Theodor Meyer, Ius naturae generale
Institutiones iuris naturalis, Pars I: Ius naturae generale
First published 1906
Theodor Meyer’s Ius naturae generale from the second corrected edition (1906), in Latin with an original English translation. Preface and proemium included; the navigational contents and publisher advertisements are excluded.
Introductio I: Praefatio
Prooemium
Sectio I: Ethica generalis
Liber I: Liber primus. De elementis et condicionibus naturalibus actus humani
Liber II: Liber secundus. De attributis moralibus actus humani
Caput I. De moralitate
Caput II. De attributis moralibus moralitatem actus concomitantibus
De attributis moralibus moralitatem actus concomitantibus.
Articulus 1.
De imputabilitate.
§ 1. De natura imputabilitatis.
195. Iudicium, quo actus alicui subiecto tribuitur tamquam proprio illius auctori, imputatio dicitur. Itaque imputabilitas est proprietas actionis, vi cuius haec potest ac debet alicui tamquam proprio sui auctori ac domino tribui. Cum moralitate actionis, quatenus haec speciale attributum eius denotat (n. 141)1, imputabilitas illud commune habet, quod utraque est proprietas actionis liberae et consistit in relatione eidem intrinseca. Eo autem ambae differunt, quod moralitas relationem denotat actionis liberae ad finem ultimum; imputabilitas vero ad eius principium internum tamquam causam proximam. Hinc secundum suam moralitatem actio praedicatur bona aut mala, secundum imputabilitatem vero laudabilis aut culpabilis, seu fit imputatio vel ad laudem vel ad culpam.
Ex hac imputabilitatis notione, quam ex communi hominum acceptione atque usu huius termini deprompsimus, sequens de eius propria natura statui potest principium:
196. Thesis XXII. Formalis ratio imputabilitatis est ipsa actionis libertas.
Praenotandum. Est haec thesis illi analoga, qua in praecedenti capite formalem rationem seu obiectivam normam moralitatis definivimus; inde igitur etiam colligendum est, quid nomine „formalis rationis“ hic significare velimus (cf. n. 181).
Probatur. Formalis ratio, quae sola et per se imputabilitatem actionis constituit, est id, quo subiectum actionis suae proprie auctor censeri debet ac dominus. Atqui huius causalitatis ac dominii formalis ratio est ipsa actionis libertas, ut evidenter elucet ex iis, quae supra (n. 104 sq) de genuina liberi arbitrii notione dicta sunt. Ergo etc.
197. Corollaria: I. Quidquid tollit, minuit vel auget in actu liberum, eadem ratione et eatenus tollit, minuit vel auget illius imputabilitatem.2
II. In hac ipsa veritate fundatur distinctio inter malum seu peccatum formale et materiale. Potest enim quandoque alicui imputari actio per se spectata, cuius tamen obiectiva moralis qualitas vel nullatenus vel non secundum totam extensionem imputatur. Id evenit, cum quis libere quidem aliquam actionem posuit, sed eius moralem qualitatem ex ignorantia invincibili vel nullatenus vel ex parte tantum advertit, v. g. sub una tantum specie mali, ubi revera plures species illi inhaerent. Omnis eiusmodi actio in se et obiective quidem mala, sed ab agente secundum hanc qualitatem moralem non libere volita et proin ipsi non imputabilis peccatum materiale vocatur. Eadem autem actio, quatenus agenti secundum valorem moralem formaliter cognitum (sive obiective verum sive existimatum tantum) imputabilis est, peccatum formale constituit.
III. Ut imputetur malitia moralis actus, sufficit ut agens eam advertat; ut autem imputetur actionis bonitas, non sufficit mera advertentia, sed requiritur insuper, ut voluntas illam aliqua ratione intendat. Ratio huius disparitatis in eo sita est quod subiectum rationale, quam primum advertit aliquid esse malum, illud omittere debet, quodsi nihilominus admittat, merito illud libere velle censetur: contra non omnis bonitas, quam quis in actu a se suscipiendo advertit, eo ipso etiam positive volita censeri potest, quia nihil impedit, quominus intuitu finis principaliter intenti illam toleret potius aut permittat, quam positive velit. Iam vero unumquodque imputatur, secundum quod est formaliter obiectum liberae volitionis.
IV. Fructus naturales, qui imputabilitatem actus secundum eius laudabilitatem vel culpabilitatem consequuntur, sunt: aestimatio vel contemptus — laus vel vituperatio — honor vel dedecus — gloria vel infamia. Immo ipsa actualis imputatio, utpote quae sit iudicium alicui attribuens actum moraliter bonum vel malum, aestimationem vel contemptum fere immediate constituit, quae pro vario gradu et pro diversitate externae manifestationis sunt honor vel dedecus, gloria vel infamia.
§ 2. De imputabilitate effectuum, qui cum actione conectuntur.
198. A voluntate libera aliquid pendere potest vel qua voluntarium in se vel qua voluntarium in causa (85). Ad voluntarium et liberum in causa seu indirectum plerumque etiam referri debet id, quod cum actione libere volita praevidetur fore connexum. Dixi „plerumque“; id enim non simpliciter et pro omni casu affirmari potest, sed tum solum, cum ex aliis criteriis voluntas, dum amplectitur aliquod obiectum, rationabiliter censeri debet tendere aliquo modo simul etiam in id, quod cum eo plus minusve necessario coniungitur. Iam vero non raro contingit ut rationali interpretatione voluntas nequaquam censeri possit volitione sua tendere in omne id, quod quomodocumque cum eius libera actione coniungitur, etiamsi tamquam cum ea connexum praevideatur. Aliquando enim non tam velle eiusmodi effectus praevisos, quam eos legitime permittere dicenda est tamquam ab alia directa causa proxima sive necessaria sive libera provenientes. Determinandae igitur sunt condiciones, quibus fieri possit ut effectus aliquis, aut qualiscumque alia sequela cum actione libera conexa, ab imputabilitate eximatur.
Et quidem ad effectus bonos haec quaestio practice non refertur, cum nihil impediat, quominus voluntas cuncta bona, quae aliquo modo actionem consequuntur, formaliter simul cum illa intendat sibique imputabilia faciat. Eadem autem usum habet prope cotidianum ac saepe gravissimum circa effectus malos.
Namque plurimae sese offerunt in vita cotidiana actiones per se bonae atque laudabiles, aut saltem indifferentes, quae nihilominus deliberanti animo haesitationem ingerere possunt ex eo, quod effectus annexos habere videantur voluntati repudiandos. Itaque praeeunte S. Thoma sequens in ea re criterium statuimus.
199. Thesis XXIII. Effectus malus, quem praeter suam intentionem ex actione secuturum agens praevidet, huic imputari nequit, quoties illum positive impedire non tenetur. — Ut autem in casu particulari talis obligatio censeri possit revera non adesse, triplex condicio requiritur: 1) ut actio per se spectata sit bona vel saltem indifferens; 2) ut non unice ad effectum malum, sed ex natura sua saltem aeque immediate ad effectum bonum ordinetur, ab agente suo iure intentum; 3) ut habita proportione huius boni ad malum, quod permittitur, non desit ratio sufficiens agenti, suo iure utendi.
Praenotanda. Thesis duas partes complectitur, quarum prima generalem regulam enuntiat, altera eandem ad particulares condiciones redactam proponit. Prior assertio veritatem enuntiat hypotheticam, ita ut interim praescindat a quaestione, utrum aliquando et quibus in adiunctis hypothesis de facto verificari contingat; altera ad hanc ipsam quaestionem facti respondet.3
Res proposita exigit ut aliquatenus hoc loco tum obligationis tum iuris conceptus tamquam satis noti supponantur, quamquam de utroque argumento specialius infra agendum erit. Id vero eo minus incommodi habet, quod nihil supponatur, nisi quod ante omnem scientiae discursum communi hominum iudicio admissum notumque sit.
Probatur pars I. Generalis regula. Ut aliquid homini imputari possit, necesse est ut ei aliquo modo sit voluntarium vel in se vel in causa. Atqui effectus malus, praeter intentionem agentis et in iis circumstantiis eveniens, e quibus obligatio illum positive impediendi non oriatur, etsi ab agente praevisus, nulla tamen volitione voluntarius est. Ergo etc.
Prob. minor. 1. Non est voluntarius in se, ut patet ex ipsa hypothesi; supponitur enim evenire „praeter intentionem“ agentis. 2. Neque voluntarius in causa. Unica ratio, cur talis videri possit, in eo sita est quod agens malum ex actione secuturum advertit, nec tamen causam omittit; iam vero haec ratio in praesenti casu omni valore caret. Nam etsi recte dicitur: solam advertentiam ad malum actioni inhaerens sufficere, ut illud agenti merito imputetur, id ipsum tamen aliud fundamentum non habet nisi communem hypothesin, qua unusquisque obligari censetur omne malum cognitum actionis, quantum a se pendeat, declinare; quippe intellegendum est de malo morali, quod vel ex obiecto vel fine vel circumstantiis ipsam actionem certo inficere supponitur (vide n. 197, coroll. 3). Atqui regula in thesi enuntiata diserte conditioni adstringitur, quod agens malum effectum tamquam actioni moraliter extrinsecum impedire „non teneatur“. Ergo sub eadem condicione nulla ratio datur, ob quam ille voluntarius in causa dici queat.
Probatur pars II. In casu particulari tres in thesi enumeratae condiciones (collective) requiruntur et sufficiunt, ut agens malum effectum positive impedire non teneatur.
A. Requiruntur. Et quidem: 1. Ut actio per se spectata sit bona vel saltem indifferens. Nam actio per se mala eo ipso, quod est iam per se illicita, erit etiam eo magis illicita, quo magis simul est causa effectus mali, ut patet.
-
Ut non unice ad effectum malum, sed ex natura sua saltem aeque immediate ad effectum bonum ordinetur, ab agente suo iure intentum. Necesse est enim, ut agens, dum effectum malum non intendit, sed permittit, habeat finem bonum et legitimum, quem iure intendere et ad quem suam actionem tamquam per se legitimum medium eodem iure ordinare possit. Hoc autem non posset, si vel effectus bonus solum per accidens et remote, scil. mediante malo, ex actione proveniret; quia nefas est velle finem bonum per medium malum, vel si ad finem ceteroquin bonum aliqua ex causa ius non haberet, quoniam eo ipso etiam ius ad medium deficeret.
-
Ut habita proportione boni, quod legitime intenditur, ad malum, quod permittitur, non desit ratio sufficiens agenti suo iure utendi. Nam ut aliqua actio in particulari simpliciter licita sit, non sufficit ut agens eam ponendi ius habeat, sed insuper requiritur ut nihil obsit, quod usum huius iuris in casu particulari illicitum reddat. Iam vero in re praesenti lex caritatis et prudentis moderaminis usum iuris illicitum reddit, nisi obiectum iuris seu bonum, quod intenditur, in comparatione cum malo praeviso tale sit quod vere gravem illud permittendi rationem constituat.
B. Sufficiunt. Quotiescumque plane de hac triplici condicione constiterit, certum est actionem neque ex obiecto neque ex fine, ut patet, sed neque e circumstantiis malam et hinc prohibitam esse. Quamquam enim circumstantia effectus mali secuturi, si per se sola spectaretur, actum ipsum inficere et reddere illicitum posset, tamen, si consideratur in connexione cum aliis adiunctis, quae secundum condicionem tertiam supponuntur, illa eius moralis efficacia per momentum oppositum plane eliditur; ita ut eiusmodi effectus secundum rectam rationem, etsi numquam intendatur, tamen, cum absque graviore aut respective gravi incommodo vitari nequeat, licite permitti possit.
Confirmatur idem:
-
Ex communi hominum persuasione. Nemo sane ratione utens invenitur, qui practice idem principium non agnoscat et frequenter in usum deducat, intimae conscientiae approbante testimonio.
-
Ex absurdis. Namque si omnes effectus mali, quomodocumque cum actionibus nostris conexi, eo ipso, quod praevisi fuerint, tamquam voluntarii imputandi essent, aut si malum ex rationabili causa non impedire idem esset ac illud in causa voluisse, sequeretur: a) hominis iura plane illusoria esse, cum ex malitia hominum fere semper effectus mali cum illorum usu coniungi extrinsecus possint; b) ipsi Dei sanctissimae voluntati, quod nefas est vel cogitare, imputanda esse omnia mala, quae cum humana libertate, Deo creatore praesciente, conectuntur.
E quibus omnibus certo concludimus sub condicionibus in thesi definitis effectum malum actionis etiam ab agente praevisum per se citra peccatum permitti posse, nec proin ut voluntarium agenti imputabilem fore.4
200. Corollaria: I. Qui rei illicitae operam dat, generatim loquendo reus est omnium malorum, quae inde consectura saltem in confuso praevidet, nisi aliunde sive ex subiecta materia sive ex adiunctis momentum excusans vel attenuans intervenit. Qui autem opus ceteroquin licitum et iustum suscipit, ex duplici tamen capite reus fieri potest mali effectus a se praecogniti, scil. vel ex defectu boni ac legitimi finis, vel ex relativa tenuitate boni intenti in comparatione ad malum, quod permittitur.
II. Qui ex iustitia vel officio ad avertendum aliquem malum eventum obligatur, similiter ex iustitia tenetur omittere actionem, ex qua ille oriturus praevidetur, etiamsi ceteroquin neque ex se neque ex fine illicita foret.
III. Principium in thesi stabilitum practica applicatione fecundissimum rectae rationis normam continet, non solum innumera solvendi moralia problemata, sed etiam commensurandi im-5 utroque 1. per proprium relationis terminum, 2. per propriam habitudinem ad libertatem actionis. Moralitas quippe hanc libertatem supponit tantum ut condicionem necessariam, imputabilitas ex ea oritur tamquam e causa formali adaequata, meritum vero et demeritum ex eadem oritur tamquam ex concausa formali.6
203. II. Metaphysicum fundamentum conceptus meriti ac demeriti situm est in obiectivo ordine rerum, ad quem natura rationalis essentialem respectum habet. Verum in eodem obiectivo ordine rerum, si pro sua universalitate accipitur, conceptus quoque honesti et inhonesti et reliqui omnes conceptus, ad essentiam rationalis cognitionis pertinentes, suo modo fundantur, ut supra (n. 47, 188) ostensum est. Remanet igitur ut in illo ipso communi fundamento tam diversorum conceptuum ea propria ratio investigetur, per quam solius meriti et demeriti accommodatum ac proprium fundamentum esse intellegatur.
Et sane ordo in cunctis divinis operibus relucens, et cui cognoscendo atque imitanda natura rationalis adaptatur, varius est pro diversitate rerum et relationum, in quibus est. Omnis tamen haec ordinis varietas, docente S. Thoma, ad duplicem quasi classem reducitur (cf. n. 47). Vel enim est ordo operabilium ad finem et quidem in suo termino ad finem ultimum; vel ordo partium ad unum totum et ratione huius ad se invicem. Ille rerum motus et successiones finales respicit; hic earum quasi statum relativae quietis, quem ad invicem tenent, pro sua coexsistentia simultanea et coordinata; unitas constitutiva illius est: communis respectus ad unum finem; huius vero: communis dispositio ad unam totalitatem. Quaestio igitur proposita eo demum redit: uter ex his duobus ordinibus universalem ordinem constituentibus talis censeri debeat, in quo proprie conceptus meriti ac demeriti fundetur.
Respondemus: „Ordo operabilium ad finem“ ut talis proprium fundamentum est honesti et inhonesti, ergo idem simul proprium fundamentum rationis meriti et demeriti esse nequit; unde necesse est illud in altero rationalis ordinis respectu contineri, nimirum in „ordine partium ad unum totum et ratione huius ad se invicem“. — Nihilominus hic etiam ordo, pro sua generali applicabilitate ad res valde diversas, ulteriore specificatione indiget, ut specifice proprium meriti atque demeriti fundamentum exhibeat. Quippe mereri aut demereri de solis suppositis rationalibus praedicari potest; quare non ad mundum physicum, sed ad mundum moralem illi respectus partium ad unum totum referantur oportet. Quemadmodum nempe ex materialibus entitatibus tamquam partibus componentibus efficitur unus cosmos physicus, ita e spirituali quoque communione omnium creaturarum rationalium unus cosmos moralis oritur, cuius partes componentes sunt singula supposita rationalia seu personae. Itaque et condicio recti ordinis, quo uterque subsistat et conservetur, habita ratione diversae materiae, utrinque similis esse debet, scilicet conveniens proportio quantitativa partium ad totum et inter se. Et in mundo quidem morali haec proportio quantitativa alia esse non potest nisi ea, quae in personarum iuribus continetur, uniuscuiusque relationi sociali ad alias personas et ad totam communitatem accommodatis.
Qua praemissa analytica consideratione, ita demum statuendum videtur.
Metaphysicum fundamentum speciale ac proprium rationalis nostri conceptus meriti ac demeriti est: ordo proportionis quantitativae rerum ad mundum moralem applicatus.
Quippe ratio humana hanc proportionem tamquam necessarium elementum universi ordinis rationalis cognoscit et ad imitationem ipsius rationis divinae postulat. Idcirco exigit ut mutationes materiales huius ordinis quantitativi, quas libertas agentium rationalium suapte natura et vi socialis commercii, modo per excessum, modo per defectum convenientis quantitatis, iugiter inducit, aliquo modo compensentur, et ad formalem proportionis integritatem reducantur. Id ipsum re vera fit, dum ei, qui aliquid praeter iuris debitum alteri benevole praestat, ex rationali aestimatione meritum attribuimus, i. e. ius (saltem aequitatis) ad similem ex parte illius retributionem; ei vero, qui malevole alteri suum detrahit, demeritum, i. e. debitum, illi satisfactionem praestandi sive libere sive per impositionem.
204. Ad eandem rem illustrandam adverte: 1. Moralis iste cosmos, quatenus ex partibus (personis) recte ordinatis ad invicem et ad totum (societatem) coalescit, idem est, quem ordinem iustitiae vocamus. Quod ei consentaneum, iustum, quod ei contrarium est, iniustum dicimus. Itaque conceptus iusti et iniusti, meriti et demeriti ad commune metaphysicum fundamentum revocantur. Utrinque rationalis exigentia agnoscitur, postulans, ut unaquaeque creatura rationalis, tamquam pars spiritualis communionis, in quodam spirituali aequilibrio cum aliis creaturis consimilibus, tum singillatim tum collectivo sumptis, contineatur. Ita et S. Thomas7 intelligendus est, ubi duce Aristotele de iustitia profitetur eam in quadam „aequalitate“ (quantitativa proportione) fundari. Cum eadem re vulgaris partitio iustitiae consentit; ad proportionem enim servandam totius communitatis ad singula membra iustitia „distributiva“, ad proportionem mutuam membrorum inter se iustitia „commutativa“ proxime pertinet.
- In ipso mundo physico perfecta et quasi symbolica notatur analogia eiusdem illius legis ordinis quantitativi, quo mundus moralis in sua harmonica unitate subsistit et conservatur. — Quemadmodum enim in mundo spirituum lex iustitiae necessaria condicio est ordinis cum perpetuo libertatis motu conciliandi; ita in mundo physico, dum et is in perpetuo mutationum fluxu versatur, partim lex aequilibrii virium, partim lex symmetriae conservando ordini a creatore intento praesidet; — lex aequilibrii quidem ordini mundi dynamico, lex symmetriae autem ordini aesthetico accommodatur; utraque autem ad efficiendam et conservandam in mundo visibili proportionem quantitativam partium (corporum et formarum) ad invicem et ad unum totum pertinet.8
§ 2. De naturalibus meriti et demeriti condicionibus.
205. Cum ipso conceptu meriti ac demeriti huius simul condiciones naturales evidenter innotescunt, ut communis hominum sensus ac persuasio comprobat. Verum postquam obiectivum ordinem, in quo ratio meriti fundetur, perspeximus, nihil iam obstat, quominus similiter de eius condicionibus obiectiva ratio reddi possit. Eo pertinet:
Thesis XXIV. Meritum ac demeritum apud eos omnes et solos acquiritur, quibus actio, quatenus imputabilis est, emolumentum vel detrimentum affert, quod non sit iam omnimode ex rigorosae iustitiae ordine debitum.
Probatur. Meritum ac demeritum fundatur in ordine proportionalis aequalitatis inter entia rationalia sibi coexsistentia; ipsiusque internus et essentialis finis est hunc ordinem in perpetuo motu sociali, qui a libertate procedit, nihilominus iugiter integrum servare vel complere, quod fit per quandam compensationis legem inter eum qui dat et eum qui accipit bonum vel malum. Atqui ad ordinem proportionalis aequalitatis servandum vel complendum eiusmodi compensationis exigentia penes illos omnes et solos oritur, qui praeter iustitiae debitum ex alterius libertatis usu acceperunt bonum aut malum. Qui enim aliquid omnimode ex iustitia debitum praestat, nullam inaequalitatem aut disproportionem inducit, sed id ipsum complet, quod ad hanc perficiendam antea deerat et requirebatur.
206. Corollaria: I. Actio alteri utilis non cessat esse respectu huius meritoria, etiamsi utilitatem praestans aliunde forte quam ex iustitiae debito, v. g. lege caritatis, ad eam obligatus fuerit. Sic mendicus a divite eleemosynam accipiens non ideo grati animi officio erga illum rationabiliter eximitur, quod dives censetur non plus fecisse, quam quod ex caritate debebat, nullo ceteroquin iure obstrictus.
II. Immo actio etiam titulo iustitiae et pacta mercede alteri debita potest nihilominus esse meritoria eatenus, quatenus modus eam praestandi peculiarem voluntatis erga illum devotionem manifestat. Hic enim modus debitum praestandi per se rigorosae iustitiae mensuram excedit. In generali praesumptione huiusmodi meriti fundatur vulgaris usus operariorum, aliquid supererogatorii supra mercedem pactam postulandi.
III. Actus directus in bonum singularis personae habet meritum primario apud eam personam, secundario apud totam societatem, ad quam illa pertinet; similiter actus directus in bonum alicuius societatis habet meritum primario apud societatem, secundario apud singula eius membra. Ratio colligitur ex thesi ipsa et ex eo, quod bonum singulorum redundat in bonum societatis, et bonum societatis in bonum singulorum, vi unionis, qua societas una persona moralis efficitur.9
§ 3. De naturali hominis merito et demerito apud Deum.
207. Et meritum et demeritum quendam dignitatis et quantitativae proportionis ordinem supponit inter eum, qui meretur vel demeretur, et eum, penes quem meritum vel demeritum acquiritur. Sed aliter hunc ordinem supponit meritum, aliter demeritum. Quippe ut quis demereri, i. e. alienum ius laedere et inde debitum contrahere, possit, sufficit vel minimus gradus relativae personalis „quantitatis“, qualis est simplex personalis exsistentia. Hac sola supposita omne ens creatum liberum subiectum debiti esse potest, etiamsi ceteroquin omni proprio iure careat respectu illius, cuius sit debitor, immo si vel ipsa exsistentia sua per meram huius gratiam fruatur. Plus relativae dignitatis in subiecto meriti requiritur. Mereri enim est quasi iuris titulum, saltem aequitatis, acquirere, recipiendi compensationem ab eo, in cuius favorem aliquis de suo, i. e. de quantitate sibi propria, libere aliquid cessit. Necesse est igitur, ut antecedenter ad meritum aliquid vere suum, alterius iuri non iam debitum, possideat.
Hinc autem sponte enascitur quaestio: Utrum omnino hominis apud Deum meritum esse possit? Cum enim homo secundum totum suum esse, possidere, posse absoluto Dei dominio subiiciatur, nihil plane de suo in Dei favorem praestare posse videtur quod non iam stricto iure Deo debitum sit. Quomodo autem, sublata omni mutui iuris proportione, homini aliquod meritum apud Deum, i. e. ius erga Deum, attribui queat, quin divini iuris plenitudini detrahatur?
208. Et re quidem vera, si hominis relatio ad Deum simpliciter et absolute spectatur, fatendum sane est, eum respectu Dei non nisi officiorum, ac si ea laeserit, demeritorum, numquam autem ex se subiectum iuris et hinc neque meriti esse posse.10 Quodsi vero consideratur homo pro ea naturae dignitate, quam licet non ex se, tamen in se et eatenus per Dei creatoris munificentiam iam quodammodo ut suam possidet; si consideratur Deus ipse, non tam ut in se infinitus et absolute independens est, sed qualem benignissima sua ordinatione ipsi homini se quasi ut propinquum exhibere voluit, praebens se illi non solum ut summum bonum ac praemium possidendum, sed etiam ut providum totius humani generis gubernatorem et regem: nihil impedit, quominus inter Deum et hominem aliqua veluti bonorum proportio agnoscatur, in illa ipsa divina ordinatione fundata ac divina fidelitate firmata. Vi huius, ut recte observat S. Thomas, „uterque et Deus et homo operatur secundum modum suum. Modus autem et mensura humanae virtutis homini est a Deo. Et ideo meritum hominis apud Deum esse non potest, nisi secundum praesuppositionem divinae ordinationis; ita scilicet, ut id homo consequatur a Deo per suam operationem quasi mercedem, ad quod Deus ei virtutem operandi deputavit.“11
Quemadmodum nempe meritum hominis apud Deum supernaturale fundari constat in positiva Dei promissione et gratia, ita similiter meritum illius naturale fundari dicendum est in quadam veluti promissione Dei naturali, i. e. a Deo ut auctore naturae facta et ab homine lumine rationis cognita. Et revera talis divinae promissionis naturalis rationem habet illa Dei creantis sapientissima ac liberalissima ordinatio, qua in universo mundo creato ordinem naturae eudaemonologicum cum ordine deontologico inseparabili nexu obiective coniunctum voluit. Vi huius enim necesse est ut, quicumque et quatenus bonum morale libera operatione prosequitur, idem et eatenus in suo proprio et vero naturae bono proficiat suaeque perfectioni ac felicitati appropinquet, contra vero, ab ea recedat eo ipso et eatenus, quatenus ad malum morale declinet. Habemus igitur in rerum natura expressam et lumine rationis promulgatam Dei creantis voluntatem, qua idem bonum, quod nobis ut debitus naturalis tendentiae finis praefigitur, simul ut praemium operationis moraliter bonae proponi placuit.
Atque ita, quamquam hominis erga Deum neque ius neque meritum esse possit simpliciter, utrumque tamen convenire ei potest secundum quid; idque cum iuris divini plenitudine perfecte consentit. Tametsi enim supposita illa divina ordinatione, ei, qui bene agit, eo ipso debetur assecutio boni, ei, qui male agit, malum seu boni privatio, nequaquam tamen id homini, sed sibi ipsi Deus debere dicendus est, suae nimirum sapientiae, sanctitati ac fidelitati.12 Hoc sensu asseritur:
209. Thesis XXV. Non solum omni actu moraliter malo demeritum, sed similiter etiam actu moraliter bono meritum apud Deum acquiritur.
Probatur pars I. Demeritum. Omnem actionem malam apud Deum demeritoriam esse satis per se liquet. Qui enim libere Dei ordinem infringit, Deo adversatur et quasi ei malum infert. Atqui id eo magis repugnat debitae hominis ad Deum proportioni, quod ea non consistat aequalitate, sed summa inaequalitate, qua scilicet soli Deo omnia iura, homini officia tantum per se conveniant. Ergo.
210. Probatur pars II. Meritum etiam apud Deum homini bonum operanti competere, idque duplici modo, certo evincitur. Hominem enim, sive pro sua relatione personali et immediata ad Deum ut finem ultimum, sive pro respectu suo sociali ad universum mundum moralem et eo mediante ad Deum, eius rectorem et custodem, consideretur, utroque modo apud Deum, sicuti demereri, ita et mereri totidem argumentis monstratur:
Argum. I. Pro hominis personali relatione ad Deum ut finem ultimum. Omni actioni bonae insunt condiciones meriti tum ex parte hominis tum ex parte Dei:
a) Ex parte hominis. Quicumque bene agit, ordinem, quem Deus ipse necessario amat et vult, libera voluntate prosequitur, cum in eius potestate esset illum infringere aut neglegere. Atqui per hoc suam erga Deum propensam voluntatem opere ostendit et quasi aliquid, quod suum est, i. e. a suo libero arbitrio pendet, in Dei favorem praestat, idque etiam tum, cum aliquid lege praeceptum libere exsequitur. Ergo secundum hanc rationem aliquo modo meretur:
b) Ex parte Dei. Etenim Deus ipse in ordine naturae aliquem quasi ordinem aequalitatis inter se et hominem instituit, quo fit ut id, quod per se ex rigoroso iure Deo iam debitum est, nihilominus meritorium esse possit. Nam, praeterquam quod Deus multa bona non stricte praecipit, sed bonae hominis voluntati relinquit, etiam ea, quae praecipit, non solo titulo sui divini dominii ab homine exigit, sed simul praefinito praemio proportionato bonis actionibus (n. 208). Ergo ex parte Dei ratio meriti ab actione humana moraliter bona non solum non excluditur, sed potius de facto per ipsum Deum agnoscitur.
Argum. II. Pro sociali hominis respectu ad Deum ut rectorem mundi moralis. — Mundus moralis universus quaedam communitas seu societas est, cuius membra sunt singula entia rationalia, et cuius supremum rectorem et custodem Deus semetipsum eodem libero actu, quo eam creavit, constituit. Supremum commune bonum huius societatis est ordinis moralis integritas et perfectio, commune autem malum eiusdem turbatio. Itaque illud societati providere et conservare, hoc autem arcere supremi rectoris est, qui hoc titulo totam societatem quasi repraesentat eiusque bonum ac malum tamquam suum accipit. Qua praemissa consideratione ita ad mentem Angelici Doctoris ratiocinamur:
Quidquid homo meriti vel demeriti habet apud universalem hanc societatem divino regimini subiectam, idem habet apud Deum, eius rectorem et custodem. Atqui apud illam societatem, quemadmodum omnis actus humanus moraliter malus demeritorius, ita et omnis actus bonus meritorius est. Ergo similiter apud Deum.
Prob. minor. Omnis actus moraliter bonus, eo ipso quod communem rationalem ordinem adimplet aut perficit, universalis illius societatis commune bonum promovet; malus vero illud contra laedit ac minuit. Idque locum habet non solum, quoties actus bonus vel malus e suo obiecto vel intentione agentis directe et immediate in bonum universale, promovendo vel minuendo, dirigitur, ut v. g. actus religiosi obsequii erga Deum ut supremum regem et legislatorem, vel contra rebellis contemptus divini regiminis; sed tum etiam, cum actus pro sua qualitate morali proxime ac primario singulari tantum personae, sive alienae sive propriae, bonum illud ordinis procurat aut detrahit. Eo enim mediante bonum quoque vel malum communitatis, cuius illa membrum est, secundario procuratur. Omnis igitur actus bonus aut primario aut secundario apud universalem mundi moralis societatem meritum habet, malus autem similiter demeritum (n. 206 ad 3); proinde et apud Deum, eiusdem societatis supremum rectorem, et utrique congrua retributio debetur.13
211. Corollarium. In mundo morali homo triplicem ordinem rationalem sub Dei regimine partim immediato partim mediato libere complendum habet, scilicet ordinem individualem, socialem, universalem. Sub triplici igitur hoc respectu actio moralis apud Deum, ordinis universi custodem, sive primario sive secundario, meritoria vel demeritoria esse potest. — Est autem ordo individualis, quo unusquisque homo individuus in semetipso sub immediato regimine rationis recte ordinatur, quod fit per debitam subordinationem naturae sensitivae sub natura rationali, et singularum potentiarum sub regimine rationis secundum exigentiam naturae totius humanae. Ordo socialis dicitur, quo societas humana, quatenus aliquod totum collectivum constituit, in semetipsa recte ordinatur, quod fit tum ordine iustitiae tum ordine socialis caritatis. Verum, cum tota hominum societas pluribus arctioribus coetibus, nimirum familiis, communitatibus, civitatibus secundum quosdam organicos gradus coalescat, idem socialis ordo vel universim in collectiva unitate totius generis vel in variis particularibus coetibus considerari potest. Ordo moralis demum universalis est, quo universitas rationalium creaturarum, singulis ad invicem recte dispositis et ordinate cooperantibus, secundum finem creationis universalem recte ordinatur. Itaque ordo universalis socialem et individualem, ordo autem socialis individualem praesupponit et in sua latiore unitate comprehendit.
Notanda ad solvendas difficultates.
212. 1. Quemadmodum liberrima Dei promissione et gratiae dono supernaturali omni homini, qui sua ex parte requisitas condiciones impleverit, ius aliquod competit ad vitam aeternam, ita etiam ordo naturalis, a Deo per creationem libere constitutus et tamquam obiectum cognitionis praecipuum humanae rationi exhibitus, revera, ut iam supra (n. 208) monuimus, promissionis cuiusdam naturalis rationem habet, qua Deus mediante lumine rationis homini denuntiat fore, ut, quo ipse fidelius et perfectius moralem ordinem observaverit, eo uberius et perfectius per Dei retributionem suum proprium bonum assecuturus sit.
-
Qua ratione iuris divini plenitudo atque independentia cum hominis merito (secundum quid) conciliatur, duce S. Thoma supra n. 208 ostensum est.
-
Qui rem aliquam stricto Dei mandato praeceptam exsequitur, nihil quidem obiective Deo praestat, quod non omnimode ex iustitia debeat; nam, si omitteret, procul dubio divinum ius laederet. Nihilominus etiam in tali actione meritum eatenus invenitur, quatenus divina ordinatione illud ipsum mandatum sub meriti condicione propositum est, i. e. cum naturali promissione coniunctum, qua eius observatio intellegitur esse via ad beatitudinem consequendam, ita ut haec iam non tantum debitum naturae finis, sed simul praemium quoque virtutis divinitus propositum dici debeat.
-
Ceterum vide etiam responsa, quibus S. Thomas (l. c.) ea, quae huic doctrinae opponi videntur, illustrat et refutat.
§ 4. De praemio et poena.
213. Cum conceptu meriti et demeriti moralis (i. e. quod actionibus qua moraliter bonis aut malis apud Deum vel auctoritatem socialem a Deo delegatam acquiritur) conceptus quoque praemii et poenae intrinsecam correlationem habet. Namque bonum retributum vel retribuendum agenti pro actione moraliter meritoria praemium, malum vero physicum inflictum vel infligendum tamquam retributio pro actione moraliter demeritoria poena dicitur. Itaque praemium et poena eadem contrarietate sibi opponuntur, sicuti moralis imputabilitas actionis ad laudem et ad vituperium. Hac proprietate praemium (Belohnung) a mercede (Lohn) distinguitur, quae generatim retributionem denotat pro praestatione quacumque sine respectu formali ad eius moralem laudabilitatem. Secundum hanc conceptuum analysin recte statuitur: Omne morale meritum ius saltem remotum et late dictum (Anrecht) ad praemium, omne demeritum debitum poenae involvit.14
214. Atheismus socialis, qui nostra aetate in dies magis cunctas sociales institutiones profanare seu, ut loquuntur, „a caelo emancipatas terrae reddere“ contendit, nihil antiquius habuit, quam ut socialis quoque iustitiae ideam suis finibus philosophice accommodaret. His autem congruere nequaquam poterat communis illa orbis Christiani, immo et gentilis persuasio, apostolico dogmate firmata, qua constat socialis iustitiae munus — ac nominatim gladii potestatem ad punienda crimina — humanae societati non aliunde quam ex divina commissione competere atque nomine Dei, qui supremus est ordinis custos et vindex, ab hominibus exerceri. Intererat propterea, quemadmodum universae publicae potestatis, ita imprimis poenalis iustitiae administrationem ab omni suo intrinseco respectu ad Deum solutam ita humanae societati attribuere, ut ea tamquam institutio mere humana et per se unice in practica quadam rerum humanarum necessitate fundata considerari deberet. Huc pertinet moderni „liberalismi“ de iure poenali theoria, qua omnis poenarum usus fundatur partim in iure societatis, se ipsam adversus aggressores efficaciter defendendi, partim in officio socialis providentiae, malefactores tamquam noxia societatis membra sive apta correctione emendandi sive ad serviendum reipublicae vi coercendi, — reiecta scilicet omni ratione expiatoria poenarum, qua praeterea per iustitiam vindicativam congrua pro demerito culpae retributio statuatur. Huius doctrinae, ut facile patet, inter alia consequens est ut poena mortis vel penitus abroganda vel certe ad eos paucissimos casus restringenda sit, in quibus urgens necessitas publicae securitatis illam postulaverit.15 Itaque, tametsi alio in loco haec quaestio explicite tractanda est, iuvat tamen iam hic generale philosophicum fundamentum stabilire, quo eiusmodi novitas tamquam obiectivo rationali ordini contraria statim a limine excludatur. Huc refertur sequens assertio, qua analytice ex ipsa idea praemii et poenae eiusque intrinseca relatione ad rationem meriti et demeriti genuinus et essentialis determinatur finis, ad quem utrumque, et praemium et poena, ex intrinseca sua ratione ac proin ex intentione auctoris naturae ordinatur:
215. Thesis XXVI. Praemium et poena ex interna sua ratione ad duplicem finem essentialem ordinantur, nempe 1) ad rectum ordinem in mundo morali conservandum ac promovendum, 2) ad eundem ope retributionis pro merito et demerito in ratione iustitiae complendum ac restituendum.
Praenotanda. Duo fines, quos Thesis distinguit, ratione obiecti generalis utrique communia ad unum denique finem generalem reduci possunt, qui in ordine morali efficaciter sustentando consistit. Apte tamen separatim considerantur, tum quod diversam circa hunc ordinem functionem denotant eumque sub diverso respectu complectuntur, tum quod non pariter utrique a moderno naturalismo contradicitur. Secundum priorem finem praemium et poena ordini morali prospiciunt antecedenter ad liberam determinationem hominum in eamque moraliter influendo; et in eo quidem essentialem contineri rationem praemii et poenae facile omnes consentiunt; secundum alterum finem illa respiciunt ordinem mundi moralis consequenter ad usum libertatis humanae, quia ipsa iam libere facta sive bona sive mala supponunt. Ordo rationalis, quem directe sibi propositum habent, solus est ordo iustitiae (scil. quantitativae proportionis entium rationalium inter se et ad totam communitatem mundi moralis, cuius supremus provisor et custos ipse Deus esse cognoscitur). Atque hic finis est, cuius rationem reddere, praesertim secundum quod ad characterem poenae expiatorium pertinet, philosophia materialistica sane nequit, et quem propterea inter antiquata generis humani praeiudicia computandum esse existimat.
Probatur pars I. Praemium et poena ex interna sua ratione respectum habent ad voluntatem humanam, prout est electivum principium actionum moralium. Atqui secundum hunc respectum praemium et poena per se ad rectum ordinem in mundo morali conservandum ac promovendum pertinent. Ergo ad hunc finem illa essentialiter ordinari dicenda sunt.
Prob. minor. Spectata hominis natura, quae essentiali stimulo in beatitudinem contendit, negari non potest per praemium et poenam humanae voluntati motivum proponi non solum per se accommodatum, sed etiam efficacissimum, abstinendi a malo morali et bonum faciendi. Iam vero in hac ipsa liberae voluntatis abstractione a malo et sollicitatione ad bonum, qua libertas manens integra, in recto ordine prosequendo adversus sui inconstantiam confirmatur, provida ordinis moralis conservatio et promotio sita est. Ergo etc.
Probatur pars II.
Argum. I. Praemium et poena internam correlationem habent cum ratione meriti et demeriti moralis (213). Atqui secundum hanc correlationem eadem essentialiter pertinent ad ordinem iustitiae retributione pro merito complendum et retributione pro demerito (expiatione) restituendum. Ergo in hoc ipso finis essentialis praemii et poenae agnoscendus est.
Prob. minor. Praemium et poena, si pro sua correlatione ad meritum et demeritum morale considerantur, sunt id ipsum, per quod realiter satisfit ideali exigentiae, quam ratio meriti et demeriti e suo conceptu denotat. Atqui haec exigentia pro formali obiecto habet integritatem ordinis iustitiae seu proportionis quantitativae in mundo morali, quae quidem integritas completur retributione boni pro bono, restituitur autem retributione mali pro malo (n. 203 204). Ergo etc.
Argum. II, ex communi et invicta hominum persuasione. Is est omnium hominum ratione utentium „sensus iustitiae“, ut cum eadem directa evidentia, qua cuncti ideam meriti et demeriti perspectam habent, similiter correlatum utrique huic morali relationi terminum, retributionem scilicet boni pro merito et retributionem vindicativam mali pro demerito, tamquam rationalem exigentiam agnoscant, idque ratione sui sine omni eudaemonistico respectu ad aliud bonum vel emolumentum sive privatum sive sociale. Ergo necesse est ut huic rationali persuasioni obiectiva rationalis veritas respondeat.
Prob. antec. Ad 1 (intuitu praemii). Id manifeste ostendit: a) officium naturale communiter agnitum, quo unusquisque pro opere caritatis sibi liberaliter praestito saltem grati animi testificationem suo benefactori debere, et quo neglecto communi omnium consensu vituperio dignus iudicatur; b) honoris et laudis tributum, quod eximio merito virtutis (praesertim socialis) sponte offerri ab omnibus solet, quicumque non invidiae vel alio sinistro animi affectu magis quam ratione ducuntur.
Ad 2 (intuitu poenae). Ad hoc illustrandum simul et probandum pertinet a) ipse stimulus vindicandae iniuriae hominibus insitus; nam etsi is rectae rationi eatenus contradicere dicendus est, quatenus ad privatam vindictam subiectiva cupiditate sumendam impellit, cum huius iustitiae munus secundum naturae socialis ordinem auctoritati sociali reservatur, est tamen idem in natura rationali fundatus, quatenus obiectivum satisfactionis debitum enuntiat, qua iniuria reparanda sit sive sponte sive per impositionem; b) communis proborum omnium et publicae honestatis satisfactio, quae sentiri et manifestari solet, quoties atrociora crimina condignis poenis expiantur; et e contrario sensus doloris vel indignationis, si quando eiusmodi crimina promeritas poenas effugere contingit.
216. Corollaria: I. Siquidem Deus est auctor et summus ordinator mundi non solum physici sed etiam moralis, consequitur, recto ordini in mundo morali congruis mediis prospicere et ad hunc finem pro merito et demerito morali praemia et poenas statuere, essentialiter et per se soli Deo competere, humanae autem auctoritati non nisi ex Dei mandato et communicata potestate.16
II. Praemium et poena, considerata secundum primum suum finem essentialem, eius, qui ordini praeest (sive per se sive ex commissione), sapientiae, secundum alterum vero iustitiae respondent. Ratione igitur sapientiae, cuius est non nisi apta media ad finem deligere, praemium et poena eiusmodi sint oportet, quae psychologice satis efficax momentum humanae libertati suggerant ordinis moralis fideliter servandi, i. e. quae per se cuncta rationum momenta superent, quibus voluntas humana, illecebris mali circumdata, ad deserendum recti ordinis tramitem sollicitatur. Ratione autem iustitiae requiritur ut eadem retributionem contineant merito et demerito quantitative proportionatam.
III. Poena, secundum finalem suum respectum ad iustitiam considerata, recte concipitur tamquam reactio ordinis moralis adversus ordinis violationem, seu tamquam victrix affirmatio obiectivae inviolabilitatis eiusdem ordinis contra rebellem voluntatis negationem.17
IV. Quemadmodum meriti ac demeriti moralis triplex modus distinguitur, prout actio bona vel mala proxime ac principaliter meritoria vel demeritoria est respectu ordinis individualis aut socialis aut universalis, ita praemium quoque et poena analogam diversitatem participant, prout proxime et principaliter ad primum aut alterum aut tertium ex iisdem ordinibus conservandum vel complendum et restituendum referuntur. Hinc est quod poenae retributio secundum primum respectum demeriti primario in bonum individuale, scilicet in emendationem rei, secundario tantum et remote in bonum sociale et universale ordinatur; contra in retributione poenae secundum alterum et tertium respectum primario bonum sociale vel universale, secundario tantum vel tertio loco bonum individuale delinquentis respicitur. Haec diversitas tamen ratione finis proximi et immediati minime impedit, quominus ultimus finis omnis praemii et poenae solus ordo universalis recte dicatur, quippe cui ordo socialis et individualis tamquam membra organice subordinantur.18
V. Deo ut auctori naturae convenit, recto ordini in mundo morali similiter per modum naturae prospicere. Propterea, quaecumque in ordine rerum naturali rationem praemii vel poenae habere intelleguntur, ita revera per sapientissimam creationis oeconomiam disposita videmus, ut suum effectum (retributionem boni pro bono et retributionem mali pro malo) per ipsas causas secundas naturae consequantur. Namque secundum naturalem Dei providentiam generali quadam lege evenire cotidie experimur, actiones moraliter meritorias (sive respectu ordinis individualis sive socialis sive universalis) suapte natura quosdam effectus sortiri bonos seu fructus sibi connaturales et hos quidem triplici illi ordini analogos; similiter autem et actionibus demeritoriis effectus malos naturaliter correspondere.19
217. Scholium. De praemiis et poenis naturaliter constitutis quatenus ea ad sanctionem legis naturalis pertinent, infra specialius agendum erit. Ad id ipsum tamen, quod supra in Coroll. V generalius asseritur, in particulari illustrandum superest, ut praecipua capita earum rerum insinuemus, quae in mundo morali satis manifestam eiusmodi naturalis retributionis rationem prae se ferant, diversam pro diversa ratione meriti et demeriti moralis secundum triplicem gradum ordinis moralis, quem agens vel adimplendo vel laedendo respicit. Et vero
-
Ordini individuali, qui in continentia omnium appetituum sub regimine rationis consistit, naturaliter respondent tamquam analoga retributio a) pro merito: iudicium rationis approbantis seu conscientiae pax, animi corporisque integritas et valetudo, animi serenitas, vita diuturnior etc.; b) pro demerito: iudicium rationis exprobrantis et condemnantis, seu conscientiae remorsus, morbi corporis et animi, iugum concupiscentiae eiusque multiplex amaritudo, vita omni vero solacio et gaudio destituta, praematura mors aut infelix senectus etc.
-
Ordini sociali pro merito et demerito naturaliter conveniunt hinc quidem aestimatio, laus, honor, bona fama, gloria, pacifica vitae bonorumque fruitio; illinc vero contemptus, vituperium, dedecus, nominis labes, infamia, socialis existentiae multiplex turbatio. Quibus accedunt cetera innumera bonorum et malorum genera, quae ex observatione aut laesione ordinis socialis pro ipsa communitate oriri atque inde ad eius membra redundare solent, puta, hinc pax domestica et publica cum omnibus suis fructibus privatae ac publicae prosperitatis, illinc pacis et securitatis turbatio, contentiones, odia, caedes, tumultus, bella, unde simul innumerorum bonorum socialium fontes obstruuntur tam materialium quam spiritualium, uti v. g. culturae animorum per scientias, litteras et artes. Atque haec quidem mere naturaliter eveniunt; omitto enim poenas pro criminibus socialibus insuper lege positiva per auctoritatem socialem determinandas.
-
Ordini demum universali pro merito perseverantis in eo servando fidelitatis tamquam praemium respondet assecutio beatitudinis naturalis, tamquam poena autem pro gravi nec reparato demerito eiusdem beatitudinis privatio seu summum malum naturale. Et siquidem tum ordo individualis tum socialis tamquam partes constituentes in ordine universali continentur, neque erga alterutrum illorum meritum aut demeritum acquiri potest, quod non mediate in hunc quoque redundet, consequitur, rationem praemii et poenae illis in specie et singillatim accommodatam per se nondum esse completam, sed suum complementum sibi reservatum habere in retributione, quae ordini universali respondet.