Theodor Meyer, Ius naturae generale

Theodor Meyer

Theodor Meyer, Ius naturae generale

Theodor Meyer

Institutiones iuris naturalis, Pars I: Ius naturae generale

First published 1906

Theodor Meyer’s Ius naturae generale from the second corrected edition (1906), in Latin with an original English translation. Preface and proemium included; the navigational contents and publisher advertisements are excluded.


Introductio I: Praefatio

Prooemium

Sectio I: Ethica generalis

Liber I: Liber primus. De elementis et condicionibus naturalibus actus humani

De elementis et condicionibus naturalibus actus humani.

Prologus.

  1. A scrutanda intima natura actus humani, duce imprimis psychologia, initium faciendum est, si rectitudinis normas humanae activitati congruas naturali lumine rite cognoscere ac definire velimus. Ea namque omnis scientiae practicae communis condicio est ut carere nequaquam possit fundamento scientiae speculativae, logice anterioris, cui ipsa veluti structura quaedam consequens innitatur. In iaciendo eiusmodi fundamento, universae morum philosophiae communi ac necessario, huius libri argumentum versatur. Et vero de actu humano, quem examinare suscipimus, duo prae ceteris investigare scientiae moralis interest, primum: Qui finis illi naturaliter propositus sit? — alterum: a quo interno principio et qua condicione procedat? — Quas quidem quaestiones per se psychologicas esse apparet; verum ita psychologicae sunt, ut non minus cum cosmologia et naturali theologia cohaereant. Unde consequitur eas neque ex internis rationum fundamentis plene solvi neque omnimode illustrari posse, nisi invocatis identidem variis documentis metaphysicis, quae e singulis illis philosophiae theoreticae partibus quasi mutuo accipiantur. Visum est propterea, antequam de ipso actu humano in specie binis capitibus agatur, compendium aliquod eiusmodi philosophiae propaedeuticae per modum synthes(eos) praemittere, quae illi discursui sive ut generale aliquod doctrinae praeambulum sive ut commune fundamentum subserviat. Eo pertinet caput, quod primo loco huic libro praefigimus.

Caput I. Synthesis propaedeutica de activitate causarum secundarum seu de actu naturali in genere

Synthesis propaedeutica de activitate „causarum secundarum“ seu de actu naturali in genere.

Articulus 1.

Generalis notio actuum naturalium. — Principia cosmologica in hoc tractatu supponenda.

  1. Docente psychologia et cosmologia omne ens creatum subsistens propria aliqua operatione seu actione et hinc propriis agendi viribus praeditum est, ab infima substantia anorganica, cuius vires elementares in omni terrestri caelestique structura miramur, usque ad substantiam spiritualem, quae in serie rerum creatarum principem locum obtinet, quaeque similiter actu spirituali, omnium perfectissimo, excellit. Immo hac ipsa virium atque agendi proprietate diversas rerum substantias diversasque rerum species distinguimus. Operationes eiusmodi rebus specifice proprias a natura, a qua tamquam suo principio procedunt, actiones naturales vocamus.

  2. Tot igitur distingui possunt actiones naturales, quot sunt rerum naturae seu species diversae, totque actionum naturalium summa genera, quot substantiae summa genera numerantur. Ita aliam naturalem operationem substantiae anorganicae, aliam vegetativae, aliam sensitivae seu animales, aliam denique rationales substantiae propriam habent.

  3. Actionis idea facilius a suis elementis logicis describi quam definiri potest. Omnis quippe actio logice supponit potentiam seu facultatem; potentiae vero conceptus involvit ideam subiecti, quod potest, et rei, quae possibilis sit, quae proxime et immediate est ipsa actio potentiae respondens, mediate est id, quod agitur seu obiectum tum actionis, tum potentiae, quod, siquidem nihilum agi nequit, entitas esse debet realis. Similiter quaevis res eatenus tantum causa esse seu agere potest, quatenus est, h. e. entitatem habet, et proin omnis actus proportionatus est entitati agentis vel, ut S. Thomas dicit: „Omne agens agit secundum quod est actu.“ Ideo actiones et facultates qualescumque ab entitate sui subiecti denominantur, uti e. g. actio humana, actio animalis etc.

Tria igitur in omni actione, si eius analysin spectas, praecipue consideranda veniunt: subiectum facultatibus praeditum, obiectum, actio ipsa, quatenus est facultatis exercitium.

  1. Ulterior actionis describendae ratio petitur a notione motus. Quamquam enim similiter motus ab actione illustrari congrue potest secundum notam Aristotelis definitionem: „Motus est actus entis in potentia ut in potentia“, non minus tamen verum est vice versa omnem actionem ideam cuiusdam motus suggerere. Id vel inde apparet quod actionis obiectum etiam terminus vel finis actionis vocatur. Nimirum actio, prout est motus seu quaedam tendentia, per suum obiectum terminatur vel finitur. In motu quoque tria potissimum considerari possunt: initium, progressus, terminus, vel principium, terminus in quem, intermedia directio, quae tria, si ad actionem applicantur, analogice respondent illius a) subiectivo principio, facultatibus praedito, b) obiecto, c) ipsi actioni, ut est facultatis exercitium. Itaque circa haec tria actionis momenta eorumque ad invicem relationem omnis, quae de actione generatim desiderari potest, doctrina versatur.

  2. Verum tamen ad assequendam genuinam indolem huius motus, quem in rerum natura videmus, mera aliqua empirica observatio instar anatomicae analysis instituta per se sola nequaquam sufficeret. Immo quod de eo novisse quam maxime interest: quorsum scilicet eiusmodi phaenomenon spectet aut unde sit? — iugiter insolubile scientiae aenigma dicendum esset, nisi solvendis his quaestionibus altius repetita cosmologica principia praelucerent.

Eiusmodi principia in praesenti discursu fundamentalia atque essentialiter praerequisita haec duo potissimum nominanda sunt:

I. Esse hoc universum a Deo Creatore, infinite sapienti et sancto, conditum.

II. Esse in mundo ordinem rerum finalem.

Quae quidem duo eatenus etiam ad unum, nimirum ad principium creationis, revocantur, quatenus alterum alterius necessarium esse consequens intellegitur.

Utrumque autem, praeterquam quod aliunde fide divina constat, omnis quoque sanae philosophiae non solum pretiosissimum palladium, verum etiam praesidium est inconcussis rationibus firmum neque ullis umquam sive pantheismi sive naturalismi conatibus expugnandum.

  1. Atque haec simul scientiae moralis firmitas est, quippe quae cum omnibus suis deductionibus super hoc demum fundamento tam necessario quam tuto construatur. Quod ut praevio aliquo conspectu appareat, praecipua quaedam doctrinae elementa hic recensere iuvat, quae in binis illis cosmologiae principiis implicita continentur, quaeque singula iterum conclusionibus fertilissima sunt. Potest enim, quod illa brevissimo compendio enuntiant, in haec fere documenta resolvi:

  2. Deus, sicut prima causa omnium rerum, ita et omnium finis communis et ultimus est, „Alpha et Omega“; unde ad Dei gloriam, quam externam dicimus, omnes et singulae creaturae per voluntatem creatoris destinatae sint oportet.

  3. Sed haec Dei voluntas vana esse nequit, sed debet in ipsis creaturis efficaciam suam manifestare, non solum per proportionatam quandam aptitudinem, verum etiam per directionem et congruum impulsum, quo ad finem sibi praefixum pro gradu suo et modo suo complendum singulae moveantur.

  4. Recte igitur tota rerum universitas cum omnibus suis partibus vi ipsius creationis tamquam in motu posita infinite vario et uno ad finem communem a creatore praefixum considerari potest. Hic motus naturalibus creaturarum operationibus consistit. Itaque tot eius quasi intermediae stationes distingui possunt, quot sunt fines rerum particulares ac proprii seu quot sunt res natura diversae, ut adeo diverso fini particulari diversus motus seu actus naturalis, diverso motui diversa entitas, a qua ille procedat, respondeat.

  5. Causa huius motus prima Deus creator et gubernator est, causae secundae in ipsa rerum entitate continentur eamque constituunt. Per suam enim entitatem quaelibet res ad suam destinationem naturaliter operando complendam aptatur atque disponitur; et ideo vice versa constat „omnem actum entitati agentis tamquam effectum suae causae proportionari“.

Quibus praemissis pronum est iam de actione naturali secundum triplex momentum, quod in ea considerandum diximus, quaedam doctrinae capita statuere, quae ex praesignatis principiis instar fere corollariorum colliguntur, et quae propterea axiomata appellare placet. Tametsi enim non per se evidentia censeri debeant, ita tamen tum veterum, tum scholae christianae suffragio, tum certis philosophiae theoreticae rationibus pridem stabilita sunt, ut ea a rebus metaphysicis ad morum philosophiam accedentibus non tam denuo singulatim probari opus sit, quam potius pro praesenti usu opportune ad synopsin reducta proponi.

Articulus 2.

De subiectivo principio actionis naturalis.

§ 1. De natura.

  1. Axioma I. Proprium actionis naturalis principium est subiecti agentis natura.

Naturae (φύσις) vocabulum tum in usu quotidiano, tum apud philosophos recentiores praesertim propter significandi varietatem per se ambiguum est. Ita v. g. longe aliud profecto „natura“ significat, si cum recentiore philosophia hoc nomen fere ad solum complexum rerum seu virium materialium ac sensibilium restringitur atque ita usurpatur ad exprimendum dualismum, quem in hoc mundo spiritus et materia exhibent („Geist und Natur“); aliud vero, si de natura et arte, aliud iterum, si in sensu dogmatis christiani de natura et gratia, de naturali et supernaturali loquimur. Et mirum sane non est, quod tanta eiusdem vocis in variis disciplinis usurpandae diversitas non raro bonis etiam, sed incautis mentibus ansam dederit minus recte de natura in rebus theologicis sentiendi ac disserendi. Ideo, quo sensu hoc loco illud vocabulum acceptum velimus, accuratius determinetur necesse est; eo magis, quod naturae conceptus prae ceteris in tota hac disquisitione instar fundamenti nobis erit, cui deinceps gravissima doctrinae capita superstruantur.

Itaque ex mente Aristotelis, quam deinceps passim scholastici doctores adoptarunt et ad usum uberrimum scientiae christianae excoluerunt, rei cuiuscumque sive spiritualis sive materialis naturam dicimus ipsam eius entitatem, quatenus in se ipsa principium habet motus (sive activae producendi sive passive recipiendi), quo fini suo proprio complendo adaptatur. Ita nimirum Aristoteles: „Prima et quae per se proprie dicitur natura, est substantia eorum, quae in se ipsis, ut ipsa sunt, motus principium habent.“

Eandem sententiam illustrat exemplis, v. g. statuae, quae ut talis naturam non habet, sed est opus artis, habet autem naturam ut est lignum vel lapis, quia solum ratione huius in se habet principium motus seu mutationis (einen substanziellen Grund der Bewegung, d. i. Veränderung). Quoniam autem eiusmodi motus in rerum substantia fundatus non potest esse fortuitus, sed sub lumine creationis necessario dici debet finalis, congrue supputandus universali finali ordini, idea aristotelica per philosophiam christianam in hanc merito naturae definitionem completur:

Principium motus substantiale rebus creatis insitum, quo ad finem sibi proprium singulae dirigantur ac sollicitentur.

Explicatio. Dicitur „principium motus“, i. e. actionis in sensu latissimo; „substantiale“, i. e. cum ipsa rerum substantia idem. Itaque entitas, substantia, natura rerum idem realiter denotant; differunt autem formaliter, quatenus entitas quidem ipsum esse rerum significat indifferenter ad quemcumque eius respectum, substantia vero cum respectu ad accidens, natura denique, quatenus idem esse rerum est principium motus finalis ipsis proprii. — „Quo ad finem sibi proprium“, i. e. internum, finem operis a creatore praefixum — „singulae dirigantur ac sollicitentur“, i. e. non mera qualicumque aptitudine per se indifferenti disponantur, sed cum aliqua causalitate motus et inclinatione positiva finali ab ipsa substantia proficiente dirigantur

Ceterum eiusmodi principium motus tum Aristoteles tum scholastici in rebus assumunt vel activum vel passivum, i. e. vel principium movendi vel motus subeundi ac recipiendi. In utroque casu motus a suo principio habet, ut sit rei naturalis. Porro ipsum principium activum, aiunt, vel eiusmodi est, quo res se ipsam movere vel motum tantum extra se seu transeuntem producere potest; in illo solo propriam vitae rationem esse docent.

  1. Axioma II. Conceptus naturae et conceptus finis rei a creatore praefixi ad invicem correlati sunt.

Patet ex n. 6 et 7. — Etenim quemadmodum motus naturalis, ita et principium, unde procedit, a fine rei proprio mensuram habet. Itaque quemadmodum finibus rerum particularibus naturae particulares cum eadem inter se subordinatione respondent, ita et natura aliqua quasi universalis (systema naturarum) cogitari debet, quae fini creationis universali respondeat, quaeque ex ipsis naturis particularibus congrua subordinatione ad unitatem aliquam supremam conspirantibus coalescat. Hoc fere sensu naturae nomen frequenter tamquam collectivum usurpatur, sic v. g. dicendo: naturae ordo — Deus per naturam glorificatur.

  1. Axioma III. Mirificus motuum concentus, qui inde efflorescit et quo singulae res creatae suae naturae ductu ad ideam totius creationis complendam concurrunt, ordinem naturalem universum constituit, cuius duo potissimum membra: ordo moralis alterum, alterum ordo physicus (seu naturalis, sensu arctiore), pro rerum ordinandarum diversitate distinguuntur; ille nimirum ad substantiae spiritualis, hic ad entium irrationalium motus ordinandos refertur.

Porro quoniam finis creationis supremus seu gloria Dei externa in ordine morali, i. e. per intelligentias, proxime compleri debet, consequitur ordinem physicum ita ad universalem naturae ordinem efficiendum cum ordine morali concurrere, ut tamen huic ille suapte natura subordinetur, ad eumque tamquam ad proximum finem dirigatur.

  1. Axioma IV. Quodsi aliquod subiectum naturale actionum ex diversis entitatibus ita componitur, ut inde ens physice unum efficiatur, haec compositio naturalis non impedit, quominus una sit totius compositi natura, quemadmodum unus finis eidem correlatus.

Hanc quippe unitatem exigit ipsa physica unitas entis, qua idem constituitur unum suppositum activitatis naturalis. Atque ita fieri potest ut aliquod naturale compositum ratione suorum constituentium utrumque creationis ordinem supra commemoratum, et moralem scilicet et physicum, alterum alteri subordinatum, in suae naturae unitate participet, et sic ordinem naturalem totius universi in se tamquam in microcosmo repraesentet. Et tale quidem compositum in his terris solum hominem esse constat.

§ 2. De facultatibus ut sunt instrumenta naturae.

  1. Axioma V. Omnis actio naturalis a natura procedit ope facultatum, quae proin ut totidem instrumenta haberi debent naturae subordinata.

Haec veritas tamquam corollarium fluit ex iis, quae supra (n. 5) de idea actionis exposita sunt. Sane τὸ esse creaturae non est idem ac eius agere, utpote quod probatur esse merum accidens illius; secus enim ens creatum suam actionem neque intermittere umquam neque mutare posset. In omni igitur subiecto creato eo ipso, quod a statu quietis ad statum actionis transire potest, antecedenter ad actum praesupponi debet aliquod posse agere id, quod actualiter nondum agit, i. e. facultas, per quam

  1. Axioma VI. Facultas per se ad actum prona est vi principii motoris, sc. naturae, cuius instrumentum est (Axioma I), verum ut ex inertia in actum transire possit, indiget obiecto sibi (ipsi facultati) externo, quo excitetur.

Nam in nihilum actus tendere nequit, et, nisi obiectum facultati esset externum, actus, quo subiectum agens in illud tendit, motus esse, i. e. fieri, non posset. (At nil obest, quin obiectum sit ipsi subiecto agenti internum.) Inde pariter liquet facultatem, dum tendit in actum, quo compleatur, tendere quoque mediante actu in idem illud obiectum, in quod actus tendit immediate. Quare obiectum rationem habet complementi, quo et actus et facultas perficiatur.

  1. Axioma VII. Quemadmodum diverso fini particulari alicuius entis diversa natura respondet, ita obiectorum diversitas in eodem etiam subiecto diversas facultates specificat.

Id vero de sola diversitate specifica obiectorum, non autem de individuali intellegendum est. Sic v. g. facultas videndi a facultate audiendi differt, sicut lumen a sono; sed neque lumen diversi coloris, neque diversa soni ratio facultatem specificare potest. Obiectum facultatis proprium eamque specificans obiectum illius formale dicitur quod ab eiusdem obiectis materialibus non secus ac species ab individuis sub ea contentis distinguitur. Ideo formale obiectum uniuscuiusque facultatis non nisi unum, materialia autem innumera esse possunt.

  1. Axioma VIII. In subiecto agente duplex activitatis modus ad actum naturalem completum efficiendum distinguitur: apprehensio et expansio; illi facultates apprehensivae, huic expansivae respondent.

Actum naturalem proprie vel complete non quamlibet modificationem inchoativam dicimus, quae in ente operante locum habet, sed illam solum, quae in naturali tendentia ad certum terminum vel finem proxime complendum absolvitur. Iam vero ut eiusmodi actualis tendentia subiecti, quae vi ipsius facultatis agendi, qua instruitur, remote quidem possibilis est, etiam proxime possibilis fiat, aliquod aliud elementum ex parte obiecti ei accedat necesse est, per quod facultas proxime in suo posse compleatur, seu per quod actus proxime et simpliciter possibilis reddatur (Axioma VI), etiamsi ille (ut fit in subiecto libero) non eo ipso nec semper necessario sequatur. Activitas haec praevia, quae subiecto necessaria est ad requisitum illud facultatis complementum recipiendum — apprehensio (in latissimo sensu huius vocis), vires autem, quae in quovis ente huic functioni a natura deputantur, vires seu facultates apprehensivae dicuntur. Expansionem vocamus ipsam tendentiam naturalem, quae a facultate proxime expedita in suum terminum procedit; facultates autem expansivas, quae huic immediate deserviunt. Hae igitur ad ipsum actum naturalem, prout est motus finalis, producendum pertinent; priores vero ad eundem actum potius praeparatoriae sunt eiusque possibilitatem per se respiciunt.

  1. Axioma IX. In eadem natura facultates expansivae apprehensivis proportionatae sunt.

In apprehensione enim ipsa condicio et mensura possibilitatis pro expansione, quae illam consequatur, continetur. Verum ex ea, quae inter apprehensionem et expansionem possibilem exsistit, perfecta aequalitatis proportione, qua ultra limites apprehensionis expansio excurrere nequit, minime per se et pro omni genere actionum naturalium valet illatio, ipsam actualem expansionem tantam semper esse, quanta fuerit apprehensio, nec aliquando omitti vel suspendi vel angustioribus circumscribi limitibus umquam posse.

  1. Axioma X. Causa igitur actus naturalis cuiuscumque neque ex parte subiecti tendentis neque ex parte obiecti apprehensi tota invenitur, sed quadam proportione utrumque repetenda est.

Ad elementum illud, quod actui ex parte obiecti accedit, designandum refertur notum illud metaphysicae et moralis scientiae principium: „Obiectum specificat actum.“ Eatenus autem obiectum hunc specificandi influxum in actum proprie naturalem exercere potest, quatenus praevia apprehensione factum est formaliter terminus tendentiae, non autem secundum materialem suam extensionem entitatis in se.

  1. Axioma XI. Non eadem proportione in cunctis naturis activitas naturalis ab influxu extrinsecus per apprehensionem recipiendo dependet, sed huius dependentiae vel independentiae quattuor gradus in his terris distinguuntur, qui quattuor substantiae generibus respondent: 1. substantiae anorganicae, 2. organicae vegetali, 3. sensitivae seu animali, 4. animali rationali. Quo magis enim in hac entium creatorum serie ab infimo ad superiores gradus ascendimus, eo maiorem naturae in operando independentiam ab influxu extrinsecus ope apprehensionis determinante animadvertimus, eo magis causalitatem actus ex parte subiecti crescere, ex parte obiecti decrescere videmus, eo magis ipsam apprehensionem varie pro respectu finali modificari et interno imperio subdi, eo magis actionem entis ab angusta determinatione ad unum recedere, accedere autem ad amplissimam atque indefinitam determinabilitatem obiectivam, cuius summam quandam in electiva libertate voluntatis rationalis agnoscimus.

  2. Axioma XII. Apprehensio et expansio, quae ad unum motum naturalem complendum concurrunt, separatim tamen consideratae non eandem motus rationem exhibent.

Per apprehensionem enim subiectum versus se quodammodo obiectum trahit, illudque subiectiva informatione sibi assimilando suae capacitati accommodat. Contra per expansionem subiectum versus obiectum reale excurrendo movetur, seque illi, ut cum eo uniatur, accommodat.

  1. Axioma XIII. Entis alicuius natura concrete spectata per ipsum complexum omnium facultatum naturalium eiusdem ad unitatem naturalis tendentiae harmonice conspirantium verissime exhibetur.

Natura enim qua principium actionis naturalis aliunde cognoscibilis non est nisi ex ipsa actione, cuius principium est, haec autem proxime ipsis facultatibus proportionatur, quatenus eidem naturae subserviunt.

Nota. De argumento totius huius articuli cf. Kleutgen, Philos. der Vorzeit II, 7. Abteilung: „Von der Natur“, praesertim a n. 685—791, ubi fusius S. Thomae post Aristotelem et doctorum scholasticorum doctrinam tum de naturae conceptu, tum de finali naturae activitate exponit et recentioris philosophiae capitibus cum ea comparatis illustrat. Vide et Taparelli, Diritto nat. I, n. 5 sq.

Articulus 3.

De actionis naturalis termino seu de bono et fine universim.

  1. Axioma XIV. Actionis naturalis terminus formaliter talis non nisi bonum esse potest.

Bonum universim consideratum, ut ex metaphysica constat, vocatur, quidquid naturae perficendae congruit, aut quidquid respectu alicuius naturae perfectio est, vel eam conservat vel amplificat. Ratio vero, ob quam aliquod subiectum ad motum tendentiae versus aliquod obiectum seu ad actum per naturam sollicitetur, alia esse nequit, nisi quia perfectione aliqua caret sibi consentanea, cuius absentia quasi extra aequilibrium ponitur. Unde omnis naturalis actio formaliter in id, quo natura perficitur, seu in bonum tendit.

Porro sicut natura non agit nisi per facultates, ita quoque in suis facultatibus seu iis mediantibus perficitur. Quapropter boni conceptus formaliter sumpti semper involvit respectum ad aliquam naturam universim aut proxime aliquam eius facultatem complendam vel perficiendam. Recte igitur bonum in genere etiam definitur: „quidquid appeti potest“, i. e. in quod facultas aliqua tamquam in suum terminum tendere potest.

Inde concludimus bonum esse, quidquid est seu esse habet; quia omni esse tum ratio perfectionis respectu complendae alicuius facultatis vel naturae, tum appetibilitas convenit.

Bono directe opponitur malum, unde definiri solet: privatio boni. Ideo mediante bono, cuius est privatio, pariter respectum habet ad naturam aliquam vel subiectum, quod privatur aliqua perfectione sibi congrua. „Malum nihil est aliud quam privatio eius, quod quis natus est et debet habere.“ — Dicitur tamen etiam negatio realitatis (nihilum, malum metaphysicum); sed etiam sic acceptum malum involvit ideam privationis boni convenientis, non quidem respectu naturae aut facultatis alicuius determinatae, sed relate ad naturas et facultates complendas indeterminate et generatim sumptas. Nihilum enim est incapax, nullam naturam perficiendi aut ullam tendentiam determinandi. Denique bona vel mala dicitur res, quae est boni vel mali particeps.

  1. Axioma XV. Finis et bonum, quamvis e suo conceptu formaliter distincta, obiective tamen seu materialiter convertuntur.

Idem actionis terminus, qui bonum vocatur, quatenus naturae vel facultatis perfectionem respicit, finis dicitur (sensu latiore), quatenus per illum naturalis actio seu tendentia finitur. Sensu autem strictiore finis designat actionis terminum, qui ex apprehensione et intentione rationali petitur, atque ita cum idea termini simul ideam causalitatis cuiusdam coniungit, per quam terminus rationaliter apprehensus movendo ad efficiendum motum concurrit et ratione cuius finis etiam causa finalis vocatur. Hoc sensu, ubi de activitate creaturarum agitur, finis vocabulum ad solius actionis humanae terminum denominandum restringitur et definiri solet: id, propter quod aliquid fit.

  1. Axioma XVI. Finis, sive ut terminus actionis generatim sive sensu arctiore sumatur, secundum progressionem, quae in activitate naturali invenitur, distinguitur: proximus, medius, ultimus.

Proximus finis est obiectum, quod immediate ab agente attingitur; medius est obiectum, quod mediante fine proximo obtinendum aut ab agente intenditur aut a creatore illi obtinendum praefigitur simulque ad ulteriorem finem refertur. Finis denique ultimus ille est, in quo omnis tendentia quiescit et absolvitur, omni ad ulteriorem finem relatione sublata. Dicitur autem hic finis ultimus secundum quid seu negative, vel ultimus simpliciter seu positive, prout in eo obtento natura agentis ita sistit, ut tamen ulteriorem tendentiam non excludat, vel ita, ut eo perfecte compleatur, nec aliud quid, in quod se extendat, supersit.

Habito simul respectu ad finalem ordinem ab ipso creatore intentum, distinguimus finem ultimum entis vel naturae internum et externum; finis ultimus creaturae internus dicitur id, quo eius natura plene perficitur; externus, qui cum fine creationis universali coincidit, ille est, ad quem ipsa natura in se perficienda secundum Dei creatantis consilium ultimatum refertur. — Haec autem divisio aliam ex metaphysica notam divisionem finis praesupponit, nempe in finem operis et finem operantis, quae tum humanis tum divinis operibus applicari potest. Finem operis id nominamus, ad quod ens aut actio sua natura ac destinatione tendit, finem operantis id, quod quis agendo seu mediante opere consequi vult.

  1. Axioma XVII. *Facultatis bonum ac finis proximus est eius actus; siquidem facultas per actum proxime completur et perficitur in eo, ad quod a natura ordinatur. Similiter obiectum obtentum est bonum proprium et proximus finis ipsius actus. Ideo et privatio obiecti proprium malum est facultatis, cum quo tamen malum naturae seu entis confundi non debet.

  2. Axioma XVIII. In omni serie activitatis ad aliquem finem communem ultimum (sive simpliciter sive secundum quid) singuli termini intermedii qua tales rationem boni obtinent ab ipso termino vel fine ultimo tendentiae.

Ratio est, quod singuli termini intermedii qua tales appetibiles sunt propter finem, ad quem conducunt.

  1. Axioma XIX. Obiectum formale cuiusque facultatis est quoque eius proprium et formale bonum, i. e. tale, per quod et cuius participatione obiecta materialia suam respectu illius bonitatem habent. Tota enim ratio inclinationis facultatis ad obiectum materiale est illius naturalis inclinatio ad suum obiectum formale, in quo omnis eius perfectio, cuius capax est, contineri concipitur; ab eo igitur materiale obiectum omnem suam relationem ad eandem facultatem perficiendam suamque appetibilitatem recipit (cf. Axioma VII).

  2. Axioma XX. Quodsi aliquod obiectum particulare facultatem plane adaequet seu realiter aequivaleat ipsi comprehensioni obiecti formalis, illa ulterius in actum tendere nequit, sed in eo obtento necessario quiescit; si autem non adaequet, quies facultatis eo obtento est solum partialis et refertur ad solum actum praecedentem, proinde vi naturae per se ulterius ad novos actus excurrere debet contendendo ad plenum suum complementum.

  3. Axioma XXI. Pro diverso respectu appetibilitatis obiectorum, in quae facultas tendere possit, triplex boni ratio distinguitur: bonum conveniens, bonum utile, bonum delectabile.

Conveniens (sc. facultati perficiendae) dicitur bonum, quatenus non propter aliud, sed propter se, — utile, quatenus non propter se, sed solum respectu alterius, ad quod conducit, naturaliter appetitur; — delectabile autem vocatur quodcumque (sive aliunde per se conveniens sive utile), quatenus praecipue spectatur ut quietem afferens facultati per sui assequutionem.

Itaque solum bonum conveniens, utpote quod solum fini ultimo tendentiae per se respondet, rationem boni habet proprie dicti et per se. Nam et utile et delectabile ab illo omnem suam bonitatem mutuuntur; utile quidem, quia in finibus tantum intermediis formaliter consideratis invenitur, isti autem a fine ultimo suam bonitatem habent (Axioma XVIII); delectabile vero, quia a bono conveniente dependet tamquam aliquid naturaliter consequens. Ideo qua tale non est per se bonum (perfectionem afferens), sed cum boni assecutione inseparabiliter coniunctum, et eatenus eandem bonitatem participans. Sensus enim quietis seu cessationis tendentiae, quae in facultate obiectum seu bonum obtentum subsequitur, delectatio dicitur.

Similiter ratio mali proprie dicti et per se in sola privatione boni convenientis reponenda est. Inde enim suam rationem mali derivant tum actus, quibus ab obiecto naturaliter debito receditur, tum tristitiae et doloris sensus, qui obiecti privationem consequuntur.

  1. Axioma XXII. Quamvis, quae de relatione facultatis ad suum obiectum dicta sunt, fere etiam de relatione valeant, quae exsistit inter subiecti totius naturam et terminum, ad quem ens naturaliter operando contendit, minime tamen hic terminus naturae cum terminis seu obiectis singularum facultatum confundendus est.

— Etenim

  1. Bonum, finis, perfectio entis se habet ad bonum, finem, perfectionem singularum facultatum, sicut tota natura specifica entis se habet ad singulas facultates sibi subordinatas, nempe fere sicut resultans virium apte in unum systema motuum compositarum ad easdem vires componentes singillatim sumptas. Unde

  2. Bonum entis non est, quidquid est obiectum seu bonum alicuius facultatis, sed illud tantum, quod fini totius naturae apte est subordinatum.

  3. Hinc vulgaris depromitur distinctio boni veri et boni apparentis seu falsi. Verum bonum entis est, quod perficit eius naturam, falsum autem et apparens, quod perficit eius unam vel plures facultates singilatim et per se spectatas, non autem ut naturae subordinatas.

  4. Quemadmodum respectu facultatum singularum, ita respectu totius naturae entis triplex bonum distinguitur: conveniens, utile, delectabile. Bonum enti conveniens est eo ipso verum eius bonum, utile autem et delectabile eatenus, quatenus de convenienti participant seu ab illo suam bonitatem derivant.

  5. Axioma XXIII. Finis naturalis uniuscuiusque entis proprius ac proinde summum eius bonum cognoscitur ex eiusdem natura seu omnibus eius facultatibus in unam specificam tendentiam subordinatis.

Et quoniam haec specifica eius tendentia seu expansio proportionata est specificae eius apprehensioni, etiam per apprehensionem specificam cuiusque entis finis naturalis seu terminus, ad quem eius natura tendit, determinatur.

Articulus 4.

De actione ipsa ut est motus ad terminum.

  1. Actio ut est tendentia in terminum sub duplici formali respectu considerari potest, vel ut via et medium ad bonum attingendum, vel ut motus ad scopum aliquem praefixum tendens. Qua medium ad bonum actio participat de bono termini, sicut bonum utile de bono conveniente. Hinc dicitur bona vel mala, prout revera conducit ad conveniens bonum vel ab eo deflectit ad bonum mere apparens, eoque est actio melior aut peior, quo certius et rectius ad bonum ducit aut quo longius ab illo avertit et quo maius et universalius est bonum, quod procurat aut quo privat. Contra si consideratur actio potius ut motus ad scopum debitum, abstrahendo ab eius bonitate dicitur recta vel non recta, prout ad scopum dirigitur vel ab eo deflectit.

Prior respectus eudaemonologiae, alter deontologiae respondet. Sed quoniam ratio boni a fine vel scopo tendentiae obiective inseparabilis est, facile patet eudaemonologiam a deontologia in moribus posse ac debere quidem distingui, separari autem minime posse. Valet quippe aliquo modo de omni creatura, quod S. Augustinus de homine inculcat: „Inde necesse est ut fiat homo beatus, unde fit bonus.“ Dum igitur regulam actionum naturalium duplicem: deontologicam alteram, alteram eudaemonologicam, statuimus, non materialem, sed formalem utriusque diversitatem, eamque pro tota scientia morum gravissimam, notare intendimus.

  1. Axioma XXIV. Natura cuiusque entis est regula proxima rectitudinis pro omni eius actione naturali (regula deontologica).

Omnis enim motus rectus dicitur, qui tendit in suum scopum, in neutram partem deflectendo; iam vero natura, qua principium dirigens illum motum in finem enti praefixum, huic fini est correlata (Axiomata I et II); ergo motus seu actus naturalis eatenus est rectus, quatenus est naturae conformis.

  1. Axioma XXV. Natura duce quodvis ens creatum infallibili cursu suum verum bonum (finem) suamque perfectionem attingit, nisi ab illius tramite quacumque ratione deflectat (regula eudaemonologica).

Cuiusque enim entis natura a sapientissimo conditore eius fini interno assequendo adaptatur; in hoc autem fine eius perfectio continetur. Verumtamen probe notandum Axioma XXII.

Epilogus

ad synthesin propaedeuticam.

  1. Quaecumque in hoc primo capite actibus naturalibus in genere convenire intelleximus, eadem in specie actui humano secundum genericam rationem communia sint necesse est. Itaque acturi de actu humano in particulari, generalia eius delineamenta iam non ignoramus; immo istorum ope viam quoque ac methodum praesignatam habemus, qua insuper ad ea investiganda progrediamur, quae illi secundum speciem sint propria. Viam hanc ipsa ratio motus sponte suggerit, quae actui humano cum omni actu naturali communis est. Igitur ad analogiam fere eorum, quae in hoc propaedeutico capite de naturalium actionum principio et obiecto generatim praenotata sunt, in speciali quoque analysi actus humani iterum ea potissimum elementa eius scrutanda erunt, quae eum, ut motus naturalis est, constituunt, et ab omni alio essentialiter distinguunt, eius, inquam, principium subiectivum et finis obiective praefixus. Haec duo quippe in motu illo psychologico quasi extremos directionis terminos notant, alterum terminum a quo, alterum ad quem. Apparet vero ista ante omnia veluti fixa utrinque circa motionem puncta eorumque propriam habitudinem cognosci omnino debere, antequam mediae inter utrumque tendentiae qualitatem rectitudinis vel non rectitudinis rite discernere et commensurare possimus, id quod tertium perscrutandi actus humani argumentum suppeditabit, libro secundo reservatum.

Verum de principio et fine actuum humanorum ut in proxime sequentibus capitibus ordinate agatur, primum de fine et postea de principio dicendum esse videtur, eo quod finis, tametsi in reali exsecutione postremum, in ordine tamen intentionis et causalitatis actionum primum locum occupat. Id tamen non impedit, quominus in ipso indagando fine quaedam simul de principio subiectivo generaliores notiones quodammodo anticipentur, quae ad rite definiendum finem dialectice praerequiruntur.

Caput II. De fine naturali actuum humanorum et hominis

Caput III. De principio actuum humanorum

Liber II: Liber secundus. De attributis moralibus actus humani

Liber III: Liber tertius. De norma completa actuum humanorum seu de lege

Liber IV: Liber quartus. De subiectiva hominis informatione morali

Sectio II: Ius sociale in genere

↑ Top of work