicatur, per multiplices passionum suasiones ac praetextus practice obscurari et hinc in gratiam inferiorum appetituum a suo rigore inflecti contingat, alia insuper frequens errandi occasio ab ipsa naturali limitatione et relativa insufficientia humanae intellegentiae oriri necesse est. Id enim in remotioribus legis conclusionibus evenit, eoque magis, quo subtilius legis applicatio ad particularia descendit et quo plura simul rerum adiuncta et moralium respectuum diversitas aut apparens collisio ratiocinandi materiam complexam reddunt. Mirum igitur non est, in his communem et parem omnium notitiam attingi non posse. — Nihilominus huic etiam naturali incommodo Deus aliquatenus naturale remedium providit, eo quod internae promulgationis relativam insufficientiam quodammodo per vitam socialem naturaliter institutam externe compleri voluit. Nam ut apposite S. Doctor observat: „Quaedam sunt, quae statim per se ratio naturalis cuiuslibet hominis diiudicat esse facienda vel non facienda; sicut: Honora patrem tuum et matrem; et: Non occides. . . . Quaedam vero sunt, quae subtiliori consideratione rationis a sapientibus iudicantur esse observanda; et ista sic sunt de lege naturae, ut tamen indigeant disciplina, qua minores a sapientibus instruantur.“

Notanda ad solvendas difficultates.

273. 1. Exempla historica et ethnographica, quae obiter considerata primae parti theseos aut saltem alteri eius membro contradicere videntur et ideo ad probandam invincibilem ignorantiam etiam principiorum legis ab adversariis invocari solent, re ipsa tamen, penitius examinata, eiusmodi esse facile ostenduntur, quae thesin potius confirment. Generatim enim demonstrant, ipsa quidem legis principia, etiam secundaria, per se spectata passim cognita, sed in concretis rerum adiunctis perverse applicata fuisse. Itaque errores inde paulatim consuetudine invalescentes non tam ad primam quam ad alteram thesis partem plerumque referendi sunt. Si autem aliquod forte ex ipsis principiis secundis aliquando ad tempus et ex parte obscuratum fuisse videtur, id non ignorantiae invincibili, sed vincibili ac plus minusve culpabili attribuendum esse, morum historia certo persuadet.

Sic error polytheismi, in lapso hominum genere tam late diffusus, generalem sane naturae legem, qua Dei cultus praecipitur, communiter agnitam supponit, eam vero successu temporum eatenus obscuratam ac vitiatam, quod uni Deo colendo pluralitatem numinum substitueret nec raro vilissimas creaturas aut opera hominum hoc nomine honestaret. Quis autem nesciat, ad hanc divini cultus corruptelam a pristina puritate homines non ante descendisse, quam in semetipsis imaginem Dei veri et sancti nefandis vitiis foede deformassent? Haud igitur mirum est, voluntates in vitiis quidem obfirmatas nec tamen usque ad contemnendam omnem religionis speciem degeneres eo paulatim devenisse, ut loco Dei unius et veri, quem legislatorem et iudicem in sua quisque conscientia experiebatur, deos potius sibi fingerent secundum desideria sua et ad similitudinem suam. Neque etiam perseverantia in eiusmodi caligine a maioribus tradita ab influxu pravae voluntatis vacasse censenda est; quippe „dilexerunt homines magis tenebras quam lucem“ (Io 3, 19). Ceterum ipsam quoque Dei unitatem in gentili superstitione non plane ignoratam, sed, praevalente rectae rationis lumine, quodammodo implicite et indirecte vel ab invitis passim assertam videmus. Id certe ipsi numinum varii gradus et ordines, quos putabant, satis manifestant, cum in ista hierarchica subordinatione unum denique numen supremum, prae ceteris omnibus potentia et regimine excellens, distinguatur. Adde praeterea diserta gentilis philosophiae testimonia, ubicumque sincero studio veritati investigandae operam dabat. Quare merito Apostolus de gentibus ait: „Cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt“ (Rom 1, 21).

Multo etiam minus ad labefactandam thesin illi accidentales errores contra praecepta moralia serio nobis obici possunt, quibus ductae nonnullae barbarae gentes licitum existimasse feruntur, vel senescentes parentes e medio tollere, vel certis condicionibus mendacio uti, furta et latrocinia committere. In his omnibus quippe non tam communis principii ignoratio quam falsa eius practica interpretatio apparet, suadentibus plerumque peculiaribus quibusdam rerum adiunctis sive localibus sive personalibus. Ita nominatim ille parricidii mos, apud feras quasdam et silvagagas tribus usitatus, rudi potius filiorum benevolentiae quam erga parentes impietati merito tribuitur, eo quod senectutis molestias inter continuos itinerandi labores minus illis tolerabiles quam mortem esse putarent. Ceterum negamus, a barbaris, qui nihil fere hominis praeter nativitatem et figuram habent, discendum esse, quid valeat ratio hominis „pro naturae condicione convenienter evoluta“. — Mendacia vero, furta et latrocinia vel alia eiusmodi facinora, secundum se considerata, ab ulla umquam gente honestis ac laudabilibus actionibus adnumerata fuisse, fidenter infitiamur. Eadem autem alicubi, per rerum adiuncta et suadentibus simul humanis cupiditatibus, vulgo aestimari ut excusabilia, atque ita tamquam relativa licita aut saltem publice non infamia in usum paulatim et consuetudinem deduci potuisse, nihil est aliud, quam quod in altera thesis parte ultro agnoscimus. Causa quippe vel occasio istorum errorum non est ignoratio generalium principiorum legis, sed quaedam in iis concrete applicandis perplexitas, scilicet ob apparentem aliquam rationem boni vel etiam necessitatis, qua inhonestas aliunde actioni inhaerens aliquatenus elidi aut compensari falso putatur. Ideo eadem illa malefacta, etsi, contra alienigenas aut in communem aliquam propinquorum utilitatem patrata aliquando non illegitima censebantur, numquam tamen, promiscue etiam in propinquos aut socios eiusdem tribus commissa, similiter licita reputata fuisse legimus.

  1. Contra eos adversarios, qui in philosophia principia „traditionalismi“ profitentes ideo naturae legem naturaliter nobis innotescere negant, quod omnes prope morales ideas, quas ratio in praesenti rerum ordine attingere videatur, revera tamen a positiva potius Dei revelatione primitus facta derivari dicunt, promulgationis indoles vere naturalis iisdem argumentis invicte asserta merito censeri potest, quibus in logica et metaphysica systema traditionalismi refutatur.

§ 2. Immutabilitas.

274. Omnis mutatio, quae generatim alicui legi convenire possit, vel in aliqua additione vel subtractione vel in utraque simul consistit. Mera tamen additio improprie tantum legis mutatio dicitur: utpote quae eius antecedentem integritatem plane intactam relinquat. Idcirco et legem naturae ex eo mutationem subiisse nemo dixerit, quod Deus superaddita lege positiva illam uberius declarare et particularius determinare voluerit. Vera igitur legis mutatio ea tantum censenda est, quae fit vel simplici subtractione vel substitutione, i. e. subtractione simul cum additione. Et haec quidem legi advenire potest vel ab intrinseco, eo quod ipsum fundamentum legis seu ratio obiectiva, ob quam lex lata est, mutatur, i. e. vel ex toto vel ex parte subsistere desinit; vel ab extrinseco, per voluntatem scilicet legislatoris aut eius in eadem auctoritate successoris, sive id fiat plena abrogatione sive tantum suspensione vel derogatione vel dispensatione. Utroque hoc modo lex naturalis immutabilis esse cognoscitur.

Huic doctrinae imprimis adversatur universus „positivismus moralis“ iam supra (n. 148 sqq) refutatus. In specie autem internae immutabilitati legis naturalis contrarius est error Pufendorfii, qui quicquid in actibus humanis bonum aut malum sit, totum ex positivo placito divino repeti, quamquam naturae legem semel libere conditam immutabilem perdurare haud infitiatur (cf. n. 147, 162).

275. Thesis XXXI. Lex naturalis per se spectata tum intrinsece tum extrinsece immutabilis est.

Praenotanda. 1. Immutabilitas, quae legi naturali tribuitur, eatenus hypothetica est, quod existentiam creaturae rationalis subaudit; quapropter cum attributo „aeternitatis“, quae soli legi Deo immanenti competit, confundi non debet. 2. Lex naturalis per se spectata universalibus principiis constat, et ita distinguitur a conclusionibus et applicationibus principiorum remotioribus et particularibus.

Probatur. Lex naturalis per se spectata immutabilis est:

  1. Intrinsece. Nam a) fundamentum proprium legis naturalis est ipsa natura entis rationalis cum sua essentiali relatione ad finem universae creationis. Atqui natura seu essentia rerum non solum in ordine metaphysico immutabilis, sed etiam in ordine existentiae rerum, quamdiu haec durat, indeficiens est. Ergo ab intrinseco seu ex parte fundamenti proprii lex naturalis, quantum ad principia sua constitutiva, nulli umquam mutationi obnoxia esse potest. b) Lex naturalis est „participatio legis aeternae in rationali creatura“. Atqui lex aeterna e suo conceptu intrinsece immutabilis est. Ergo a pari lex naturalis.

  2. Extrinsece, quod quidem, praecedente parte admissa, satis per se consequitur nec probari indiget, cum eadem voluntas Dei hypothetice necessaria, per quam lex lata est, eadem manente hypothesi deficere numquam possit. A priori igitur certum est, legem naturalem per se spectatam ne per Deum quidem in ulla re mutari umquam posse.

Notanda ad solvendas difficultates.

276. 1. Lex ipsa per se spectata non afficitur neque mutatur, quamdiu ipsa legis principia generalia secundum suam rationem formalem manent eadem atque intacta. Quaecumque igitur circa legis praecepta etiam „secundaria“ aliquando modificationes aut quasi exceptiones propter mutatam illorum materiam vel mutata rerum adiuncta evenire videntur, non verae, sed apparentes tantum legis mutationes esse facile cognoscuntur. Eiusmodi sunt nonnulla exempla in sacris litteris relata, quibus obiter rem consideranti Deus videri possit de facto interdum ab ipsis praeceptis decalogi dispensasse vel iisdem derogasse.

Ita ex. g., ubi Deus praecipit Abrahae, ut filium immolaret (Gn 22.). In hoc et similibus factis nihil revera neque legi naturae neque formali eius obiecto derogatum est, sed quidquid hic mutari contingit, circa obiectum tantum materiale versatur. Omnis nempe prohibitio naturalis pro obiecto formali habet aliquod intrinsece malum; ita per praeceptum quintum decalogi prohibetur formaliter homicidium, secundum quod intrinsece malum est, i. e. qua privata hominis voluntate patratum, et ita quidem immutabiliter prohibeatur necesse est. Sed nihil impedit, quominus una eademque actio, materialiter spectata, pro variis rerum adiunctis in illo formali obiecto aut comprehensa aut non comprehensa esse possit. Sic in casu proposito immolatio Isaac eo ipso, quod Deus, absolutus Dominus vitae, eam praecipit, omnem rationem homicidii naturaliter prohibiti exuit; proinde nihil Deus homini per exceptionem licitum facit, quod non semper iisdem adiunctis licitum fuerit.

Similiter igitur divina auctoritate solvi matrimonium potest, manente interim immutabili iure naturae, quo illud indissolubile esse probatur, i. e. tale, quod arbitrio humano solvi nefas sit.

Mandatum Dei (Ex 3, 21 22; 11, 2; 12, 36), quo spolia Aegyptiorum accipere filii Israel iussi sunt, vel ideo tamquam exemplum dispensationis a lege naturali (septimo praecepto decalogi) obici nequit, quod hic secundum probatam interpretationem textus, praesertim hebraici, nullatenus de furtiva spoliatione sermo est. Deus enim iubet eos petere vasa ab Aegyptiis, simul promittens, se daturum ipsis gratiam in oculis illorum, ut libenter dent, non solum commodando, sed etiam donando, quo citius a plagis liberentur. Atque ita haec „spolia“ furtis adnumeranda non sunt. Quamquam etiamsi Israelitae Dei mandato ab invitis Aegyptiis vasa abstulissent, nequaquam Dei iussu furta commisisse dicendi essent, quippe accipientes rem non iam alienam, sed suam titulo translati dominii per ipsum Dominum universorum.

Quod denique ipse archangelus Raphael (Tob 5, 18) divina fungens legatione sciscitanti Tobiae respondet: „Ego sum Azarias Ananiae magni filius“, nequaquam ex divina dispensatione mendacio usus est, sed honesta potius amphibologia ita interim veritatem celavit, ut tamen non negaret. Quod quidem attentius consideranti vocabula hebraica, quibus angelus usus est, facile apparet. Nam cum Jah sit abbreviatum Iehova, Azariah proprie significat iuvit Deus, Chananiah vero misertus est Deus. Unde non sine profunda veritate angelus dicere potuit: Ego sum Iuvit Deus (auxilium a Deo — Gotthilf), filius magni Misertus est Deus (magni Miseratoris Dei — des grossen Gotterbarmers). Nihil etiam videtur obstare, quominus formam alicuius hominis tunc viventis, Azariae nomine et filii Ananiae, angelus assumpsisse putetur, ut vere dicere potuerit: Ego, quem vides, sum tibi Azarias.

  1. Non minus apparens tantum mutatio est, quae legi naturae aliquando ex collisione variorum officiorum vel iurium accidere putatur. Interdum nempe varia officia naturalia ita inter se pugnare videntur, ut alterutrum omitti necesse sit. Verum praeterquam, quod eiusmodi pugna non obiective, sed subiective et apparenter tantum, neque umquam inter negativa legis praecepta evenire possit, nulla hic mutatio legis intervenit. Immo omnis etiam subiectiva difficultas sponte evanescet, ubi communis servatur regula pro eiusmodi apparente collisione tradita. Nimirum quotiescumque aliquod officium affirmativum grave, ut supponitur, per alterum simile affirmativum officium simultaneae forte occurrens impediri videtur, secundum rectam rationem (quam lex ipsa profitetur) unum tantum officium, et quidem hic et nunc magis urgens et praevalens, actu obligare censendum est, alterius obligatione interim suspensa. Cui suffragatur notum axioma: „praecepta affirmativa obligant semper, sed non pro semper“ (cf. n. 234).

  2. Quod cum Aristotele S. Thomas et multi scholastici immutabilitatem legis naturalis ad sola universalissima seu prima legis praecepta restringere videntur, forma tantum verborum, non re a nostra doctrina divergunt, cum per omnes demum mutationes, quas circa praecepta secundaria contingere posse admittunt, non tam legem ipsam quam eius materialia obiecta mutari plane consentiunt.

Articulus 6.

De summo legis naturalis principio.

277. Per summum legis naturalis principium intellegimus universalissimum illud legis praeceptum, quod totam legem implicite continet et ex quo tamquam communi principio omnia hominis officia naturalia ratiocinio derivari possint. Esse eiusmodi principium, ex iis, quae de naturali promulgatione legis naturalis dicta sunt, per se satis liquet; idemque interna illa totius scientiae moralis unitas postulat, qua revera cuncta rationis practicae dictamina particularia in aliis minus particularibus et haec iterum in generalioribus fundari passim videmus. Principium, de quo hic quaeritur, quasi complementum est illius, quod strictiori sensu „principium moralitatis“ vel „obiectivam normam moralitatis“ appellavimus et quod ob hanc internam cognationem aliquando simul cum illo per modum unius tractari solet. Quapropter par exstat circa utrumque opinionum varietas atque dissensio apud eos omnes, qui aut nullo aut ambiguo aut falso hominis fine praefinito scientiam moralem construere suscipiunt. — Qui vero de fine recte sentiunt, de summo principio, si rem ipsam spectas, omnes facile concordant, et si qua est inter eos controversia, ea circa verborum formulam tantum versatur, qua una eademque res secundum scientiae rationem apte enuntianda videatur. Inde etiam communis ille usus explicatur, quo cum S. Thoma de primis vel universalibus legis principiis agere solemus, cum tamen proprie unum tantum principium primum et universale esse possit.

278. Ex quo Kantius suum statuit moralis obligationis principium mere „formale“, scilicet in sola demum rationis lege propter semetipsam reverenda situm, inter nonnullos auctores mos invaluit duplex summum principium distinguendi, alterum formale, alterum materiale. „Formale“ vocant principium, quod ultimam quidem obiectivam rationem et per se notam exhibet, propter quam naturaliter praeceptum esse intellegatur, quidquid ita praeceptum est, quin tamen deductione ex eo cognosci possit, quid praeceptum sit; „materiale“ vero, quod non quidem ultimum cur, sed tamen ultimum seu universalissimum quid omnis obligationis comprehendat, ita ut tota lex materialiter, i. e. secundum singula sua officia, ab illo derivari queat. Illud igitur reductivum, hoc autem deductivum principium, et idcirco alterum ab altero probe distinguendum esse in morali scientia monent. Quae distinctio sane fundamento non caret, quatenus unius eiusdemque principii duplex essentiale requisitum denotat, ut vere summum legis naturalis principium censeri possit, utpote quod e suo conceptu et formaliter et materialiter summum, i. e. reductive ultimum et deductive primum seu universalissimum sit oportet; satis autem otiosa videtur, quatenus ad duplicandum ipsum summum principium usurpatur.

279. Omissis porro variis principiis aperte erroneis, quorum praecipua indirecte iam (n. 153—180) e suis fundamentis, quantum satis est, examinavimus, praestat hoc loco eas tantum formulas referre, quae, quod ad rem attinet, omnes quidem aliquo modo verum legis naturae principium perhibent, de quibus tamen merito quaestio institui potest, quaenam prae ceteris perfectius veram summi principii rationem assequi videatur. Eiusmodi autem praecipue fore sequentes nominari merentur:

  1. Formula, quam S. Thomas proponit, dicens: „Hoc est ergo primum praeceptum legis, quod bonum est faciendum et prosequendum, et malum vitandum“.

  2. Naturae humanae secundum omnes suos essentiales respectus consideratae conformiter vivito. (Principium in variis compendiis scholasticis usitatum.)

  3. Ama Deum super omnia et proximum sicut te ipsum, aut ama Deum ut finem et cetera propter ipsum. (Ex mente S. Augustini.)

  4. Imaginem Dei absolute sancti per modum naturae rationalis tibi impressam liberis quoque actionibus exhibeto. (Accommodatio Christiana principii Platonico-Schellingiani.)

  5. Rectum naturae ordinem tamquam divinitus sanctum servato.

280. E quibus sententiis prima, auctoritate S. Doctoris fulta, si non tam ex nuda verborum formula, sed ex mente auctoris et contextu articuli, unde deprompta est, aestimatur, ad postremam proxime accedit, aut potius id ipsum revera continet, quod haec magis explicite enuntiat. Nam, ut ex loco citato manifestum est, S. Thomas neque „bonum“ intellegit plane indeterminate, sed bonum rationale seu morale, quod in ipso „recto naturae ordine“ consistit; neque cum „bonum faciendum“ vi legis dicit, universum bonum morale, sed illud tantum intellegit, quod ad integritatem ordinis moralis simpliciter necessarium esse recta ratio cognoscit. Non enim negare intendit, multa ex iis, quae bona esse cognoscuntur, citra obligationem hominis libertati sive facienda sive omittenda permitti. Sed haec satis per se intellegi ratus, veri principii formulam simplicissimam et practice perspicuam potius quam explicite omni ex parte definitam dare maluisse videtur.

281. Similiter quae secundo loco recensetur sententia, non tam a formula S. Thomae diversam et novam, quam eandem potius magis determinatam proponere intendit; eatenus tamen, ut videtur, minus feliciter, quod, tametsi in ratione conformitatis vel difformitatis cum humana natura complete sumpta fortasse non inepte fundari possit principium summum qua deductivum et materiale, vix tamen qua principium reductivum et formale, i. e. eiusmodi, quod simul ita ultimam rationem propter quam contineat, ut eius ulterior ratio reddi nec possit nec debeat.

282. Tertio loco propositae duae formulae, quae in eo conveniunt, quod in praecepto amoris Dei (naturaliter cogniti) caput et compendium totius legis naturalis agnoscunt, tum auctoritate S. Augustini tum ipso effato Christi (Mt 22, 37—40) nec non apostoli (Rom 13, 10 et 1 Tim 1, 5) commendari videntur. Et sane, si eo loco Dominus aut ex ipsius mente Apostolus principium legis naturalis in ratione scientiae supremum nobis dare intendisset, omnis inter Christianos controversia dirempta esset. Verum, ut docet S. Thomas, Christus illis verbis imprimis complexus est legem caritatis, quae propria est legis evangelicae et lumen supernaturale supponit. Similiter Apostolus de „dilectione“ caritatis loquitur. Utique et lege naturali tenetur homo Deum naturaliter cognitum super omnia amare. At in utraque lege, tam naturali quam evangelica, praeceptum amandi Deum super omnia primum est tantum ordine dignitatis et virtutis; dignitatis quidem, quia Deus est ultimus finis, virtutis vero, quia per dilectionem Dei homo perducitur ad finem ultimum eique adhaeret; sed non est primum ordine cognitionis, sicut etiam Deus immediate evidens non est. Praeterea hoc principium nullos limites figit, quibus stricta legis officia a meris consiliis distinguas.

283. Per quartam sententiam imitatio Dei ut sancti pro communissima legis naturalis ratione assumitur. Ita fere principium moralitatis vel Platonicum vel Schellingianum (cf. n. 171, 174), expuncto errore pantheistico, ad usum philosophiae Christianae viri catholici laudabiliter nec sine fructu convertere studuerunt. Verum haec quoque sententia, quamvis ad formalem et materialem principii rationem sat prope attingere videtur, eam tamen non ita determinate proponit, ut solis deducendis naturalibus obligationibus, nec simul consiliis, propria esse appareat.

Ultimam denique formulam, qua nihil aliud revera adstruitur quam principium S. Thomae congrue determinatum, non minus per se genuinam quam ad usum scientiae ceteris praeferendam esse existimamus.

284. Thesis XXXII. Summum legis naturalis principium apto ad hanc formulam redigitur: Rectum naturae rationalis ordinem tamquam divinitus sanctum servato.

Praenotanda. 1. Naturae rationalis ordinem dicimus, scilicet naturae humanae, secundum omnes essentiales respectus simpliciter completae, quo sensu eadem reale et totale „legis naturae“ fundamentum esse intellegitur. 2. Naturae rationalis ordinem, non qualemcumque partialem et subordinatum v. g. ordinem aestheticum, sed ordinem finalem simpliciter talem, qui ex fine supremo commensuratur et in quo solo qualitas moralis actionum fundatur. 3. Rectum ordinem — ut distinguatur obiectum legis seu obligationis strictae ab obiecto consilii. Lege enim praecipitur ordo non secundum gradum aliquem maiorem vel minorem perfectionis moralis, sed secundum limites, quibus ordo simpliciter rectus est et a non recto distinguitur. 4. Tamquam divinitus sanctum — ut insinuetur formale principium obligationis, non in humana ratione, sed in sanctissima Dei voluntate (lege aeterna) situm et qua tale in hominis conscientia simul cum lege naturali saltem implicite innotescens (vide n. 248 sq).

285. Probatur. Summum legis naturalis principium, ut suo conceptui respondeat, haec tria essentialia requisita adimpleat necesse est: 1. Debet esse principium vere „formale“, i. e. ita reductive ultimum, ut exhibeat ipsum obiectum formale proprium omnis et solius obligationis naturalis seu id, quod in omni legis materia per se et ratione sui praecipitur, et simul ultimam, quae dari possit, rationem continet, ob quam praeceptum aut prohibitum dicatur, quidquid naturaliter praecipi aut prohiberi cognoscimus. — 2. Principium „materiale“, i. e. in ordine deductionis vere primum et universalissimum seu tale, quod implicite cuncta officia hominis naturalia comprehendat; haec enim necessaria condicio est ut ope deductionis similiter cuncta inde derivari possint. — 3. Per se notum et evidens, i. e. in ordine cognitionis practicae vere primum seu tale, quod logice non nitatur in aliquo alio principio rationis practicae notiore. Dicitur „in ordine cognitionis practicae“, quia intra huius ambitum tota legis cognitio continetur. Hoc requisitum igitur non excludit evidentiam principiorum speculativorum in suo ordine logice anteriorem. — His tribus requisitis essentialibus addi insuper potest quartum aliquod, per se integrale tantum (i. e. non tam ipsam substantiam principii quam perfectum eius enuntiandi modum respiciens), nimirum, ut cum maxima verborum praecisione sufficientem pro usu scientiae determinationem coniungat.

Atqui his omnibus requisitis principium „recti naturae ordinis“ plane satisfacit. Est enim principium vere summum:

  1. „formale“ seu reductive ultimum. Etenim quemadmodum legis aeternae obiectum formale est rectus ordo universalis rerum, per se et ratione sui necessarius, ita obiectum formale legis naturalis aliud esse non potest quam idem ordo per Deum sanctum ab aeterno sancitus, sed in tempore ad hominem in particulari applicatus, quem propterea „naturae rationalis (humanae) ordinem“ dicimus. Per hunc etiam ita omnis obligationis ratio redditur, ut ipsius ratio ulterior reddi nulla possit nec debeat. Et revera ad quaestionem denique ipsam, quare Deo legem ferenti homo obedire teneatur, ad hunc ordinem ultimatum recurrendum est, quippe qui in ipsa sanctitate divina fundatus omnem sui rationem in semetipso habet, pro divina quidem voluntate, ut illum non possit non velle et praecipere, pro creata autem voluntate, ut vi huius praecepti eidem obstringatur. — Quod autem dicitur rectus ordo, ad sola stricta naturalia officia restringitur.

  2. „materiale“ seu comprehensione universalissimum. Ad hanc materialem universalitatem principium „recti ordinis“ manifeste determinatur per ipsam vocem „naturae rationalis“ humanae pro sua totalitate, i. e. secundum omnes suos essentiales respectus consideratae. Ex supremo igitur illo et universalissimo praecepto secundum triplicem essentialem naturae humanae relationem proxime haec tria generalia hominis officia dimanant: ordinate vivendi erga Deum, erga se ipsum, erga alios homines hominumque communitatem. His vero tribus capitibus universitas naturalium hominis officiorum continetur, id quod per decursum totius Partis II iuris naturalis probabitur.

  3. per se notum et evidens. Est haec proprietas inseparabili nexu cum ipsa formali ratione summi principii conserta; hac igitur probata, ipsa quoque in dubium vocari iam non potest. Patet vero etiam directe, cum rationis practicae obiectum maxime proprium et essentiale, scilicet ordo operabilium cognitus ut simpliciter necessarius et servandus, non possit non esse inter notiones practicas notissima et evidens. (Cf. n. 47, 184, 223.)

  4. Praeter verborum praecisionem, eam significandi determinationem prae se fert, ut pro scientiae usu (ad alium quippe finem principium non adstruitur) omni obiectiva ambiguitate careat; id quod partim ex ipsa formula, partim ex allatis rationibus (ad 1 et 2) satis per se elucet.

286. Confirmatur quoque eadem sententia, facta per singula requisita comparatione eius cum ceteris quae perhibentur formulis. Nam praeterquam quod pleraeque necessaria determinatione carent, facile etiam apparebit, eas demum ad illam tamquam logice anteriorem et in ordine cognitionis primam reduci.

Caput III. De lege positiva

Liber IV: Liber quartus. De subiectiva hominis informatione morali

Sectio II: Ius sociale in genere

↑ Top of work