Theodor Meyer, Ius naturae generale
Institutiones iuris naturalis, Pars I: Ius naturae generale
First published 1906
Theodor Meyer’s Ius naturae generale from the second corrected edition (1906), in Latin with an original English translation. Preface and proemium included; the navigational contents and publisher advertisements are excluded.
Introductio I: Praefatio
Prooemium
Sectio I: Ethica generalis
Liber I: Liber primus. De elementis et condicionibus naturalibus actus humani
Liber II: Liber secundus. De attributis moralibus actus humani
Liber III: Liber tertius. De norma completa actuum humanorum seu de lege
Liber IV: Liber quartus. De subiectiva hominis informatione morali
Caput I. De conscientia seu de subiectiva legis applicatione
303. Ut obiectiva obligandi vis, qua lex naturalis et hac mediante etiam lex positiva praedita est, revera seu in „actu secundo“ suam efficaciam ad obligandos homines exercere possit, non sufficit eius promulgatio ex parte legislatoris, per quam subditis eius cognoscendae generatim copia datur, et quae per se ad ipsam obiectivam rationem legis pertinet; sed opus est insuper, ut lex singulis subditis obligandis subiective innotescat et tamquam agendi regula in individuo applicetur. Hoc officio ex naturae instituto fungitur uniuscuiusque conscientia.
Articulus 1.
Generales de conscientia notiones1.
§ 1. Definitio.
304. Conscientiae nomen varie accipitur: 1. pro sensu intimo, quo nobis conscii sumus, nos existere, intellegere, agere etc.; 2. pro ipsa anima sibi conscia, quo sensu de conscientia munda vel immunda loquimur; 3. pro synderesi, i. e. habituali cognitione universalium principiorum practicorum in genere morum2, e. g. Deus colendus, parentes honorandi, nemini faciendum, quod tibi fieri nolles etc.; 4. pro iudicio practico de morali qualitate, liceitate vel illiceitate particularium actionum vel omissionum nostrarum, sive praeteritae sint, sive actu praesentes sive futurae. Hoc modo accepta conscientia, quoties respicit actus futuros, qui in deliberationem vocantur, quasi ducis et monitoris, si refertur ad actiones praeteritas aut comitatur praesentes, interni iudicis officio fungitur3. 5. Strictissime sumitur pro dictamine seu iudicio practico in genere morum, quod immediate versatur circa particularia, quae a nobis agenda vel omittenda sunt. Hac ultima tantum acceptione conscientia proprie et stricte legis applicatio dici potest, quamvis per se non differat ab illa, quae pro actionibus praeteritis simul cum approbatione vel condemnatione interna sanctionem quoque legis denuntiat. Eo igitur potissimum sensu de illa hoc loco nobis agendum est. Ita accepta conscientia apte definitur: Iudicium practicum dictans aliquid a nobis esse faciendum ut praeceptum vel omittendum ut prohibitum vel nostro arbitrio permissum ut licitum.
305. Itaque legis applicatio proxima, quae ope conscientiae fit, tota in activitate rationis consistit, qua ipsa cognoscens tum legem seu normam generalem agendi, tum naturam actionis, quae in deliberatione versatur, per conclusionis practicae deductionem de actionis conformitate vel difformitate cum lege et de practica necessitate inde resultante pronuntiat. Quare conscientia aliud non est quam cuiusdam syllogismi conclusio, quem ratio secum tacite instituit, et cuius maior continet principium aliquod generale seu legis praeceptum vel prohibitionem cognitam, minor autem est aliqua enuntiatio facti, qua haec vel illa actio vel omissio hic et nunc voluntati proposita iudicatur sub eadem illa lege implicite aut virtualiter comprehendi vel secus.
Inde vero facile intellegitur, conscientiam omnes intelligentiae limites et accidentales defectibilitates participare, et non minus quam illa tum ad obiectivam veritatem tum ad certitudinem variam habitudinem induere posse.
§ 2. Distinguendae conscientiae modus.
306. Conscientia pro vario respectu varie distinguitur:
-
Ratione conformitatis cum lege applicanda est vel recta (vera) vel erronea (falsa), et haec iterum vel invincibiliter vel vincibiliter erronea. (Cf. quae superius n. 116 dicta sunt de ignorantia vincibili et invincibili.)
-
Ratione firmitatis interni assensus est a) certa, quando mens, rationibus tamquam sufficientibus perceptis, sine errandi formidine conclusioni practicae inde deductae adhaeret; b) dubia, cum animus inter duas partes contradictionis practicae anceps fluctuat neutri assentiens; eadem subdividitur vel negative vel positive dubia, prout vel nulla suppetunt motiva positivi assensus sive pro parte affirmativa sive pro negativa, vel suppetunt ex utraque parte pro subiectiva appreciatione aequalia, aut saltem eiusmodi, quae pro alterutra parte certum assensum excludunt; c) probabilis, si mens ex gravibus momentis, sed non absque omni prudenti formidine de veritate oppositi, aliquod nihilominus iudicium amplectitur. Itaque probabilis conscientia, quamdiu talis manet, a conscientia dubia late sumpta nonnisi gradu differt eiusque condiciones omnes participat. Recte tamen a conscientia dubia proprie dicta distinguitur, cum haec iudicii in deducenda conclusione suspensionem atque ita absentiam conscientiae potius quam veri nominis conscientiam designet, probabilis vero conscientia aliquod iudicium practicum, quamvis non certum, supponat.
-
Ratione status habitualis distingui solet conscientia tenera, laxa et scrupulosa, cui etiam perplexa adnumerari potest. Is qui etiam in rebus minoris momenti de honestate et inhonestate actuum sollicite et accurate iudicare et huic iudicio obtemperare solet, teneram — qui ex levioribus momentis obligationem aut praevaricationem non subesse temere opinatur, laxam — qui ob rationes fere nullius ponderis merasque apparentias modo adesse obligationem aut peccatum, ubi non est, modo gravius esse, quam reapse est, suspicari consuevit; scrupulosam conscientiam habere dicitur. Perplexa denique conscientia vocatur, qua mens ita inter duas partes contradictionis practicae anxia haeret, ut ex utraque parte peccatum timeat.
Articulus 2.
Quae sit obligatio sequendi conscientiam.
307. Huic quaestioni ut pro instituti nostri limitibus, quantum satis est, respondeamus, praecipuas hac de re practicas regulas subiiciemus in ipsa conscientiae notione et eius relatione ad legem moralem fundatas, cuius illa proxima unicuique interpres ex auctoris naturae consilio esse debet; interim longiores et subtiliores de hoc argumento disquisitiones ex historica lite circa systema probabilismi, quod vocant, in scholis suscitatas ad theologiam moralem remissuri.
§ 1. In hypothesi conscientiae certae.
308. Thesis XXXIV. Dictamen conscientiae certae aliquid ut prohibitum vel praeceptum denuntians sequi unusquisque tenetur; idque semper, etiamsi ea forte invincibiliter erronea sit.
Probatur pars I. Conscientia certa ex sua notione et naturali destinatione aliud non est quam ipsa lex certo nobis cognita et ad casus individuos applicata; tum saltem manifeste hac auctoritate pollet, cum supponitur esse recta. Nam voluntas, cum sit facultas caeca, aliter obligari per legem non potest, nisi mediante ratione seu conscientia. Atqui lex certo cognita nostram voluntatem sibi obligatione devincit. Ergo conscientiae certae dictamen, saltem quoties simul rectum est, non potest non eandem quam lex ipsa obligationem imponere4.
Probatur pars II. „. . . etiamsi invincibiliter erronea sit“.
Argum. I. Quamvis in legis applicatione particulari secundum condicionem creatae intelligentiae etiam invincibilis error per accidens evenire possit, numquam tamen, sive ignorantia sive errore, ex corde hominis ratione utentis deleri poterit illa essentialis legis promulgatio, quae supremis eius principiis constat, quibus scilicet unusquisque se obligatum intellegit, vitare, quantum a libero suo arbitrio pendet, malum et facere bonum, quod ad rectum moralem ordinem apparet necessarium. Haec legis summa unicuique non minus certo quam secundum obiectivam veritatem innotescit (n. 270, 271). Atqui vi huius dictaminis conscientiae certae et rectae unusquisque obligatur sequi conscientiam etiam invincibiliter erroneam.
Prob. minor. Homo, quantum ab ipsius arbitrio pendet, eatenus rectum ordinem servat seu malum vitat et bonum necessarium amplectitur, quatenus eius voluntas conscientiae dictamini certo aliquid prohibenti vel praecipienti sese conformat, sive illud verum sit sive invincibiliter erroneum; — voluntas enim, per se caeca facultas, alio modo ad recte agendum duci non potest, nisi secundum id, quod illi ab intelligentia proponitur. — Ergo eo ipso, quod per conscientiam certam et veram unusquisque tenetur rectum rationalem ordinem seu legem naturae generaliter, quantum a suo arbitrio pendet, adimplere, tenetur quoque sequi conscientiam certam etsi invincibiliter erroneam, ut patet ex probata prima parte theseos.
Argum. II. Ex conceptu peccati formalis.
Peccatum formale seu malitia actionis homini imputabilis eatenus contrahitur, quatenus voluntas malum morale qua tale cognitum libere amplectitur (cf. n. 197). Atqui quoties aliquis agit contra dictamen conscientiae certae, etsi forte invincibiliter erroneae, libera voluntate aliquod obiectum amplectitur, quod in eius cognitione est malum, et committit formale peccatum. Ergo obligatione adstringitur, illi dictamini se conformare. — Idcirco S. Thomas5 de eadem re disserens non dubitat affirmare: „Dicendum quod simpliciter omnis voluntas discordans a ratione, sive recta sive errante, semper est mala.“ Atque id ipsum Apostolus (Rom 14, 23) dicit cum ait: „Omne, quod non est ex fide (i. e. quod fit contra conscientiam), peccatum est.“6
309. Corollaria. I. Conscientia humanorum actuum regula proxima seu immediata recte dicitur, sed hanc suam efficaciam non nisi legis vel verae vel putativae nomine et auctoritate exercet.
II. Hinc eodem titulo, quo conscientiam sequi obligamur, tenemur quoque, quantum id a nostra cura dependet, conscientiae rectitudini prospicere, et proinde unusquisque debet
a) officia, tum quae omnibus communia, tum quae sibi sunt particularia, cum ea sollertia investigare, quae aetati, statui, muneri ceterisque vitae condicionibus respondet;
b) quoties in agendo de honestate actus dubitatio animum subit, in lege investiganda vel rite applicanda eam diligentiam impendere, quam res, tempus, vires et reliqua adiuncta postulant.7
III. Conscientiam actu vincibiliter erroneam, quae circa actionis aut omissionis honestatem vel inhonestatem versatur, neque temere sequi neque ei cum periculo obiectivae inhonestatis dissentire licet; sed urget ante omnia obligatio depellendi liberam causam erroris. Illam enim sequendo peccat contra obligationem in praecedenti corollario notatam; illi contrarium agendo propterea delinquit, quia actionem hic et nunc malam a se existimatam committit.8
Notanda ad solvendas difficultates.
-
- Deus malum materiale, quod ex dictamine conscientiae invincibiliter erroneae sequitur, non formaliter praecipit ut tale, neque intendit, sed permittit tamquam per accidens conexum cum ipsa limitatione intelligentiae humanae, quam utique sapienter intendit, immo creando non potuit non velle.
-
Actus, qui ex conscientia ita errante ponitur, in quantum legi ex obiectiva sua ratione difformis est, non est humanus, siquidem deficiat primum et essentiale requisitum, cognitio; unde quamvis in abstracto peccatum sit, in concreto, i. e. relate ad concretam voluntatis determinationem, nullam peccati rationem habere potest. Neque ergo in tali casu Deus peccatum praecipere neque homo ad peccatum obligari dicendus est. Quare apposite ad eandem apparentem difficultatem observat Suarez9: „(in tali casu) homo formaliter non obligatur ad malum, sed ad bonum; unde si quid malitiae videtur reperiri in exteriore actu, est materialiter, ut est quoddam materiale obiectum, non vero, quatenus est actio humana. Unde etiam non proprie sequitur, obligari hominem contra legem Dei, cum obligetur ad actum virtutis. Materialiter autem videtur esse obligatio contra quandam Dei legem, quae tunc non obligat, quia excusatur homo per ignorantiam et per aliam fortiorem Dei legem, oboediendi prudenti conscientiae.“
§ 2. In hypothesi conscientiae dubiae vel probabilis.
311. Thesis XXXV. Ad honeste e conscientia agendum requiritur et sufficit conscientiae dictamen moraliter certum.
Praenotanda. 1. Probe distinguendum est dictamen conscientiae in sensu stricto acceptae a iudicio rationis remoto practico, quod etiam in genere morum speculativum dicitur. Videlicet in hac thesi tantum de priore agitur, quod semper dictamen rationis ultimum practicum denotat. 2. „Moraliter certum“ dicitur dictamen seu iudicium rationis, quod sua proportione ad motivum omnem prudentem formidinem errandi excludit.
Probatur pars I. „Requiritur . . .“
Quoties dictamen conscientiae circa actionem particularem ex legis obligatione vel suscipiendam vel omittendam morali certitudine caret, i. e. quoties est dubium vel nonnisi probabile, non excludit prudentem formidinem de inhonestate actionis. Atqui cum actuali prudenti formidine, ne inhonestum sit quod agimus, agere nefas est.
Prob. minor. Procul dubio nefas est, deliberate spernere legem, ea videlicet voluntatis dispositione actuali, ut quantum ab ipsa pendeat, aeque parata sit, inhonestatem ac honestatem amplecti. Atqui qui cum practico dubio temere alterutram partem eligit, in illa animi dispositione versatur et legem spernit. Ergo requiritur dictamen saltem moraliter certum.10
Probatur pars II. „Sufficit . . .“
Nemo ad ea, quae praestare nequit, obligari censendus est. Atqui nisi ad honeste agendum sufficeret dictamen conscientiae moraliter certum, teneremur ad ea, quae praestare non possumus. Metaphysica enim certitudo, nisi de primis et generalibus legis naturalis principiis et de iis, quae inde immediate et cum evidentia deducuntur, haberi omnino nequit. Ergo vel in iis omnibus, quae concretam principiorum applicationem spectant, voluntatis determinatio est perpetuo suspendenda, quod non minus absurdum quam impossibile est; vel censeri debet dictamen conscientiae moraliter certum sufficere, ut ex eo honeste prudenterque agamus.
312. Corollaria. I. Qui in dubio practico (etsi cum probabili iudicio de alterutra parte) versatur, debet, si quo modo potest, illud sibi resolvere; si id nullo modo potest, ab amplectenda alterutra parte abstinere tenetur, aut actionem, si res patitur, suspendere, aut eligere partem tutiorem, i. e. eam, qua obligationi, si forte existat, satisfiat. De dubio nempe practico in specie valet axioma: „In dubiis tutior pars est eligenda“.
II. Modus solvendi dubium practicum directus et proxime adhibendus in eo situs est, ut studiosa investigatione conemur dissolvere dubium remotum seu speculativum, unde illud emanat. nempe ad examen revocando utramque vel alterutram ex praemissis syllogismi, unde conclusio practica redditur dubia, scilicet „maiorem“, si dubium iuris (legis), „minorem“, si dubium facti fuerit.
- Scholium. Quae de conscientia dubia generatim valent, dubiis etiam practicis, quibus conscientia scrupulosa in rebus maxime liquidis irretiri solet, nonnisi discrete applicari possunt.11 Eiusmodi dubia, non tam rationibus quam lusu imaginationis fundata, plerumque interno iudicantis rationis suffragio, non obstante mentis trepidatione, tamquam imprudentia satis cognoscuntur; quo casu moralem certitudinem dictaminis conscientiae non necessario excludunt, utpote quod in iudicio rationis, non in figmento imaginationis consistit. Practice autem omni, qui hoc morbo laborat, consulendum est, ut per simplicem oboedientiam ab alterius viri prudentis ratione duci se sinat et in alieno regimine praesidium adversus propriae imaginationis ludibria quaerat.
Similia de conscientia perplexa dicenda sunt. Quodsi quis eiusmodi difficultati obnoxius irrationalem suum errorem (talis enim semper est opinio peccati a se necessario committendi) deponere nequeat et agendi necessitas urgeat, quod minus malum sibi videtur, amplectatur;12 sic enim vitaverit malum, quantum potuit.13 Si discernere minus malum etiam non potest, agat quod libuerit, nec peccatum committet, quia peccare inevitabili necessitate implicat.
§ 3. De modo indirecto deponendi dubium practicum.
A. Systema probabilismi exponitur.14
314. Quodsi etiam a sapientibus adhibita diligenti consideratione dubium speculativum de re proposita plane solvi non possit et proin vel maior vel minor syllogismi, quo conscientiae dictamen per conclusionem formari debeat, relinquatur dubia vel saltem non ultra probabilitatis limites usque ad moralem certitudinem pertingens, conclusio quoque inde deducta et hinc conscientia per se et directe non magis certa esse potest. Nihil tamen impedit, quominus certis condicionibus, manente licet dubio speculativo, dictamen conscientiae practicum aliunde reddi possit certum, scilicet indirecte seu reflexe, i. e. instituto novo aliquo super conclusionem dubiam prioris syllogismi ratiocinio, quod ex alio certo et ab illa independente principio depromitur.
Inter eiusmodi principia prae ceteris hoc generale potissimum nominatur: „Non est imponenda obligatio, nisi de ea certo constet“ vel „lex dubia (non sufficienter promulgata) non obligat“.
Et haec quidem doctrina, quae servatis debitis condicionibus legitimum esse usum talis principii reflexi ad efformandam conscientiam certam docet, proprium ac genuinum fundamentum est, quo systema „probabilismi“, quod vocant, in rebus moralibus nititur.15
Vel hinc satis apparet, quam longe a veritate aberrent, qui, inepta et arbitraria istius nominis interpretatione, in hoc demum situm esse hoc systema arbitrantur, quod etiam conscientiam practice dubiam, dummodo probabilis sit, licite nos sequi posse doceat, cum contra manifestum sit illud totum ex hoc ipso principio proficisci: nefas esse agere cum conscientia practice dubia seu non certa de honestate actionis. Atque ita quidem studiosae quoque calumniae, quae saec. XVII et XVIII potissimum sectae Jansenianae machinatione16 in idem systema congestae sunt et inde ab ignaris aut malevolis usque circumferuntur, satis semetipsas conficiunt.
Ut autem doctrinae substantia, quantum philosophiae interest, e suis rationibus intellegatur, res praeliminari aliqua illustratione indiget.
- Quotiescumque positive dubitatur, utrum actio aliqua vel omissio sive in abstracto sive in concreto considerata licita an vero illicita sit, sententia tam affirmans quam negans, eo ipso, quod utraque certitudine caret, plus minusve probabilis esse potest. Probabilis quippe dicitur aliqua opinio vel sententia, quatenus nititur motivo vere gravi, licet cum formidine de opposito.
Distinguuntur porro probabilitas: 1. ratione fundamenti: intrinseca et extrinseca, prout in rationibus ex ipsa rei consideratione haustis fundatur vel ex auctoritate virorum gravium oritur; 2. ratione obiecti: probabilitas iuris et facti, prout versatur circa dubiam legis existentiam vel circa dubium factum, quo lex aliunde certa ad praesentem casum applicetur. 3. Ratione gradus distinguitur: a) in se vera (solida), certa, vel contra tenuis, dubia; b) comparative ad probabilitatem sententiae oppositae: summa, maior, aequalis, minor; et eadem ratione aliqua sententia vocari solet: probabilissima (si gravissimo fundamento nititur et ideo oppositam probabilitatem aliam non admittit nisi tenuem), probabilior, aequiprobabilis, minus probabilis. — Independenter denique ab his gradibus inter sententias probabiles sibi oppositas ea dicitur „tutior“, quae favet legi vel obligationi, altera autem, quae favet libertati, „minus tuta“, etiamsi ceteroquin probabilior esse cognoscatur.
- Quibus praemonitis nemo non videt in rebus moralibus hanc quaestionem oriri practice gravissimam: utrum aliquando et qua condicione in casu obligationis theoretice dubiae homini liceat practice sequi sententiam probabilem, sed tutiori oppositam et faventem libertati.
Secundum varia responsa, quae successu temporis a variis data fuerunt, sequentia hac de re in scientia morali distinguuntur principia seu systemata: 1. rigorismus seu tutiorismus absolutus, qui docet semper tutiorem partem ex obligatione esse sequendam, quamdiu opposita plane certa non sit; 2. tutiorismus mitigatus seu simpliciter tutiorismus, qui eandem obligationem tamdiu saltem adesse affirmat, quamdiu sententia libertati favens non fuerit probabilissima; 3. probabiliorismus, qui „minus tutam“ prae „tutiore“ tum quidem licite assumi posse concedit, ubi illa sit hac probabilior; 4. aequiprobabilismus, qui idem tum etiam permittit, cum legi assertioni obstat sententia circiter aeque probabilis; 5. probabilismus moderatus, qui praetergrediens hanc comparativam aestimationem, per se et generatim ad licite sequendam sententiam libertati faventem aliam condicionem non requiri docet, nisi ut haec sit vere ac solide probabilis; 6. laxismus (generatim tamen non ut speciale systema agnitus), qui eandem libertatem ad omnem opinionem quomodocumque, etiam tenuiter probabilem, extendere praesumit.
Inter haec autem principia primum et ultimum, illud rigoris, istud licentiae moralis extremas partes tenens, per auctoritatem ecclesiasticam merito reprobata et proscripta sunt.17 Quapropter omnis disceptatio inter doctores catholicos ad reliqua quattuor restringitur; quamquam de istis etiam quae aliquando acriter agebatur controversia, nostra aetate per communem fere peritorum, immo et ecclesiae praxin vix non ut dirempta in favorem probabilismi moderati censeri potest, — moderati, inquam, i. e. debito adhibito moderamine adversus temerariae licentiae vel laxitatis abusum. Ad probabilismum vero moderatum aequiprobabilismus eatenus omnino reducitur, immo quoad principium cum eo plane identificatur, quatenus in morali aequilibrio rationum, quae pro et contra aliquam opinionem afferri possunt, praecipuum criterium situm esse agnoscit discernendae opinionis vere et solide probabilis.
- Quodsi enumerata systemata (secluso iam rigorismo et laxismo) secundum philosophica principia, quibus nituntur, ad invicem comparantur, nemo non videt duo tantum ex definita principii proprietate sibi opponi, nimirum tutiorismum et moderatum probabilismum. Per illum enim non sine theoretica consequentia hoc principium urgetur: in dubio etiam speculativo de aliqua obligatione semper tutius esse eligendum, ut, quantum ab homine dependeat, vitetur periculum legis violandae, utpote quod neque probabilitate neque maiore probabilitate, sed sola morali certitudine sententiae libertati faventis auferatur. — Per alterum contra opponitur: practice per se tutum esse et a peccandi periculo immune sequi sententiam faventem libertati, quamdiu assertio obligationis per oppositam solidam probabilitatem maneat vere dubia. Probabiliorismus autem, omni proprio altiore principio destitutus, inter utrumque illud oppositum mediam quandam accommodationem inducere conatur, atque ita utriusque consequentiam arbitrarie mutilando semetipsum logice destruit.
Quapropter philosophice quidem inter sola fere systemata tutiorismi et probabilismi disceptanda quaestio relinquitur. Eadem tamen nequaquam ex tota sui ratione ita sibi opponuntur, ut, iuste inter utrumque distributa rerum provincia, amice conciliari non possint. Unde systema probabilismi tamquam logice consequens et philosophice firmum ita asseremus, ut tamen principio quoque tutiorismi mitigati intra legitimum suum ambitum sua maneant iura.
B. Legitimus probabilismi usus definitur.
I. Negative:
318. Thesis XXXVI. Posthabita omni opinione etiam vere probabili practice pars tutior eligi debet, quoties dubium speculativum versatur circa medium necessarium ad finem vel effectum ex certa obligatione debitum.
Praenotanda. Praeter obligationes, quae immediate et directe vi alicuius praecepti inducuntur, aliae multae exsistere possunt, quae praeceptum mediate consequuntur et quas immediate gignit earum necessarius et indivisibilis nexus cum obligatione certa logice anteriore. Sic qui obligatur ad aliquem finem, eo ipso obligatur ad media necessaria ad eundem finem. Similiter qui tenetur vitare aliquem effectum, eo ipso et aequali obligatione tenetur omittere causam huius effectus. Huc refertur, quod in thesi dicitur: quoties dubium speculativum versatur circa medium necessarium ad finem etc., i. e. si speculative ambigitur de sufficientia vel insufficientia alicuius medii (actionis vel omissionis), quo realis adimpletio finis vel effectus certo debiti (sive positivi sive negativi) in tuto collocetur, practice non licet sequi opinionem probabilem, quae non simul sit tutior, i. e. talis, qua illi obligationi (fini realiter complendo) certius satisfiat.
Probatur. Certa et indubia obligatio, qua talis cognita, secundum dictamen rectae rationis certam quoque et indubiam adimpletionem ex parte obligati postulat. Atqui in proposita hypothesi dubium speculativum vel speculativa alterutrius sententiae probabilitas nequaquam impedit, quominus certa subsistat obligatio illum finem debitum realiter adimplendi vel illum effectum revera vitandi. Ergo in eiusmodi dubio ex dictamine rectae rationis unusquisque tenetur illi certae obligationi, quantum a sua libera electione pendet, satisfacere, i. e. practice viam tutiorem prae minus tuta, quamvis theoretice probabili aut probabiliore, eligere.
Maior argumenti patet ex iis, quae supra de conscientia certa stabilita sunt.
Minor per ipsam hypothesin satis manifesta est, quippe quae prudentem usum axiomatis „lex dubia non obligat“ plane excludit, cum lex obligans non obstante illo dubio facti certissima maneat.
Unde et consequens dubia esse non potest. Et sane, qui in tali casu id, quod securius est, cum possit, eligere nollet, speculativa forte probabilitate suae opinionis confisus, nullo modo a crimine practicae temeritatis excusari posset, quae quidem eo gravior censenda est, quo gravior finis, qui in periculum adducitur.18
319. Corollarium. In particulari igitur usus probabilismi admitti nequit:
-
ubi dubium versatur circa condicionem aut medium necessarium ipsius finis ultimi consequendi;
-
ubi agitur de valore actus ad effectum aliquem debitum necessario requisiti, uti e. g. contingit in administratione sacramentorum;
-
si quaeritur de iniusto damno tertii, quod forte ex actione eventurum sit. Quae consideratio non raro cum speciali ratione muneris, quod quis obeundum habet, conectitur. Ita e. g. iudex neminem positive reum declarare et poenae addicere licite potest ob solam aliquam probabilitatem culpae. Neque medico licet in curando aegroto prae remediis certis ac tutis, experimenti aut ditandae scientiae gratia, aliquo medicamento uti forte probabili quidem, verum ancipiti et periculoso.
II. Positive:
320. Thesis XXXVII. Ut aliqua actio vel omissio, de qua dubium speculativum unice circa licitum aut illicitum ratione praecepti versatur, tamquam practice non illicita prudenter aestimari possit, requiritur et sufficit vera probabilitas opinionis seu iudicii speculativi, quo illam licere affirmatur.
Praenotanda. 1. Verba huius theseos proprium materialem ambitum legitimi usus probabilismi, iam negative circumscriptum, positive definiunt. Hic nempe ad omnem casum veri dubii se extendit, quod versetur circa liceitatem vel illiceitatem alicuius actionis vel omissionis in se spectatae, seu quod idem est, circa actualem existentiam obligationis vi praecepti sive divini sive humani, qua illa prohibeatur aut praecipiatur. 2. Quid ad „veram probabilitatem“ alicuius opinionis requiratur, collige ex supra (n. 306 315) dictis. 3. Quod dicitur „veram probabilitatem requiri“ extra controversiam est et satis per se liquet; quare sola eius „sufficientia“ specialem demonstrationem deposcit. Porro notandum, hanc sufficientiam simpliciter adeoque tum etiam affirmari, cum forte opinio opposita et obligationi favens simili vel etiam maiore probabilitate pollere videatur.
Probatur. Ad honeste e conscientia agendum requiritur et sufficit illius dictamen practicum (ultimum) moraliter certum (ut iam n. 311 probatum est). Atqui sub condicione in thesi supposita ex iudicio speculativo vere probabili de actionis vel omissionis honestate seu liceitate de eadem legitime efformari potest dictamen conscientiae practicum moraliter certum. Ergo eiusmodi iudicium speculativum vere probabile sufficiens fundamentum praebet, quo et practice illud sequi licitum esse dicatur.
Prob. minor.
- Argumentum I (directum). Quotiescumque post diligentem investigationem etiam peritorum et consideratis in utramque partem rei adiunctis ex gravi ratione adeoque vere probabiliter iudicatur propositam aliquam actionem vel omissionem ab omni prohibitione liberam et hinc obiective licitam esse, eo ipso lex opinata, quae pro iudicio contrario perhibetur, iis ad quos pertinet, plane incerta est et invicte dubia; neque talis esse desinit, quod ipsa quoque simili vel forte etiam maiori probabilitate niti videatur. Moralis enim certitudo non compatitur veram probabilitatem sibi oppositam.
Atqui ex lege invicte dubia haec resultat conclusio certa: eam quoad vim obligandi esse nullam. Valet enim axioma non solum philosophice, sed etiam iuridice certum: „Lex dubia non obligat“ vel, ut loquitur S. Thomas: „Nullus ligatur per praeceptum aliquod nisi mediante scientia illius praecepti.“19 Quod quidem non tam probatione quam explicatione indiget. Nimirum
-
De ratione legis actu obligantis est ut sit sufficienter promulgata. Quapropter utcumque lex aliqua forte obiective in mente legislatoris exsistat, in ordine ad obligandos subditos vi propria legis caret seu non exsistere censenda est, quamdiu sufficienter promulgata non sit, id quod in praesenti hypothesi manifeste locum habet.20
-
Obligatio moralis consistit in necessitate morali practica non qualicumque, sed tanta, quanta cum libertate creaturae rationalis componi potest, i. e. necessitate vera quidem et ineluctabili, sed disiunctiva. Et pro hac ipsa sua natura obligatio attingere voluntatem et hinc subiective exsistere non potest nisi mediante intellectu seu ratione, quae est a Deo ipso ordinata praeco et proxima interpres obiectivi rationalis ordinis ex Dei voluntate servandi. Est igitur obligationis moralis necessaria condicio, ut ratio cognoscat illam necessitatem, non ut arbitrarie suppositam, sed ut obiective existentem; quae quidem duplex est, scilicet necessitas finis (recti ordinis rationalis) et necessitas medii (actionis vel omissionis) ad eundem finem (222 sqq). Atqui cum rationali illo et invicto dubio, quod supponimus, haec necessaria condicio obligationis simul constare plane non potest.
Ergo ex supposito iudicio vere probabili, mediante isto principio reflexo, practicum iudicium moraliter certum in favorem libertatis efformari potest contra quamlibet opinionem vere dubiam legis sive praecipientis sive prohibentis.
-
Argumentum II (indirectum). Ad infirmandam vim huius conclusionis vix quidquam apparenter fortius afferri posse videtur, quam axioma illud iuris canonici, quod invocant tutioristae: „In dubio partem tutiorem esse sequendam“ seu, quod eius pro praesenti materia simul rationem reddit: „Contra imminentem probabilitatem committendi peccati semper tutius esse eligendum“ — propter legem scilicet minime dubiam, „vitandi periculum peccati“. Et sane, si eiusmodi axioma in quolibet dubio, etiam speculativo de licito vel illicito, tamquam principium reflexum pari aut etiam potiore iure invocari posset, principium reflexum probabilismi suo vigore privaretur. Iam vero illud iuris axioma ex legitima eius interpretatione hanc significandi vim nequaquam habet. Etenim
-
Per se intellegendum est de dubio practico, in quo sane agere non licet nisi tutius sequendo. Alias ex eo tutiorismus absolutus, qui iudicio Ecclesiae exclusus est, stricte solus legitimus habendus esset. Praeterea haec iuris regula praescribit ut maiora damna, quae ex alterutra parte secutura timentur, practice evitentur et eatenus tutius eligatur. Ideo, ubi ad quaestionem de licito vel illicito, in se spectato, insuper extrema eiusmodi consideratio accedit, usum probabilismi in favorem principii tutiorismi secundum rectam rationem restringi omnes admittunt. Et haec quidem interpretatio istius principii tum apud veteres tum recentiores theologos, si Jansenianos rigoristas excipias, passim supponitur.21
Ceterum illud contra principium probabilismi vel ideo invocari non potest, quod per hoc lex illa certa „vitandi periculum peccati“ non solum agnoscitur, sed etiam sollicite servatur.
Nam ubi quis secluso omni dubio practico id agit, quod revera nulla lege prohibetur, aut id agere omittit, ad quod agendum nulla lege obstringitur, neque periculum peccati neque „probabilitas committendi peccati“ imminet. Unde per se simpliciter tutum dicendum est quod ita eligitur.
- Quodsi aliquando latiore sensu idem axioma usurpatur, non praeceptum, sed consilium exhibere censendum est; quod quidem ex supra dictis certo consequitur et gravissimis in re morali auctoritatibus confirmatur, ut S. Alphonsi de Ligorio, S. Antonini et aliorum plurimorum.22
Itaque sive arctius sive latius illud accipiatur, principio probabilistico nihil plane vigoris detrahit.
Ergo, invicte stabilito fundamentali doctrinae capite, quo assertio minoris et ea mediante thesis proposita nititur, haec ipsa pari certitudine constare evincitur.
Notanda ad solvendas difficultates.
323. 1. Immerito obiicitur, principium probabilismi logice et consequenter ad laxismum ducere, eo quod etiam opinio tenuiter probabilis in favorem libertatis opinionem contrariam in favorem legis reddat dubiam seu non plane certam; posse igitur etiam in hoc casu similiter principium reflexum de lege dubia applicari.
Ad quam rationem refutandam notasse sufficit, iudicium practicum certum rationabiliter fundari non posse nisi in iudicio reflexo pariter certo tum in se tum in sua applicatione ad subiectam materiam. Ad hoc autem manifeste requiritur ut lex vel obligatio, de qua agitur, sit certo dubia, non tantum quomodocumque probabiliter dubia. Igitur ne temere quis et contra rectam rationem eiusmodi principium usurpet, necesse est ut opinio obligationis exsistentiam impugnans non tenuiter tantum, sed vere ac solide probabilis censeri possit. Alias enim ipsa obligatio nequaquam certo dubia ferret, sed maneret probabilissima et hinc, ut monet S. Alphonsus, aliquo modo moraliter certa.
- Quodsi probabiliorismi assertores, ut aliquando fit, suam quoque causam contra probabilismum communi illo principio firmare conantur, quo homini praecipitur, „vitare periculum peccati“, nemo non videt, quam infelicibus armis utantur. Si enim haec contra probabilismum moderatum quidquam valerent, non minus sane valida essent contra probabiliorismum et aequiprobabilismum, et solus admittendus esset tutiorismus, quia hic solus, semper „tutius eligendo“, in sensu adversariorum omne periculum peccati vitat. Esse autem hunc sensum plane erroneum, supra satis ostensum est.
Unde illud etiam ex isto „axiomate“ inferri nequaquam potest: practice semper esse verisimilius, i. e. probabilius praeferendum. Nam, praeterquam, quod in appretianda probabilitate relative maiori vel minori alicuius opinionis virorum etiam peritorum consensus unanimis plerumque exspectari vix possit (dum alius id ipsum probabilius iudicat, quod alius minus probabile, non sine gravi incommodo pro morali directione conscientiae), ipsa illa illatio omni solido fundamento carere dicenda est. Quippe ut tuto alterutram partem quis amplectatur, ante omnia id tantum requiritur et sufficit ut certo cognoscat, se ad neutram partem ex obligatione adstringi. Haec autem certa cognitio per positivam et solidam probabilitatem sententiae, quae obligationem negat, omnino determinatur, sive illa soliditas directe ex ipsa gravitate rationum in se spectata, sive ex earum comparatione cum iis, quae pro contraria opinione afferri possunt, in casu particulari citra dubium colligitur. Vera namque et solida opinionis probabilitas, i. e. talis, quae legis aut obligationis exsistentiam vere dubiam reddat, manifesto tum etiam subsistere potest, cum pro contraria opinione similiter graves rationes vel etiam aliquando maiores adesse videntur.
C. De modo efformandi aut discernendi iudicii obiective probabilis.
324. Siquidem nulla admitti vera probabilitas sive externa sive interna possit, quae non in obiectivis quibusdam et gravibus rationibus fundetur, non inutiliter communes quidam eiusmodi rationum fontes proponi solent, e quibus non raro momenta rectae rationi consentanea ad iudicium efformandum in rebus obscuris probabile suppeditantur, eaque varia pro varia subiecta materia. Verumtamen, quia haec per se generalia sunt, in eorum usu particulari insuper prudenti aestimatione opus est tum materiae, de qua dubitatur, tum particularium adiunctarum, ne pro rectae rationis iudicio error deducatur.
Huc plerumque referuntur quaedam speciales iudicandi regulae seu axiomata, in iure sive canonico sive civili vulgo recepta, quorum praecipua haec fere sunt:
-
- „In dubio standum pro eo, pro quo stat praesumptio.“ Nempe ubi circa duo sibi contradictoria dubium versatur, quod directe quidem solvi non possit, in eam partem in antecessum rationabile iudicium inclinatur, cui suffragatur „praesumptio“, i. e. in cuius favorem ex communi rerum ordine praeoccupata quodammodo exstat verisimilitudo. Haec regula non raro verae morali certitudini consentit, semper autem recto rerum humanarum ordini practice accommodatur. Ita v. g. ex praesumptione censendum est iuste praecipi, quod a legitima auctoritate praecipitur, quamdiu de contrario non certo constat.
-
- „In dubio iudicandum est ex communiter contingentibus.“ Est haec sententia non tam nova regula, quam praecedentis applicatio ad specialem praesumptionis modum et eodem fundamento nititur. Eius usus potissimum ad dubium facti pertinet.23
-
- „In dubiis melior est condicio possidentis.“ Quae regula iuris, si eius fundamentum consideratur, pariter ad primam aliquo modo reduci potest. Scilicet actualis possessio bona fide munita, occurrente dubio de legitimo iure possessoris, parit praesumptionem in favorem possidentis, quo fit ut non ipsi, sed parti adversae incumbat onus probandi, i. e. ut ius eius firmum censeri debeat, donec sententia negans tamquam certa comprobetur. Itaque hoc axioma per se et proxime quidem ad materiam iustitiae pertinet. Attamen ex legitima analogia non immerito ad alias quoque moralis dubii materias extenditur, in quibus aliquis quasi titulus possessionis sive ex parte legis sive ex parte libertatis rationabiliter considerari possit.24
Ex adiunctis igitur in quolibet casu aestimandum est, utrum assertioni legis, an vero assertioni libertatis potius incumbat onus probandi, seu utrum obligatio legis contra libertatem, an vero libertas contra suppositam obligationem „possidere“ seu „esse in possessione“ censenda sit. Ita e. g. lex possidere dicitur, ubi dubium versatur circa legis hactenus certo vigentis cessationem, libertas vero, ubi de adventitia obligatione solidis rationibus dubitatur.
-
- „In dubio standum est pro valore actus“, regula est ex iure civili adoptata et ita quidem intellegenda: ubi de aliqua tantum circumstantia vel condicione necessaria vel modo debito alicuius facti ceteroquin certi dubitetur, censendum esse rite factum, donec de contrario constet. Quod quidem principium, ut prudenter applicetur, exigit ut semper habeatur ratio materiae, nec non ut cum reliquis principiis in quovis casu harmonice concilietur. — Huic simile illud quoque iuris civilis axioma est: „In dubio praesumitur (recte) factum, quod de iure faciendum erat.“ Ubi autem de substantia facti dubitatur, ius civile hanc regulam statuit: „Factum non praesumitur, sed demonstrari debet.“
-
Scholium. Ex dictis satis apparet, quam longe distet genuinum probabilismi systema ab illa depravata probabilismi imagine, quam non raro vel ignorantia vel calumnia compingere solet, et qua ille nonnisi fraudulentam quandam hypocrisin a laxismo distingueretur. Quae quidem iniquitas eo facilius ac certius confundetur, quo magis in usu probabilismi omnis vel apparentia temeritatis in iudicando sollicite vitetur.
Ad hoc autem semper probe meminisse iuvat:
-
Non quamlibet opinionem negativo tantum dubio aut levibus rationibus fundatam, aut absque seria in veritatem inquisitione temere conceptam, opinionis vere probabilis loco haberi posse. Talis enim minime sufficit ut contradictoria, quae legis obligationem affirmat, moralis certitudinis gradu excidat. Nominatim autem, ubi agitur de dubio iuris, necesse est ut imprimis iudicium virorum in scientia morali peritorum et auctoritate gravium consulatur, antequam generatim de solida alicuius opinionis probabilitate tuto pronuntiari possit.
-
In statuendo systemate probabilismi non de eo quaeri, quid in casu particulari ab unoquoque fieri aut eligi magis conveniat, sed de eo tantum, quid praeceptum, quid non praeceptum censeri debeat. Quippe habet in omni materia quod hoc, quod nullus debet spoliari re sua, quam rationabiliter possidet, propter solum dubium, sive debeat spoliari ad exercendum actum iustitiae, ut est restituere, sive ad actum religionis, ut est implere votum, seu ad alia similia. Secus vero est quoad alios usus, quia non semper uti licet re sua, cum dubio alicuius malitiae vel damni. non quidquid secundum sententiam etiam vere probabilem licitum seu non prohibitum vel non praeceptum recte iudicatur, eo ipso prae altera parte, quae legi favet, laudabilius voluntati amplectendum suadetur. Ut enim rem etiam per se licitam prae altera saltem similiter licita in casu particulari rationabiliter eligamus, opus est, ut prudenti et rationabili motivo, non mero licentiae studio ducamur.