Theodor Meyer, Ius naturae generale
Institutiones iuris naturalis, Pars I: Ius naturae generale
First published 1906
Theodor Meyer’s Ius naturae generale from the second corrected edition (1906), in Latin with an original English translation. Preface and proemium included; the navigational contents and publisher advertisements are excluded.
Introductio I: Praefatio
Prooemium
Sectio I: Ethica generalis
Liber I: Liber primus. De elementis et condicionibus naturalibus actus humani
Liber II: Liber secundus. De attributis moralibus actus humani
Liber III: Liber tertius. De norma completa actuum humanorum seu de lege
Caput I. De lege generatim
Caput II. De lege aeterna eiusque temporali per legem naturalem promulgatione
Caput III. De lege positiva
Prologus.
287. Hoc loco non de lege positiva in specie, sive divina sive humana, sed generalissime agere intendimus, eas tantum illius condiciones considerando, quas vel ipso communis philosophicus eius conceptus implicitas habet, et per quas lex positiva cum ipsa lege Dei naturali intrinsece conectitur eiusque necessarium quoddam in mundo morali complementum esse intellegitur. Et plurimi sane, hisce maxime temporibus, interest, ut hic internus illius nexus non obiter tantum innuatur, verum ex ipso etiam ordine rerum tractandarum praesignatus appareat. Quapropter, tametsi quae de lege positiva generatim dicenda sunt, pleraque fere ad legem ab auctoritate sociali humana latam obiective referuntur, cuius philosophica fundamenta nonnisi inferius (Sect. II) penitius adstruenda manent, aptius tamen communissimas legis positivae rationes iam hic tradendas duximus.
Idque eo minus incommodi habere videtur quod ea, quae de lege humana in particulari complenda supersunt, fere circa solam legem civilem versantur, de qua in altera (speciali) parte iuris naturalis luculentius agendum erit. Neque illud etiam magnopere impedit, quod universim de lege positiva secundum analyticum scientiae ordinem hoc loco sermonem instituere non possumus, quin tum divinae legislationis positivae factum (quod theologia fundamentalis demonstrat), tum legitimae auctoritatis humanae legiferam potestatem (adhuc non probatam) interim quasi hypothetice praesumamus. Nam utraque haec hypothetica praesumptio eatenus certe praesenti philosophico fundamento non caret, quod testem habet historicam persuasionem saeculorum et perpetuum usum generis humani.
Articulus 1.
Legis positivae notio et necessitas.
§ 1. Varia ratio, qua lex dici possit positiva.
288. Lex positiva eo maxime a lege naturali distinguitur, quod non ex necessaria Dei voluntate, sed ex ordinatione libera eius, qui alicuius communitatis curam gerit, proxime suam originem ducit, proinde qua talis non ex principiis rationis a priori cognoscitur, sed positiva legislatoris locutione vel significatione subditis promulgatur. Immo in hoc promulgandi modo, a naturali promulgatione diverso, propria legis positivae nota consistit. Ita fieri potest, ut lex ceteroquin naturalis, simul positiva sit, quoties nempe libero legislatoris decreto promulgationi naturali positiva superadditur. Neque raro contingit ut lex ratione promulgationis positivae, tamen ratione materiae in communi et indeterminate sumptae, in necessario naturae ordine sive partim sive ex toto fundetur, ita ut praeter promulgationis modum legislationi naturali nihil positivi superaddat nisi materiae determinationem magis definitam simul cum sanctione positiva ei accommodata. Quare non omnes leges, quae positivae dicuntur, eadem ratione positivae sunt, sed pro diversitate materiae haec denominatio vel arctius vel latius accipitur.
Porro legem positivam divinam et humanam distingui, iam supra monuimus, prout scilicet proxime et immediate ab auctoritate divina vel humana fertur. Qua in re illud notandum est, non quidquid per hominem seu ministrante homine fit, per auctoritatem humanam fieri, sed id solum, quod ab homine proprio nomine, vi potestatis sibi desuper traditae, statuitur. Ideo lex vere divina illa etiam censeri debet, quae per homines quidem, sed tamquam divinae voluntatis organa vel praecones nomine Dei promulgatur. Huc populi hebraici theocratica gubernatio et manuductio, tametsi ope ministerii humani facta, computanda est.
§ 2. Naturalis exigentia legislationis positivae.
289. Quamvis omnis homo, qui communitatis est membrum, per naturae legem iam iam obstringatur, ut totum moralem ordinem naturae humanae convenientem, proin et socialem servet, i. e. ut pro virili commune bonum promoveat, pluribus tamen ex capitibus secundum ordinem providentialem necessarium est, ut lex positiva quoque ad naturalem accedat. Etenim
-
lex naturalis multa comprehendit, quae difficilius, praesertim a rudioribus, ab ea derivari et ad casus particulares referri possunt;
-
eius praecepta per se universalia sunt et indeterminata, unde pro locorum, temporum et aliorum adiunctorum diversitate varia indigent practica determinatione, eaque non arbitraria, sed in iis saltem rebus, quae bonum sociale proxime respiciunt, stabili et, quantum fieri possit, communi. Talis autem sine interventu legis positivae obtineri nequit;
-
in iis praesertim officiis socialibus, a quorum observatione socialis vitae conservatio et ordo proxime pendet, necesse est ut hominum inconstantia et cupiditates temporalium etiam poenarum sanctione coerceantur1.
Eiusmodi autem exigentiis succurrit lex positiva, legem naturalem modo explicando, modo determinando et concretis adiunctis applicando, modo nova sanctione urgendo2.
290. Verum etsi generatim aliqua legislatio positiva naturaliter necessaria et vi ipsius legis naturalis requisita esse a priori cognoscitur, id tamen neque de singulis legibus positivis in particulari, neque de omni specie legislationis positivae pari modo asserere licet. Et vero quod in specie legem positivam divinam attinet, quam religio Christiana testatur, satis per se liquet, eam eatenus certe, quatenus ordini rerum supernaturali accommodatur, in naturae necessitate fundari non posse. Nec non ipsa legis naturalis positiva promulgatio, in monte Sinai sollemniter facta, infirmitati potius ex originario naturae lapsu contractae quam exigentiae vere naturali subvenisse dicenda est.
Esse autem praeterea alicuius legislationis positivae necessitatem vere naturalem, non tam in condicione naturae lapsae quam in ipsa naturali ordinis moralis oeconomia fundatam, rationes supra (n. 289) enumeratae satis evincunt. Neque minus inde apparet, eiusmodi subsidium requiri non per modum actus transeuntis, sed per modum institutionis stabilis, generi humano eiusque successivis generationibus iugiter praesentis. Ecquis non per ipsum universale historiae factum, quo ubique terrarum et omni tempore socialis legiferae auctoritatis institutum revera subsistere cernitur, idealem illam naturae indigentiam plane confirmari intellegat providamque supremi auctoris atque rectoris naturae manum agnoscat? — Est igitur eiusmodi legislationis institutum, tametsi proxime et in particulari a libero consilio legislatoris dependeat, neque aliquid arbitrarium vel mere accidentale, neque ab ipso proposito legis naturalis per se alienum; immo vero huius ideale postulatum et ratione finis necessarium complementum esse certo cognoscitur.
Articulus 2.
De obligatione legis positivae.
§ 1. Unde oriatur.
291. De communi ratione legis est obligare; ergo et lex positiva, quae vere talis sit, hac efficacia carere non potest (n. 219 sqq, 233). Neque etiam in quaestione versatur: quae sit positivae obligationis origo proxima seu causa efficiens; cum ex eius notione supponatur, eam proxime a libero legislatoris decreto (sive Dei ipsius sive hominis legitimam potestatem habentis) emanare, et hac ipsa origine a lege naturali essentialiter distingui (n. 288). Itaque de remota tantum origine hic agere intendimus. Et de ea quidem non inutiliter quaeritur: utrum lex positiva, sive divina sive humana, quemadmodum a lege naturali distincta, ita ab ea penitus soluta, an vero nihilominus in ea aliquo modo fundata censeri debeat? —
Porro in lege naturae aliquod positivum praeceptum fundatum dici duplici modo potest, vel ratione materiae, quae positive praecipitur aut prohibetur, vel ratione formae tantum, qua communem legis efficaciam seu vim obligandi habet.
Lex positiva priore modo in lege naturae fundata ratione materiae vere naturalis et solum ratione contingentis promulgationis positiva est; quare nil obest, quominus, ut omnia reliqua naturalia praecepta, lumine quoque rationis a supremo legis naturalis principio per modum deductionis derivari possit. Multas revera huiusmodi exstare leges positivas, iam alias monuimus; attamen ad rationem omnibus positivis legibus communem nequaquam pertinet, hoc modo in lege naturae fundari; cunctis potius communiter convenit, ut etiam materias per se moraliter indifferentes praecipere vel prohibere valeant.
Altero autem modo, scilicet ratione formae seu reductive, omnes plane leges positivae in lege naturali suum commune fundamentum habeant necesse est. Unde consequitur, summum legis naturalis principium, quatenus formale et reductivum est, tametsi per se et directe ad sola officia naturalia pertinet, indirecte tamen et mediate simul ad cuncta etiam positiva officia extendi, quibus homo sive divinitus sive humanitus obstringi possit. Est haec veritas omni quidem tempore, sed hac potissimum aetate practice fecundissima atque gravissima, immo per se sola arx inexpugnabilis genuinae et inalienabilis libertatis hominum ac populorum, constanter erigenda adversus notissima illa moderni legalismi dogmata, quae aliam legis positivae, saltem humanae, essentialem informationem nesciunt nisi ab hominum voluntate derivatam. Unde sit3
292. Thesis XXXIII. Lex positiva nulla esse potest, quae non saltem formaliter et reductive seu quoad vim obligandi in lege demum naturali fundetur.
Praenotandum. Sensum terminorum „formaliter et reductive“, quibus ex adverso respondent „materialiter et deductive“, partim colliges ex praemissa expositione (n. 291), partim ex n. 278 et 285. Assertio, quamquam speciali modo legem humanam respicit, eatenus tamen generalis est omnemque speciem legis positivae comprehendit, quod ratio, qua lex positiva in lege naturali „fundetur“, latissimo sensu accipitur. Ita videlicet res aliqua in alia fundari dicitur vel tamquam in sua causa seu principio, vel tamquam in condicione necessaria. Hoc altero tantum modo assertio de lege positiva etiam divina valet. — Dicitur porro omnis lex positiva „demum“ in lege naturali fundari, i. e. saltem mediate et ultimatum.
Probatur I° ex natura obligationis moralis. Obligare creaturas rationales per se soli Deo competit, supremo et essentiali ordinatori mundi moralis. Itaque et pro communitate legem ferre obiective validam seu obligantem nemo potest nisi vel ipse divinus legislator vel qui et quatenus ex missione divina hanc ab eo potestatem sibi communicatam habet, idque sive vi ordinis naturalis (a Deo ut auctore naturae) sive vi certae manifestationis divinae praeter naturae ordinem factae (a Deo ut legislatore positivo). — Atqui pro quacumque eiusmodi hypothesi proximae suae originis lex positiva quoad vim obligandi in legislatione naturali, logice praerequisita, niti necesse est. Ergo omnis omnino lex positiva, sive humana sive divina, formaliter et reductive in lege demum naturali fundatur.
Prob. maior ex ipso conceptu et essentiali fine omnis moralis obligationis (n. 223 sqq). Et sane, quis nisi solus Deus propria auctoritate creaturae rationali ineluctabilem disiunctivam necessitatem imponere possit, vi cuius actio vel omissio, tametsi per se moraliter indifferens, nihilominus, sola interveniente voluntate legislatoris, dein efficiatur condicio sine qua non et medium necessarium assequendi finem ultimum? — Ecquis ita ad mundi finem absolute ordinare hominem valeat, nisi is, qui finem constituit totiusque ordinis est auctor et essentialis custos? — Aut quis inter creatorem et creaturas condiciones authentice declarare aut praescribere queat, a quibus aeterni praemii assecutio vel non assecutio dependeat, nisi agens nomine creatoris, qui illud per modum naturae promisit?²4 — Ceterum, omnem potestatem esse a Deo, teste etiam apostolo (Rom 13, 1) constat, nec non inferius, ubi de sociali et nominatim de publica civili auctoritate agendum erit, fusius ostendetur.
Prob. minor. Quodsi lex positiva a potestate humana vi ordinis naturalis legitima, i. e. a Deo ut auctore naturae concessa, lata esse supponitur, assertio minoris nulla indiget probatione. Nam per se evidens est, pro hac hypothesi omnem vim obligandi, qua lex positiva praedita est, mediante ipsa potestate legifera directe a lege naturali derivari.
Unde pro ea tantum duplici hypothesi minor probanda est, qua lex positiva vel 1. immediate a Deo supremo legislatore praeter naturae ordinem lata sit, vel 2. ab auctoritate humana quidem, sed praeter naturae ordinem per positivum Dei interventum instituta (qualem esse auctoritatem ecclesiasticam fides catholica testatur). Et vero etiam pro hac utraque hypothesi lex positiva, tametsi minus directe et modo aliquo latiore, quoad vim obligandi in lege demum naturali niti certo probatur. Etenim
Ad 1. Ut lex positiva etiam divina obligandi effectum apud hominem habere possit, lex naturalis praerequiritur saltem tamquam condicio sine qua non. Per illam enim homo eatenus tantum se obligatum existimare potest, quatenus iam antecedenter, adeoque naturaliter unusquisque cognoscit, Deo quicquam praecipienti oboedientiam ex obligatione praestandam esse. Atque ita lex naturalis praerequisitum fundamentum est, quo ipsa lex positiva divina quoad vim obligandi nitatur necesse est.
Ad 2 quod attinet, id tamquam corollarium ex priore manifeste consequitur. Tota enim haec altera hypothesis ad primam immediate reducitur. Quippe cum humana auctoritas legifera et vis obligandi ab ea dimanans proxime in positiva lege divina fundetur, simul cum hac et ea mediante similiter demum in lege naturali niti oportet.
Ergo merito concludimus, nullam esse posse legislationem positivam, quae non saltem aliquo modo reductive et ultimatum in lege naturali fundetur.
Quodsi autem praescindatur ab ea divina legislatione, quae directe solum ordinem supernaturalem pro obiecto habet, eadem doctrina a S. Thoma praeterea speciali consideratione et illustratur et confirmatur5.
293. Probatur II° ex fine formaliter uno et communi omnis legislationis (intra limites ordinis naturalis). — Omnis lex positiva cum lege naturae in communi saltem ratione legis conveniat necesse est, in eo scilicet, quod sit „quaedam ordinatio rationis ad bonum commune“. Igitur intuitu huius finis essentialis, qui est: hominem secundum rationem recte ordinare, intrinsecam formam legis naturalis aliquo modo essentialiter participat, i. e. rationalem ordinem, quem lex naturae comprehendit universalissime et simpliciter, eundem lex positiva sanciendo suscipit secundum quid et in specie determinatum. Et hoc quidem duplici modo in legibus positivis fieri contingit: vel ita, ut aliqua ipsius legis naturalis materia, per modum conclusionis a praeceptis generalioribus derivata, a sociali auctoritate explicite et positive sancietur; vel ita, ut, quod lex naturae sub aliqua ratione communi et indeterminata (contingenter determinabili) comprehendit, secundum rerum ac temporis exigentiam determinetur. Sic ex. g. naturae lex, quae indeterminate punitionem criminum deposcit, positive determinatur, si lex positiva pro certis criminibus certum poenae genus et modum statuit. In priore hypothesi lex positiva ratione materiae in lege naturae continetur, et eatenus ex eodem fonte iam vigorem habet. In altero casu illa in lege naturae fundatur, sicut forma rei specialis fundatur in forma communi. — Ergo leges positivae eiusmodi non solum mediante auctoritate, a qua dimanant, sed insuper ratione finis communis et formalis aliquo modo in lege naturali fundamentum habent.
§ 2. Condiciones essentiales ad obiectivum legis positivae valorem requisitae.
294. Ex universali principio, in praecedenti thesi iam stabilito, tamquam totidem corollaria immediate fluunt condiciones essentialiter requisitae, ut aliqua lex positiva qua talis obiective valida esse, i. e. vim obligandi habere possit. Quae omnes ad tria capita commode revocantur. Namque requiritur
- Ex parte legislatoris:
Legitima potestas et quidem a) respectu subditorum, pro quibus lex fertur, et b) respectu legis in particulari, quae fertur. Nam vis obligandi manifeste non ulterius se extendere potest quam auctoritas ad hoc divinitus accepta; haec autem in omni humano legislatore certis limitibus, partim naturalibus partim positivo iure sancitis, circumscribitur. Lex igitur, quatenus hos limites praetergreditur, vi obligandi caret6.
- Ex parte materiae, ut lex sit
a) iusta. Ratio est, quia alias in lege naturae nullo modo fundari potest. Hinc S. Augustinus7 dicit: „Non videtur esse lex, quae iusta non fuerit.“ S. Thomas vero referens hoc testimonium addit: „(Lex) in quantum habet de iustitia, in tantum habet de virtute legis.“8 Porro iustitia legis duo importat:
α) ut cum nulla altiore subditorum obligatione pugnet, seu, ut cum Isidoro9 veteres iurisconsulti docebant, ut sit „honesta“ et „religioni congruat“. Ad hoc quoque apposite S. Thomas subdit: „In rebus humanis dicitur esse aliquid iustum ex eo, quod est rectum secundum regulam rationis. Rationis autem prima regula est lex naturae. Unde omnis lex humanitus posita in tantum habet de ratione legis, in quantum a lege naturae derivatur. Si vero in aliquo a lege naturali discordet, iam non erit lex, sed legis corruptio.“10 Iam vero quidquid cum altiore subditorum obligatione, tametsi per se non naturali, pugnat, eo ipso tamen reductive discordantiam cum ipsa quoque lege naturae continet.
β) ut ad bonum commune aut necessaria aut utilis sit, seu, ut veterum axioma habet, „saluti proficiat“. Est enim de essentia legis ut ad bonum commune ordinetur (n. 230). Lex igitur hac proportione ad finem sibi essentialem carens ab ipsa legis forma seu a iustitia legis deficiat necesse est11. Huc similiter pertinet, quod ex mente S. Doctoris auctor libri De regim. princ. de discrimine inter regimen iustum et iniustum profitetur: „Si multitudo a regente ad bonum commune multitudinis ordinetur, erit regimen rectum et iustum; si vero non ad bonum commune multitudinis, sed ad bonum privatum regentis regimen ordinetur, erit regimen iniustum atque perversum.“12 Praeterea ab hoc iustitiae requisito lex, secundum se non iniusta, nihilominus deficere potest quoad modum, si nempe „inaequaliter onera multitudini dispensantur“, etiamsi ordinentur ad bonum commune13. — De utroque hoc iustitiae elemento, quo lex et iusta sit et iuste fiat, intellegendum est illud S. Augustini: „Quod iure fit, iuste fit. Quod autem fit iniuste, nec iure fieri potest. Non enim iura (i. e. leges validae) putanda sunt vel dicenda iniqua hominum constituta, cum illud etiam ipsi ius esse dicant, quod de iustitiae fonte manaverit.“14
b) possibilis. Lex observatu possibilis vel impossibilis dici potest dupliciter, aut physice aut moraliter. Physice impossibilis est, si id, quod praecipit, vires subditorum simpliciter excedit; moraliter impossibilis, si spectatis viribus subditorum et habito simul respectu finis proprii, ad quem lex suapte natura dirigitur, est supra modum servatu difficilis. Possibilitatem priore sensu acceptam de essentiali ratione legis esse, non humanae solum sed etiam divinae, per se evidens est, quia obligatio moralis versari non potest circa obiectum hominis libertati nulla ratione obnoxium. Hinc generale axioma: „Ad impossibile nemo tenetur“. — Possibilitas moralis de ratione legis est humanae. Practice videlicet haec condicio legi divinae idcirco applicari nequit, quia Deus, si quid forte supra vires humanae fragilitatis praecipiat, naturae defectum per auxilium gratiae supplere potest. Quamquam, ut apte monet Suarez, in omni etiam divina lege, pro communitate hominum lata, de facto eandem condicionem semper observatam videmus. Ita in lege evangelica, quae pro natura humana intuitu totius generis essent moraliter impossibilia, uti evangelica paupertas, non praecipiuntur, sed per modum consilii proponuntur15.
- Ex parte formae legalis requiritur: ut sit publica legislatoris auctoritate sufficienter promulgata (n. 230)16
295. Singula haec requisita tanta necessitate ac tanta evidentia partim ex idea legis, partim ex notione et essentiali origine omnis obligationis moralis consequuntur, ut, demonstrato iam communi principio, ulteriore confirmatione non indigeant. — Accedit autem ad invicta rationum momenta consensus non solum universae philosophiae Christianae, sed etiam sanioris antiquitatis gentilis17. Ad easdem fere condiciones, ut Suarez18 ostendit, omnino reduci potest regula Isidoriana, a vetere iurisprudentia vulgo recepta, qua negatur, quicquam aliud vim legis habere posse nisi „quod ratione constiterit, quod religioni congruat, quod disciplinae conveniat, quod saluti proficiat“, quam sententiam Isidorus dein uberius explicat in hunc modum: „Erit autem lex honesta, iusta, possibilis, secundum naturam, secundum consuetudinem patriae, tempori locoque conveniens.“19 In specie notandum:
296. Inter omnes legis condiciones apud veteres passim principalem locum tenet iustitia. In ea quippe, ut ex dictis satis apparet, legis formam essentialem et quasi animam contineri non immerito existimabant. Et quamquam de eo quidem, quod ad essentialem legis iustitiam in particulari pertineat, opinandi aliquando diversitas inter scholasticos etiam doctores exclusa non erat, universae tamen scientiae Christianae haec semper inconcussa stabat ac porro stabit professio:
Legem humanam quacumque legi divinae manifeste contraria praecipientem, eo ipso et eatenus invalidam esse seu quoad vigorem obligandi nullam.
Et haec quidem conclusio non solum ratione, sed etiam sacrae scripturae effatis, martyrum exemplis et constanti ecclesiae auctoritate firmata est, ut constat ex Act 5, 29; Ex 1, 17; — ex innumeris locis iuris canonici, in quibus eadem doctrina constanter inculcatur, ex. g. his et similibus sententiis: „Dignitate vero ius naturale similiter praevalet consuetudini et constitutioni. Quaecumque enim vel moribus recepta sunt vel scriptis comprehensa, si naturali iuri fuerint adversa, vana et irrita habenda sunt.“ — „Adversus naturale ius nulli quicquam agere licet.“ — „Veritati et rationi consuetudo est postponenda.“ — „Consuetudo rationi frustra opponitur.“ — „Dei veritatem, non hominum consuetudinem sequi oportet.“ — „Leges principum naturali iuri praevalere non debent“ etc.20 — Adde sollemnia documenta Rom. Pontificum, uti encycl. „Qui pluribus“ 9. Nov. 1846; encycl. „Quanta cura“ 8. Dec. 1864 cum „Syllabo errorum“, alia similia21.
Immo vero eadem certitudine consequitur: universim nullam legem praecipientem manifesto iniusta, vim obligandi habere posse.
Idcirco Suarez de iustitia legis (ratione materiae) hanc thesin professus: „De ratione et essentia legis est ut praecipiat iusta“, immediate de eadem subdit: „Assertio est non solum certa secundum fidem, sed etiam clara secundum naturalem rationem.“ Nempe a) omnis humani legislatoris „potestas est a Deo . . . ergo est data in bonum et aedificationem, non in malum seu destructionem“. b) „Nullus inferior potest obligare contra legem et voluntatem superioris; sed lex praecipiens pravum actum est contra legem Dei prohibentis illum.“ c) „Sicut lex aeterna solum iusta praecipit, quia est ipsa iustitia per essentiam, ita vera lex humana esse debet participatio eius, et ideo non potest valide praecipere nisi iusta et honesta iuxta illud (Prov 8, 15): „Per me reges regnant et legum conditores iusta decernunt.“ Ergo legislator humanus non habet potestatem ad obligandum per iniquas leges; et ideo licet iniqua praecipiat, tamen praeceptum non est lex, quia valorem ad obligandum non habet.“22
Eandem porro doctrinam non solis scholis catholicis aut ecclesiasticis propriam et quasi internam, sed potius universae sanae philosophiae communem reputandam esse, testes habemus fide dignissimos. Ex multis nominandi:
Hugo Grotius, inter protestantes iuris naturae doctores celeberrimus, immo a suis aliquando per exaggerationem quasi huius scientiae fundator laudatus, ita scribit: „Illud quidem apud omnes bonos extra controversiam est, si quid (summam potestatem habentes) imperent naturali iuri aut divinis praeceptis contrarium, non esse faciendum, quod iubent. Nam apostoli cum dixerunt, Deo magis quam hominibus oboediendum, ad certissimam provocarunt regulam omnium inscriptam mentibus“ — id est (ut ad hunc locum adnotat Gronovius), „contra ius civile, quod praecipit oboediendum praepositis, velut superius tribunal appellarunt iuris naturae“23.
Henricus Coccejus (H. von Cocceji 1644—1719), vir Friderico I regi Borussiae quondam a secretioribus consiliis, in suo amplissimo commentario „Grotius illustratus“ supra citatum Grotii textum explicans suisque rationibus fuse confirmans ita summatim concludit: „Quicquid Dei mandato contrarium est, extra terminos est imperii humani.“ Et ad idem Grotii caput § 2 profitetur: „Magistratum quoad excessum manifestum pro privato haberi. Uti si leges imperet iuri naturae vel divino, morali contrarias, vel quid statuat rei publicae noxium, idque manifestum sit. Plane enim certum est, id irritum et nullum esse et nec ius nec obligationem parere.“24
Samuel Coccejus (1679—1755), Henrici filius et regni Borussiae sub Friderico II summus cancellarius, in „Introductione ad Grotium illustratum“, seu „Prooemialibus dissertationibus“, quibus a se curatam editionem operis Grotiani et paterni commentarii auxit, non solum in ea re patri non dissentit, sed insuper ipse, statuens „principium iuris naturalis unicum et adaequatum esse voluntatem creatoris“, in hac sola peremptoriam rationem ac mensuram agnoscit sive obligationis sive iuris et legitimae libertatis humanae, cum „nulla creatura per se habeat ius et potestatem ligandi, aut tollendi potentias a creatore hominibus concessas“25. Et „creatura ultra fines a creatore ipsi assignatos nihil agere potest et extra ius suum omnis agendi facultas cessat“26.
Inter recentiores vero ipse Bluntschli, quamvis ceteroquin moderni iuris publici patronus, idem tamen humanae libertatis palladium theoretice agnoscere vi veritatis adigitur. Namque in suis operibus „Staatswörterbuch“ et „Staatsrecht“ pluribus in locis omnem „absolutam oboedientiam“ erga leges humanas reprobat, negans, „auctoritatem humanam, quae suos limites excedat, adhuc auctoritatis vim habere“. Immo et officialibus status publici obligationem incumbere agnoscit detrectandi oboedientiam, quoties aliquid ab iis exigeretur officiis sive moralibus sive religiosis contrarium27.
Adde denique praeclara gentilis antiquitatis testimonia, quae iam supra (n. 251) partim indicata, partim recitata sunt.
297. Doctrina huic contraria propria est despotismi et absolutismi omnium temporum, radices figens in philosophia partim materialistica, partim pantheistica. Eam anterioribus saeculis docere ausi sunt: Machiavelli (1469—1527) in re politica utilitatem dominantium regulae iustitiae substituens28. Hobbes (1588—1679), qui „summos imperantes peccare non posse ait, neque cum ratione umquam culpandos esse. . . . Reges, quae imperant, iusta facere imperando, quae vetant, iniusta“29. Spinoza (1632—1677), qui idem naturaliter iustum aestimat, quod naturaliter possibile. „Naturae enim potentia, inquit, est ipsa Dei potentia“30. J. J. Rousseau (1712—1778), qui Hobbesiano despotismo regio substituit despotismum non minus absolutum regiminis democratici31. Nostra autem hac aetate praeter idealis socialismi theoriam, quae passim principiis Rousseavii nititur, praecipue adversam habemus quandam moderni iuris publici scholam, a pantheistica Hegelii philosophia profectam, quae cum statum publicum realiter Deum ipsum esse fingat, mirum non est quod etiam publicae legislationi quasi omnipotentiam attribuat. Inde enim originem duxit modernus ille iuris positivi mechanismus, qui ad legis vigorem nil plane nisi externam legis formam et quasi legalem faciem requirit, atque ita pantheisticam quandam legalitatem, nomine „conscientiae publicae“ cohonestatam, verae moralitati substituens, ipsas privatas civium conscientias sibi subordinare ac subicere nititur32.
Atque huius perniciosissimi erroris contagio a nonnullis praeteriti saeculi decenniis ita iam recentiorem iurisprudentiam pervasit, ut vel inter viros rei Christianae ceterum sincere deditos aliquando reperiantur ab illius vestigiis non plane immunes. Non quidem isti infitiantur, subditos iure suo oboedientiam denegare legibus, quas servare salva conscientia nequeant; ipsas tamen leges eiusmodi licet manifeste iniustas, si ceteroquin secundum formas legales erectae fuerint, formalem tamen vigorem habere et retinere existimant, donec legitime abrogentur; et idcirco magistratus publicos ut tales ex officio teneri, eas exsequi et secundum eas iudicare, illosque pro hac sua oboedientia mere officiali ab omni propria „responsabilitate“ exonerari33.
At non advertunt, nullam plane neque magistratuum neque privatorum firmam obligationem esse, quae per Dei voluntatem rata non sit, ratam autem per Deum nullam esse posse, quae divino iuri repugnet. Errant quoque, si arbitrantur, hominem rationalem, quod potestas publica eum machinam esse supponat, eo ipso etiam coram Deo ut caecam machinam haberi, quae suorum actuum imputabilitate omnino careat.
Gravissimis hisce rationibus, fidei lumine insuper confirmatis, frustra opponitur: tali modo „perniciosum subiectivismum“ in ius publicum introduci, quo nec „legis maiestas“ nec iuris essentialis „obiectivitas“ et invicta efficacia salva manere possit. Cui respondemus:
-
Negandum plane, secundum expositam doctrinam ullum subiectivismum in ius publicum induci, ut ex regulis practicis infra subiiciendis ad oculum patebit. Immo contrarium verissime dicendum: humani arbitrii subiectivismo unice verum et immutabilem „obiectivismum“ substitui. Quid enim magis obiectivum, quam aeterna iustitiae principia, in aeterna Dei lege fundata et homini per modum naturae rationalis evidentia?
-
„Legis maiestati“ nil detrahitur, sed eidem opportune providetur. Lex enim ne maiestate sua excidat, iusta sit oportet; legi autem manifesto iniustae maiestatem vindicare est maiestatem blasphemare.
-
Confundendum non est ius cum iuris fictione mere legali et arbitraria. Omne verum ius suam essentialem obiectivitatem et invictam (moralem) efficaciam non aliunde habet, quam ex ordine rationali divinitus sancito; lex autem huic ordini manifeste contradicens, quantumvis inanem iuris formam prae se ferens, illam obiectivitatem iuri propriam nec potest nec debet habere. Quodsi nihilominus externam efficaciam sibi arrogat, ea non iuris efficacia est, sed mere physicae coactionis et tyrannidis.
Verum universum hunc moderni legalis mechanismi errorem partim in generali iuris socialis tractatu, partim specialius agendo de iure publico plenius expugnandum nobis reservamus34.
§ 3. Regulae circa easdem condiciones practice tenendae.
298. 1. Enumeratae condiciones, utpote essentiales, obiective ad omnem legem positivam pertinent, sive divinam sive humanam, non tamen ad utramque promiscue tamquam criteria applicari possunt. Etenim
a) Quamprimum divini mandati existentiam compertam habemus, nullo praeterea criterio de omnimoda eius legitima ratione indigemus, immo nefas esset, eam ullatenus in dubium vocare. Quare ilico et sine haesitatione illud suscipiendum et executioni mandandum est.
b) Circa legem humanam autem nihil obest, immo, ut obsequium nostrum rationabile sit, saepe necessarium est ut iure nostro in singula eius requisita inquiramus. — Qui vero characteres superioris legitimi, quis potestatis eius ambitus, quis promulgandi modus necessarius, partim ex legis obiecto, partim ex fine et constitutione vel legibus fundamentalibus cuiusque societatis colligendum est.
-
Quoties constat, legem aliquam ab auctoritate pro materia subiecta competenti, nec non legitima forma latam et promulgatam esse, rationabilis praesumptio oritur in favorem legis, etiam quod eius formam intrinsecam. Tum igitur valet et practice servandum est axioma: „Tamdiu legitimi superioris ordinatio iusta censenda est, quamdiu de contrario non constat.“35 Atque idem de legis quoque sufficienti „possibilitate“ valet.
-
Quodsi vero de legis iniustitia certo constat, tum docente S. Thoma36 duo practice distinguenda sunt. Namque lex iniusta esse potest
a) vel „per contrarietatem ad bonum divinum“, puta cum aliquid praecipit legi divinae contrarium, ita ut subditus eam servare non possit, quin et ipse iniustitiam, quae in lege est, moraliter participet; et tum non solum vi obligandi destituta est, sed insuper „tales leges nullo modo licet observare, quia sicut dicitur Act 4, oboedire oportet Deo magis quam hominibus“.
b) vel „per contrarietatem ad bonum humanum“, sive id contingat „ex fine“, sicut cum aliquis praesidens leges imponit onerosas subditis non pertinentes ad utilitatem communem, sed magis ad propriam cupiditatem aut gloriam; vel ex auctore, sicut cum aliquis legem fert ultra sibi commissam potestatem; vel etiam ex forma, puta cum inaequaliter onera multitudini dispensantur, etiamsi ordinentur ad bonum commune“. Huc igitur pertinent omnes leges iniustae respectu subditorum, eo quod illis gravamen inferunt iniustum, etiamsi ab iis sine peccato servari possint. Et de his quoque S. Doctor asserere non dubitat: „Huiusmodi sunt magis violentiae quam leges. Unde tales leges non obligant in foro conscientiae, nisi forte propter vitandum scandalum vel turbationem; propter quod etiam homo iuri suo debet cedere“, i. e. occasione earum interdum oriri quidem potest obligatio admittendi vel praestandi id, quod praecipiunt, sed per accidens, nec ex ipsa vi legum, sed solum ex consideratione officii naturalis per rerum adiuncta forte aliunde advenientis.
Attamen Suarez, hunc locum S. Thomae ex eius mente explicans, merito animadvertit: ut lex aliqua per se ad bonum commune utilis propter defectum iustitiae ratione modi censeri possit respectu omnium invalida, non sufficere qualemcumque iniquitatem seu disproportionem in distribuendis oneribus publicis, quasi per exceptionem legi inhaerentem, sed talem intellegendam esse, quae „redundet in detrimentum commune et in grave ac iniustum onus plurium membrorum eius“37. — Praeterea legis iustitia ratione modi commensuranda est unice ex modo operis, non autem ex modo operantis seu ex subiectiva morali dispositione aut motivo legem ferentis38.
§ 4. De extensione obligationis.
299. Obligationis extensio considerari potest vel secundum internam quantitatem, qua gravior aut levior esse censetur, vel secundum comprehensionem personarum, quae per eam obstringuntur. Circa utrumque ex natura et origine legis positivae haec similiter legitima corollaria consequuntur:
I. Quantitas obligationis positivae dependet
-
a gravitate obiecti. Haec vero aestimanda est tum ex fine proximo legis, tum ex obiecti ad eundem finem utilitate aut necessitate.
-
a voluntate legislatoris, utpote quae est causa efficiens obligationis. Non tamen absoluto arbitrio hunc effectum valide producere potest, sed solum intra limites, quos a fine essentiali legis et a natura obligationis sibi praelimitatos habet. Alias enim lex cessaret esse „ordinatio rationis“. Quapropter legislator humanus in materia quidem gravi vel graviter vel leviter, prout alterutrum magis expedire videtur, sed in materia undecumque levi non nisi leviter obligare potest39.
II. Respectu personarum extenditur obligatio
-
legis positivae divinae, facta promulgatione, ad omnes et singulos homines, ad quos ex Dei ordinatione pertinet;
-
legis humanae vero ad omnes et solos subditos rationis usu pollentes et existentes in loco, pro quo lata est lex40.
Articulus 3.
De cessatione et mutatione legis positivae41.
300. Lex positiva humana omni mutationis modo, qui in legem cadere possit, subiaceat. Lex autem divina eas tantum mutationes admittit, quae neque imperfectionem ex parte legislatoris supponunt, neque rationi stabilitatis a Deo intentae contradicunt. Quibus praemonitis generatim haec statuere licet:
I. Cessat esse lex tota et simpliciter
-
per abrogationem superioris vel expressam vel tacitam. Haec altera locum habet, quoties lex contraria fertur.
-
cessante legis ratione finali adaequata, quod quidem respectu legis humanae tum etiam contingit, cum toti communitati noxia aut inutilis evasisse certo cognoscitur42. — Tollitur similiter lex humana
-
per consuetudinem legitimam contrariam, quae est quasi lex non scripta, sed hominum moribus expressa. Consuetudinem certis condicionibus munitam in humana societate vim legis et hinc efficaciam habere iuris validi tum inducendi tum abrogandi, apud iuris consultos extra controversiam est nec non philosophice in ipsa natura iuris socialis fundatur43. Ut autem consuetudo legitima et legi par aestimari possit, requiritur ut sit a) honesta et utilis communitati, b) a communitate ipsa inducta per actus repetitos publicos et voluntarios (cum animo implicito eo obligandi, cum agitur de lege inducenda), c) diuturna et absque reclamatione socialis auctoritatis per notabile tempus producta44.
II. Tollitur lex aut legis obligatio ex parte his praecipue actibus, immediate aut saltem mediate a legislatore vel eius successore manantibus:
-
derogatione, quae est partialis abolitio legis;
-
suspensione, qua ad tempus legis efficacia sistitur;
-
dispensatione, quae est obligationis relaxatio respectu nonnullorum pro casu particulari, manente illa intuitu aliorum;
-
exemptione, quae est dispensatio in perpetuum concessa.
Partim ad dispensationem partim ad exemptionem aliquo modo pertinet lex favorabilis, quae „privilegium“ vocatur et vi cuius aliquid speciale sive contra sive praeter ius commune vel ad tempus vel in perpetuum conceditur. Itaque privilegium per se latius patet, quam dispensatio et exemptio, quatenus etiam specialem favorem conferre potest, qui nullam relaxationem communis alicuius obligationis involvat. Porro privilegium distinguitur reale et personale, prout „conceditur directe alicui rei, muneri vel condicioni distinctae a persona“, aut „immediate fertur in personam ratione sui“45.
Et haec quidem, tametsi per se legi positivae communia, practice tamen non eadem ratione vel condicione ad omnem legum speciem in particulari applicantur. Has autem proprias rationes tradere partim ad ius civile partim ad ius canonicum pertinet.
301. Scholium. Manente lege per se immutata accidere potest, ut in casu particulari aut respectu nonnullorum non obliget. Huc imprimis referenda est moralis impossibilitas seu nimia difficultas in particulari superveniens. Et haec est ratio legitime excusans a positiva obligatione, nisi lex ex natura sua ad eiusmodi onera graviora subeunda iuste se extendat, uti fit in militari officio defendendi patriam.
Similiter a legis humanae observatione aliquando legitime excusat „epieikeia“, i. e. prudens et moraliter certa praesumptio, legem ad casum praesentem ex mente legislatoris, ob adiuncta ab eo non praevisa, sese non porrigere. Ratio est, quia recta legis interpretatio non solum ex verbis et ratione legis, sed etiam ex mente legislatoris depromenda est, quae merito praesumitur iusta et rationabilis. Et quamquam legem interpretari per se non ad quemlibet privatum pertinet, in casu tamen necessitatis, ubi recursus ad auctoritatem non patet, unusquisque eiusmodi prudenti iudicio legitime utitur46. Longe gravissima epieikeiae species theoretice et practice illa sane est, qua in societate publica aliquando praesumptio altioris iuris contra observationem ipsius legis fundamentalis invocari contingit, et quae vulgo actio salutis publicae (Staatsstreich — coup d’etat) appellatur. Sed de ea ius publicum agit.