Theodor Meyer, Ius naturae generale

Theodor Meyer

Theodor Meyer, Ius naturae generale

Theodor Meyer

Institutiones iuris naturalis, Pars I: Ius naturae generale

First published 1906

Theodor Meyer’s Ius naturae generale from the second corrected edition (1906), in Latin with an original English translation. Preface and proemium included; the navigational contents and publisher advertisements are excluded.


Introductio I: Praefatio

Prooemium

Sectio I: Ethica generalis

Liber I: Liber primus. De elementis et condicionibus naturalibus actus humani

Caput I. Synthesis propaedeutica de activitate causarum secundarum seu de actu naturali in genere

Caput II. De fine naturali actuum humanorum et hominis

De fine naturali actuum humanorum et hominis.

Prologus.

  1. Non de fine, quem operantis vulgo nominant, et qui pro hominis arbitrio multiplex esse potest, hic dicere suscipimus, sed de fine operis, seu de eo, quem homo sibi a creatore praeordinatum habet, et cuius assecutione secundum naturae mensuram in suo esse plene perficiatur et compleatur; et hic sane non nisi unus esse potest.

Porro idem hic naturalis finis, qui promiscue et hominis et actuum humanorum dicitur, quippe qui his mediantibus illi consequendus proponitur, nomine magis explicito etiam finis hominis ultimus internus audit; ultimus quidem, quia in eo natura simpliciter perficitur et completur, internus vero (alias et „proprius“ vel „particularis“), ut a fine ultimo externo, i. e. rerum omnium communi et universali, distinguatur.

Tutam huius finis investigandi viam ipsa illa interna correlatio suppeditat, quae inter naturam cuiusque entis et eius finem naturalem intercedat necesse est (vid. Axioma II), et cuius practicam regulam colligit Axioma XXIII (n. 30) statuens:

„Finis naturalis uniuscuiusque entis proprius cognoscitur ex eiusdem natura seu omnibus eius facultatibus in unam specificam tendentiam (expansionem) subordinatis.“

Hanc igitur sequentes methodum ad definiendum finem a definienda prius humana natura exordiamur oportet; definienda, inquam, pro suo scilicet respectu correlationis ad finem, non secundum omnes et singulas eius internas rationes penitus pertractanda. Plenior namque eiusmodi scrutatio, quae aptius fine iam stabilito et vicissim praelucente suscipitur, altero capite absolvenda erit.

Articulus 1.

De fonte cognoscendi finis psychologico, seu de finali respectu naturae humanae.

  1. Natura e suo genuino conceptu denotat substantiale principium motuum non per se indifferentium, sed essentialiter finalium, atque in hoc ipso eius interna cum fine correlatio fundatur (Axiomata I II). Quare non tam pro sua entitate in se, sed formaliter pro suo respectu finali natura aestimanda est, ut fons cognoscendi finis vero dici possit. — Porro omnis natura formaliter pro suo respectu finali exhibetur per tendentiam seu expansionem ei specifice propriam (Axiomata XXIII; cf. VIII XIII).

Horum facta applicatione ad naturam humanam in specie, pro suo respectu finali examinandam, eo demum tota praesens quaestio redit:

Quaenam censenda sit expansio humanae naturae specifice propria.

Cui quaestioni ut satisfiat, quaesita expansio tum in se tum in suo formali obiecto psychologice determinanda est.

§ 1. De naturae humanae expansione in se spectata.

  1. Thesis I. Propriam naturae humanae expansionem appetitus rationalis seu voluntas exhibet.

Praenotanda. Quid per expansionem alicui naturae propriam hic intellegamus, colliges e supra citatis axiomatibus. — Secundum ea naturae humanae expansio ipsam naturalem (i. e. a naturae impulsu profectam) hominis inclinationem vel tendentiam denotat, qua homo, ut homo est, ad finem sibi praefixum dirigitur ac sollicitatur. Potest autem eiusmodi finalis inclinatio duplici modo considerari, vel ut est actualis, i. e. in aliquo particulari actu exercita, vel ut potentialis, i. e. ut commune et permanens principium singularum inclinationum particularium, quae actu sub eius influxu fiunt. Hoc altero modo in praesenti thesi eam acceptam volumus. Similiter et S. Thomas: „… voluntas est rationalis appetitus, qui proprius est hominis.“

Probatur. Expansio humanae naturae ut tali propria eiusque propriam signans finalem directionem talis sit oportet, quae, instar fere communis resultantis in aliquo systemate virium mechanicarum, particulares omnes expansiones, quae in totius naturae entitate inveniuntur, ad unitatem colligat. Sicut enim quodlibet ens, utut compositum et hinc diversis potentiis expansivis praeditum, est tamen unum, ita finis ei respondens unus et hinc expansio finalis ei respondens una esse debet (Axioma IV). Atqui eiusmodi expansio in homine est ipsa rationalis voluntas. Ergo etc.

Probatur minor. Homo, ut compositum naturale ex rationali et animali constans natura, utriusque naturae proprias tendentias in uno subiecto actionum coniungit. Tendentiae vegetales, utpote physica necessitate in servitium vitae animalis assumptae eique ad perfectam unitatem immediate subordinatae, merito hic neglegi aut potius tamquam in ipsis tendentiis naturae animalis sumptae haberi possunt. Unde duplex tantum praecipue classis expansionum naturalium in homine consideranda manet: altera, quae naturae rationali respondet et in appetitu rationali seu voluntate consistit, altera, quae animali propria est et appetitus sensitivos simul cum tendentiis seu viribus locomotricibus comprehendit.

Iam vero, ut tendentiae tam per se diversae et pro diversitate obiectorum dissidentes ad unitatem tendentiae unitati subiecti agentis accommodatae ordinentur, necesse est ut omnes subordinentur et subserviant tendentiae uni (Axioma IV), quae est gradu suprema, adeoque tendentiae rationali seu voluntati. — Nam praeter eiusmodi subordinationem alia via illam unitatem efficiendi cogitari non potest, nisi forte — vel physicae commixtionis, qua singulae particulares tendentiae immutentur in aliquod unum collectivum a se diversum, — vel suppressionis omnium praeter unam. Iam vero utrumque experientiae physiologicae et psychologicae non minus quam sapientiae divini ordinatoris repugnat. — Ceterum idem per analogiam ordinis, qui in substantiae compositione cunctis animantibus communi apparet, satis confirmatur. In illis enim videmus non solum viribus sensitivis vegetativas, sed his iterum vires anorganicas subordinari, ita ut quivis gradus superior inferiores omnes eadem subordinatione sub se comprehendat easque omnes in unitate vitalis tendentiae quodammodo repraesentet.

Ergo certo concludimus, vi similis subordinationis indeque resultantis unitatis, in sola voluntate qua rationali totius humanae naturae expansionem naturalem specifice propriam agnoscendam esse.

  1. Corollaria: I. Natura hominis rationalis, cui voluntas ut rationalis tendentia respondet, vi illius subordinationis inferiorum facultatum vere naturam totius compositi humani in ordine ad eius naturalem operationem repraesentat. Quare homini, ut homini, simpliciter naturalis nulla operatio esse potest, quae non eidem rationali tendentiae congruat. Practice id ipsum illustrat S. Thomas, In lib. sent. 2, dist. 30, q. 1, a. 1 ad 4: „Quandocumque multa conveniunt ad constitutionem alicuius, alicui eorum potest aliquid secundum se convenire naturaliter secundum naturam propriam, et aliquid convenit sibi secundum naturam totius; sicut patet de elementis in mixtionem corporis venientibus. Secundum hoc ergo dico, quod vis concupiscibilis naturale habet hoc ut in delectabile secundum sensum tendat, sed, secundum quod est vis concupiscibilis humana, habet ulterius, ut tendat in suum obiectum secundum regimen rationis; et ideo quod in suum obiectum tendat irrefrenate, hoc non est naturale sibi in quantum est humana, sed magis contra naturam eius in quantum huiusmodi.“

II. Actus proprie humanus recte ab actu hominis distinguitur. Actus enim proprie humanus ille solum est, qui hominis ut subiecti agentis entitati proportionatur ac proinde sub influxu voluntatis procedit. „Illae solae actiones,“ inquit S. Thomas, „sunt proprie humanae, quarum homo dominus est; est autem homo dominus suorum actuum per rationem et voluntatem; unde illi actus, qui in homine vel per hominem fiunt, quin dirigantur per liberam voluntatis electionem, solent vocari actus hominis, sed non humani.“

III. Actus omnes humani aut immediate a voluntate exercentur aut mediantibus facultatibus illi subordinatis ab illa procedunt. Ideo voluntatis actus alii vocantur eliciti, alii imperati.

§ 2. De eiusdem expansionis obiecto formali.

  1. Quemadmodum motus actuales suo termino potissimum inter se distinguuntur, ita et potentialis aliqua ad motum inclinatio describi nequit nisi cognita eius potentiali directione. Hanc vero directionem cuiusque potentiae propriam eius obiectum formale exhibet. Hinc notissimum psychologiae principium: Potentia per suum obiectum formale specificatur, i. e. secundum speciem ab omni alia distinguitur. Itaque per obiectum formale terminus idealis ipsius potentiae qua talis, non terminus realis actuum a potentia productorum, neque aliquod eius obiectum particulare determinatum, sed ratio communis omnium possibilium obiectorum particularium et ab his mentis operatione abstracta designatur. Namque singulis obiectis „materialibus“ eo plane modo ratio obiecti formalis tamquam commune elementum inest, quo modo singulis actibus alicuius potentiae communiter convenit, esse ac denominari actus talis et non alterius potentiae (cf. Axiomata VII XIX).

Quibus praenotatis apparet, quorsum spectet et quam necessaria ad rem nostram haec ulterior quaestio accedat: Quale censendum sit obiectum formale voluntatis, seu potentiae appetitivae rationalis in homine — scilicet quale: tum ratione comprehensionis et ambitus tum ratione formalis respectus ad potentiam.

A. Comprehensio et ambitus obiecti formalis.

  1. Thesis II. Obiectum formale humanae voluntatis in suo conceptu tam late patet quam ratio boni latissime accepta seu est bonum universim.

Praenotanda. Conceptus „boni universim“ seu communissime sumpti, prout hic intellegitur, in sua comprehensione et extensione plane concordat cum conceptu „entis latissime sumpti“, de quo agit metaphysica generalis. Uterque nimirum pro sua universalitate comprehensionem notarum habet minimam, extensionis vero ambitum maximum, qui haberi possit. Quemadmodum igitur esse universalissimum in suo ambitu complectitur quidquid et quomodocumque habet rationem esse (non excluso etiam esse infinito, quatenus praescindendo ab infinitate huic procul dubio convenit esse in oppositione ad non-esse) — ita et bonum universalissimum ad omnem boni rationem, praescindendo a finito et infinito, sese extendit, nihil excludendo nisi non-bonum. Ideo hic conceptus non proprie genericus est seu univoce aliquod genus essendi vel boni constituens, sed potius talis, quem vulgo „analogum“ vocant, scilicet in unitate analoga coniungens ea, quae entitative ita disproportionata sunt, ut sub unitate generis nequaquam comprehendi possint.

Probatur I°. Voluntas, tamquam expansio hominis naturalis et specifica, proportionata esse constat apprehensioni hominis specificae, quae in rationali cognoscendi facultate continetur; unde debet ad illud omne potentialiter se extendere voluntas, quod rationali cognitioni tamquam obiectum potentiale et formale proponitur (Axioma IX).

Atqui obiectum formale intellectus est ens sub ratione veri communissime sumptum seu verum universim, id quod in psychologia certo comprobatur. — Ergo similiter voluntati ens sub ratione boni communissime sumptum, seu bonum universim, tamquam formale obiectum respondeat necesse est. Verum quippe et bonum non entitate, sed relatione tantum inter se differunt, et unum idemque esse, quod ut cognoscibile intellectui verum, ut appetibile voluntati simul bonum est.

  1. Probatur II°. Illud voluntatis humanae obiectum formale dicendum est, propter quod implicite appetuntur, quaecumque ab homine appetuntur, et quod implicite in omnibus et propter se appetitur. Atqui tale obiectum, respectu omnium appetitionum voluntatis humanae, est bonum universim. Nam si quidem omnis terminus tendentiae naturalis habet rationem boni (Axioma XIV), id proxime certum est: eiusmodi obiectum formale sub communi ratione boni contineri. Unde ita ratiocinari licet: Est illud aut bonum finitum sive particulare sive genericum, aut infinitum, aut demum bonum universim et latissime, abstrahendo ab omni eius determinatione sive finita sive infinita; alius enim modus concipiendi bonum non datur. Atqui neutrum ex prioribus esse potest.

  2. Non bonum finitum, et quidem a) non particulare; etenim nullum particulare finitum ita adaequat voluntatis tendentiam, ut non ulterius ad alia appetenda iugiter progredi possit; contra tam diu eius appetitus ulterius sollicitatur, quamdiu aliquid illi praeterea appetibile superesse ratione concipitur (Axioma XX). Ergo illud in se continere nequit rationem formalem appetibilitatis omnium obiectorum materialium, in quae voluntas successive tendere possit. — b) non genericum, i. e. communis et abstracta ratio boni finiti tantum et exclusive talis. Nam vi proportionis, quae est inter expansionem et apprehensionem naturae humanae propriam (Axioma IX), obiectum formale expansionis nequit esse arctius circumscriptum quam obiectum apprehensionis seu intelligentiae. Iam vero homo mentis operatione a cognitis finitis etiam ad ideam infiniti naturaliter ascendere valet, et huius intuitu conceptus entis communis est „analogus“ (n. 40). Ergo a pari consequenter ad illam mentis operationem in voluntatis obiecto formali etiam ratio appetibilitatis boni infiniti sub communi ratione boni comprehenditur.

  3. Non bonum infinitum determinate sumptum; hanc enim hypothesim admittere idem esset ac circa originem cognitionum nostrarum profiteri systema ontologismi, quod et philosophice et theologice falsum esse alibi demonstratur. Ontologorum quippe, utut loquendi modo inter se differunt, hoc tamen quoad rem commune dogma est: nullum esse particulare a nobis cognosci nisi vi intuitionis ipsius esse absoluti in mente nostra anterius admittendae, et hinc, quod logice plane consequens est, nullum bonum particulare a voluntate naturaliter appeti nisi vi appetitionis boni absoluti anterius supponendae. Atque ita sane, quemadmodum formale obiectum humanae apprehensionis naturalis faciunt ipsum esse absolutum, ita et formale obiectum expansionis logica necessitate in bono absoluto, adeoque infinito determinate sumpto, reponere coguntur. Similiter autem, qui voluntatis humanae formale obiectum ipsum bonum infinitum esse velit, eadem logica necessitate, in proportionali relatione inter apprehensionem et expansionem sita, ad profitendum errorem ontologorum etiam circa originem cognitionum plane adigitur. Quare et hypothesis, quae eo conducit, tamquam falsa excludatur necesse est.

Ergo remanet, ut voluntas formaliter inclinetur in bonum universim et communissime sumptum, abstrahendo ab omni eius determinatione sive finita sive infinita.

  1. Corollaria: I. Inclinatio voluntatis in bonum universim est forma omnium appetitionum humanarum. — Scilicet in singulis actibus alicuius potentiae duplex quodammodo elementum distingui potest: aliud formale et ideo omnibus actibus eiusdem potentiae per essentiam commune, aliud materiale, quo idem actus in individuo ab invicem differunt. Eodem igitur sensu etiam in actu voluntatis formam et materiam distinguere licet; non quasi alterutra sine altera umquam separatim actuari et concrete exsistere queat, sed quia haec duo elementa ad omnem actum realem constituendum concurrunt et qua talia mentis abstractione separatim cognosci et considerari possunt. Quare sensus Corollarii perinde accipiendus est, ac si dicatur: Actus voluntatis secundum formam aut secundum materiam accipitur, prout mentis abstractione in eo aut tantum generalis illa tendentia in bonum, quae essentiam communem omnium actuum huius potentiae constituit, aut contra tendentia in hoc vel illud bonum determinatum consideratur.

II. Hinc etiam apparet, quam sit hypothesis ontologistica ad id ipsum ad quod assumitur superflua. Namque ad explicandum, qua ratione sive intellectus noster cognoscere entia particularia sive voluntas appetere bona particularia possit, necesse non est recurrere ad aliquam anteriorem actualem intuitionem Dei ut entis absoluti, cuius lumine deinceps successive etiam entia limitata innotescant, neque ad primitivum aliquem actum appetitionis Dei ut summi boni et ultimi finis, vi cuius dein particularium bonorum appetitiones fiant. Horum enim plane sufficiens et vera ratio habetur pro intellectu quidem in eius formali relatione ad verum, pro voluntate autem in eius formali inclinatione ad bonum in communi.

B. De formali respectu, sub quo voluntas obiectum sibi propositum habet.

  1. Thesis III. Communis ratio boni eatenus formaliter proprium voluntatis obiectum censeri potest, quatenus rationali apprehensione illi proponitur.

Probatur. Ut aliquid vere obiectum formale alicuius potentiae dici possit, necesse est ut huic non solum extensive congruat, sed ut sub eo etiam respectu sumatur, sub quo potentiam revera specificat (39). Atqui ratio boni non solum per suam extensionem latissimam, sed simul per formalem respectum ad voluntatem, qui ei ex rationali apprehensione accedit, hanc potentiam ut rationalem ab omni appetitiva potentia per se non rationali specifice distinguit. Ergo…

Minor huius argumenti notissimum factum asserit experientiae psychologicae, quod non tam probatione quam explicatione indiget. Quemadmodum nempe appetitus rationalis super appetitum animalem, qui circa bonum sensibile tantum versatur, extensione sui obiecti excellit, ita eidem appetitui rationali essentialiter proprium est, in bonum tendere sub rationali apprehensione sibi propositum, i. e. qua proprie cognitum, non solum quomodocumque perceptum. Namque et animal bonum (sensibile) sibi congruum percipit, verum nonnisi apprehensione sensuali, i. e. sensu delectationis. Naturae autem rationali exclusive convenit, suum bonum (sive sensibile sive spirituale) intellectualiter percipere, scilicet cognoscendo ipsam obiecti convenientiam, qua illud proprie bonum est, i. e. aptum ad naturam sub aliquo respectu perficiendam. Et hanc quidem convenientiam mens nostra independenter ab omni sensu delectationis, immo non raro contra hunc sensum, cognoscere et aestimare valet; quamquam in eadem cognitione aliquando etiam delectabilitate obiecti iuvari ac dirigi aliquatenus possit. Igitur universim id interest inter apprehensionem sensitivam, cui appetitus sensitivus respondet, et apprehensionem rationalem, cui proportionatur appetitus rationalis, quod ope illius subiectum actionis suum congruum bonum sentit, ope huius vero proprie cognoscit.

Accedit, quod insuper aliquis in rebus bonitatis respectus ita exclusive ad solam cognitionem rationalem pertinet, ut nullo modo per apprehensionem sensitivam attingi possit. Talis est absolutus ille respectus convenientiae, quo obiectum, perfecte congruum fini alicuius naturae particularis, eo mediante congruum pariter esse cognoscitur fini universali totius creationis. Atque ita quidem apprehensio rationalis rationali expansioni obiective analoga est, utpote quae ad universalissimam pariter boni rationem appetendam atque amandam se extendit. Verum voluntas, exhibitis licet per intellectum diversis eiusmodi bonitatis respectibus, ad nullum tamen obiectum sub uno potius quam sub alio respectu actualiter amplectendum necessitate adstringitur, sed liberae eius electioni omnis haec determinatio proposita est; id quod Cap. III specialius probandum erit.

  1. Corollaria: I. Itaque dum bruta animalia, moderante sensitiva natura, ad bonum sibi congruum ac finem suum necessitate ducuntur, enti rationali propositum est ut ope rationalis cognitionis dirigente natura se ipsum ad bonum vere sibi congruum et ad suum finem conducat, eique soli convenit, agere non tantum secundum finem, sed etiam propter finem.

  2. II. Ea est naturae rationalis cum ipsa natura divina similitudo, ut homo, qua rationalis est, nullum bonum sibi vere congruum habere possit, nisi quod aliquo modo sit bonum secundum respectum bonitatis universalem et absolutam seu quodammodo bonum Dei. — Est autem hic respectus nihil aliud quam respectus honestatis, quo in omni sua libera electione voluntas rationalis dirigi debet. Honestas quippe ex obvio suo conceptu rectam ordinationem actuum liberorum qua talium designat; recte autem ordinata est actio libera, quae ex libera voluntatis electione dirigitur in bonum naturae rationali qua tali conveniens, i. e. quod bonum sit absolute seu per respectum ad finem rerum universalem. Ideo quidquid hac ratione bonum esse intellegitur, vulgo bonum honestum vocatur.

  3. III. Eatenus aliquod verum bonum hominis est, quatenus et honestum; quia solum honestum humanae naturae qua rationali congruum est; itaque quidquid est honestum per se et ratione sui, pariter per se et ratione sui verum bonum hominis est. Ea autem voluntatis obiecta, quae per se respectu honestatis indifferentia sunt, videlicet bona utilia et delectabilia, eodem modo qualitatem veri boni participant quo et honestatem, per solam nempe relationem intentionalem ad aliquod denique bonum per se honestum.

  4. Scholium. Consideratio philosophico-aesthetica.

Ipsa haec habitudo ad honestum et cognoscendum et amandum vere quidem naturae rationalis propriam indolem exhibet, sed sub eo tantum formali respectu consideratam, qui ad ethicam potissimum pertinet. Ad ethicos namque usus per se sufficit, notasse hoc loco hanc certam et pro moribus practicam conclusionem: Naturae rationalis bonum proprium liberis actibus prosequendum in ipso honesto situm esse.

Philosophiae vero latius acceptae non mediocriter interest, hanc ipsam rationis nostrae habitudinem ad obiectum sibi congruum altiore insuper obtutu comprehendere. Praeter honestum videlicet etiam verum et pulchrum rationalis apprehensionis obiectum proprium esse constat. Et, siquidem una est animi potentia, ad quam ea singula referuntur, necesse est ea nonnisi formali distinctione inter se differre, realiter autem unum tantum esse metaphysicum unumque rationis obiectum exhibere.

Quaeritur ergo: sub quo demum universalissimo conceptu hoc unum obiectum ita comprehendi queat, ut in eo, tamquam in sua communi et quasi altiore unitate, et honestum et verum et pulchrum contineri intellegatur? — et quae sit formalis ratio, qua nihilominus eadem inter se distinguantur.

Solutionem huius problematis insinuare videtur S. Thom. in l. Eth. Aristot. l. lect. 1, ubi ait: „Rationis proprium est, cognoscere ordinem.“ Neque id dissentit ab eo, quod alias vulgo dici solet: propriam rationis operationem in cognoscendis rerum relationibus versari. Ordinis enim conceptus generatim nil aliud dicit, quam quod etiam per harmoniae vocabulum non raro exprimimus, nimirum relativam dispositionem plurium ad aliquam unitatem. Quare et diversa ratio huius unitatis diversitatem ordinis inducit. Hinc est, quod S. Doctor ib. subiungit: „Invenitur autem duplex ordo in rebus: unus quidem partium alicuius totius seu alicuius multitudinis ad invicem, sicut partes domus ordinantur ad invicem; alius est ordo rerum in finem, et hic ordo est principalior.“ Porro utriusque huius ordinis iterum diversa formalis ratio subdistingui potest, prout scilicet sive τὸ Esse totum, qua unitas partium, sive finis, qua unitas rerum ad finem relatarum, diversimode se habere et considerari possunt.

Et vero negari nequit et honestum et verum et pulchrum in significando quodam obiectivo ordine convenire, tametsi hic alius in honesto, alius in vero, alius denique in pulchro esse cognoscitur:

Honestum quidem, quod tantum liberis actionibus convenire mens nostra concipit, ad illius generis ordinem pertinere, qui dicitur „ordo rerum in finem“, per se satis liquet. Neque tamen omnem ordinem finalem, qui in humanis operationibus invenitur, honestum appellamus, sed eum solum, qui est ordo rerum in finem universalem et absolutum; omnis alia ordinatio in fines quoscumque particulares, si praescindatur ab eorum relatione ad finem absolutum, sub generali potius nomine prudentiae obiectivae in operando (Zweckmässigkeit) comprehendi solet. Est ergo honestum ordo finalis liberis actibus qua talibus absolute conveniens, seu conformitas cum ordine finali absoluto.

Τὸ verum, obiective acceptum, aliud distinguitur speculativum, aliud practicum; unde et ratio nostra pro suo respectu ad alterutrum cognitionis obiectum, aut speculativa aut practica denominatur.

Verum practicum, eo ipso quod agendi normam exprimit, totum pariter ad ordinem rerum finalem reducitur; atque ita omne honestum, qua cognitum aut cognoscibile, simul verum practicum est et practicae rationis obiectum.

Verum speculativum contra non ordinem finalem, sed „ordinem partium alicuius totius ad invicem“ exhibet; consistit enim in harmonia notarum constituentium aliquod esse unum qua cognoscibile. Et quemadmodum in honesto respectus ad finem absolutum, ita in omni vero respectus ad ordinem essendi absolutum seu ad verum absolutum obiective includitur.

Pulchrum denique obiective id cum vero speculativo commune habet, quod similiter „ordinem partium alicuius totius ad invicem“ denotat, i. e. aliquem, non libere operandi, sed essendi ordinem incluso pariter respectu ad ordinem essendi absolutum. — Cum vero pulchrum in hoc etiam concordat, quod est obiectum per se perficiens potentiam cognoscitivam estque ipsius bonum proprium et ratione sui conveniens. Id ipsum et S. Thomas testatur dicens: „De ratione boni est, quod in eo quietetur appetitus; sed ad rationem pulchri pertinet, quod in eius adspectu seu cognitione quietetur appetitus ... Et sic patet quod pulchrum addit supra bonum quendam ordinem ad vim cognoscitivam, ita quod bonum dicatur id, quod simpliciter complacet appetitui, pulchrum autem dicatur id, cuius ipsa apprehensio placet.“

Itaque pulchrum non secus ac verum proxime considerandum est tamquam obiectum cognitionis seu contemplationis, et nonnisi consequenter ut obiectum appetitus. „Pulchritudo non habet rationem appetibilis, nisi in quantum induit rationem boni: sic enim et verum appetibile est.“

Eo autem pulchrum a vero formaliter differt, quod in vero ordo partium in ideis mere intellectualibus versatur et rationali cognitioni immediate et directe attingendus proponitur, in pulchro autem sensibilibus vel quasi-sensibilibus formis veluti incorporatus et ex earum harmonia symbolice relucens apparet, et ita mediante ac subministrante sensibilitate (i. e. functione cognoscitiva animae qua sensitivae) a ratione attingitur. Qua consideratione non minus illustrari quam confirmari intellegitur notissima definitio, qua τὸ pulchrum nil aliud quam splendor veri i. e. verum seu ordo essendi tamquam *obiectum rationi per se congruum in sensibili harmonia quasi resplendens, dicitur et cui opinio Platonis congruere videtur.

Atque ita quidem determinato obiecto formaliter proprio rationalis cognitionis, eo ipso appetitionis quoque rationalis obiectum proprium novimus. Quatenus enim „rationis proprium est cognoscere ordinem“, eatenus etiam appetitioni rationali ut tali proprium erit, amare ordinem, et quidem tamquam bonum formale, i. e. naturae rationali per se conveniens et ratione sui amabile. Idque revera ita esse experientia psychologica testatur. Inde videlicet fit quod obiectivus ille ordo, quam primum nobis sive in honesto sive in vero sive in pulchro obversatur, per se et ratione sui quandam satisfactionem et complacentiam parit, et eam quidem analogam obiecto secundum trinam illam proprietatem formalem. De honesto quippe et de vero complacentiam mere spiritualem, de pulchro pariter quidem spiritualem, sed non sine sympathica participatione sensitivae partis animi (complacentiam aestheticam) experimur.

Itaque idem obiectum rationale per se congruum, in se bonum et amabile, quemadmodum per intellectum speculativum et practicum tamquam verum et honestum cognoscitur et spirituali complacentia possidetur, ita per hominem integrum, i. e. secundum physicam unitatem naturae sensitivo-rationalis, tamquam pulchrum percipitur; quapropter in eodem totus homo consimili, nempe sensitivo-rationali, complacentia ac fruitione quiescit.

Notandum tamen notionem pulchri modo expositam in sola experientia humana fundari, „pulchrum“ igitur ita definitum censeri merito posse humanae contemplationi specifice proprium, utpote cui soli in his terris naturaliter competit apprehensio sensitivo-rationalis. — Nihilominus aperte sane erraret, qui hinc concludere auderet, intelligentias sublimioris ordinis seu naturae pure spiritualis a fruitione pulchritudinis naturaliter excludi, cum extra dubium positum sit obiective pulchrum (sin minus qua nostrum illud formale), certe tamen qua pulchrum virtuale, cunctis illis felicioribus mentibus ope cognitionis spiritualis perfecta claritate, immo eminentiore modo, obversari.

Ceterum opportunum de hac re luminis augmentum attulit definitio pulchri a P. G. Gietmann proposita: „Die Schönheit im allgemeinen ist die lichtvoll erscheinende Wahrheit oder Vollkommenheit, die Schönheit für uns Menschen aber und die Kunstschönheit die in sinnlicher Form lichtvoll erscheinende Wahrheit oder Vollkommenheit.“

Haec vel obiter insinuasse sufficit, ut inde discamus:

  1. Quanta sit vitae rationalis dignitas, quippe quae tota in ordine cognoscendo, amando, adimplendo consistit, in hoc quadam creata similitudine vitam divinam aliquatenus participans, quae ipsa est absolutus ordo veritatis in essendo et intelligendo, absolutus ordo sanctitatis et sapientiae in amando et operando, absolutus ordo pulchritudinis in se manifestando.

  2. Quam nobili cognationis vinculo aesthetica cum universa philosophia, tam speculativa quam practica, immo omnes humanae scientiae et artes inter se ex mente Creatoris arctissime consocientur. Suapte enim natura cunctae, mediante communi omnis rationalis cognitionis et appetitionis obiecto, quod est ordo in hoc mundo creato tum physico tum morali ubique menti occurrens, ad Deum, absolutum ordinem, e suis operibus magis magisque cognoscendum, amandum atque imitandum conspirant. Atque utinam non ipse homo frequenter eas ab hoc altissimo fine averteret!

§ 3. De finali respectu naturae humanae ad beatitudinem.

  1. Ex analysi psychologica, quam hactenus de natura humana secundum eius correlationem ad finem instituimus, haec proxime resultat conclusio: hominem vi naturae suae sub rationali apprehensione inclinari in bonum universim seu in omne bonum indefinite sumptum. Quodsi praeterea huic formali obiecto inclinationis comparaverimus conceptum beatitudinis, satis per se adiacet ulterius inferre, eandem illam naturae inclinationem per legitimam paraphrasin etiam dici posse ac vere esse appetitum naturalem beatitudinis.

A. Beatitudinis notio.

  1. Beatitudo generatim perfectam entis rationalis felicitatem denotat; vel, ut verbis utamur S. Thomae, „Nomine beatitudinis intellegitur ultima perfectio rationalis seu intellectualis naturae.“

Et quoniam omnis eiusmodi felicitas vel perfectio nonnisi in bono reperiri potest, scilicet sive in aliqua collectione bonorum sive in aliquo bono perfecto, quod multitudinis bonorum quasi compendium sit, magis concrete quidem, sed pariter generatim beatitudo definiri potest vel cum Boethio: „status omnium bonorum aggregatione perfectus“ vel status boni plenitudine perfectus. Hoc sensu et S. Augustinus dicit: „Beatus est, qui habet omnia, quae vult“; et S. Thomas: beatitudinem esse „perfectum et sufficiens bonum, omne malum excludens et omne desiderium implens“.

Non raro tamen beatitudinis nomen etiam sensu aliquo improprio usurpatur, sive ad designandam felicitatem hominis non quidem perfectam, sed in comparatione ad statum communem hominum, qualis de facto in his terris apparet, relative magnam, tametsi nec omne malum excludat nec omne desiderium impleat: sive ad significandam felicitatem maximam quidem, quam homo morali possibilitate attingere queat, habito tamen respectu ad certam vitae condicionem v. g. vitae praesentis mortalis. Talis est beatitudo, de qua Aristoteles disserit eam pro sola vita praesenti considerans. Quare de hominibus hoc modo beatis loquens addit: „Beatos autem dicimus ut homines“, i. e. quantum in his terris sors humana fert. Verum manifestum est omnem eiusmodi impropriam denominationem beatitudinis nonnisi per analogiam aliquam ad beatitudinem vere et simpliciter dictam adhiberi eiusque conceptum supponere. Quapropter in sequentibus de beatitudine agentes sensu tantum proprio eam acceptam volumus.

  1. Porro in beatitudine duo potissimum considerari possunt: ipsum bonum quo quis beetur, et assecutio huius boni; secundum priorem respectum accepta beatitudo dici solet obiectiva et idem significat, quod obiectum beatitudinis; secundum alterum respectum vocatur subiectiva, quae est ipsa beatificatio subiecti possidentis obiectum. Ipsa denique beatitudo subiectiva etiam formalis audit, quatenus non solum obiecti beantis possessionem in communi, sed huius possessionis formalem actum et modum exprimit.

Praeterea distinguenda est beatitudo naturalis et supernaturalis. Illa intra limites et capacitatem facultatum naturalium sita est, haec vero naturae limites praetergreditur et supernaturali elevationi virium et capacitatis respondet. Talis est, quae consistit in visione Dei intuitiva, cum amore et fruitione, quae illam consequuntur, in praesenti providentiae ordine, fide Christiana testante, homini proposita. Itaque beatitudo naturalis, quamquam in suo ordine perfecta, est tamen imperfecta, si cum beatitudine supernaturali conferatur. Verum de hac disserere ad theologiam pertinet; nos proinde intra philosophiae ambitum eiusmodi perfectum hominis statum considerantes nomine beatitudinis non aliam nisi naturalem intellegemus.

B. De naturali appetitu beatitudinis.

  1. Thesis IV. Intuitu formalis obiecti voluntatis homo naturali appetitu in beatitudinem ferri recte dicitur.

Praenotanda. Est haec doctrina fere corollarium, quod simplici evolutione conceptus e Thesi II et III consequitur. Nihilominus explicite est per modum theseos asserenda, tum quia totius praecedentis inquisitionis psychologicae summam continet, tum quia in natura humana formaliter id ipsum designat, per quod ea vere ac proxime dialecticus fons cognoscendi finis efficitur. — Ad sensum assertionis notandum, beatitudinem interim accipi tantum in communi, i. e. praescindendo ab ulteriore quaestione, in quanam re in particulari illa consistere censenda sit.

Probatur. Duplici modo homo naturali appetitu ferri in beatitudinem dici potest, scilicet 1. appetitu naturali, spectato mere potentiali, qui in sola essentiali inclinatione potentiae appetitivae ad beatitudinem consistit et pondus naturae dici potest; 2. appetitu naturali elicito, quatenus homo secundum illam potentiae inclinationem seu naturae impulsum, insuper actuali appetitione sive implicite sive explicite in beatitudinem sollicitatur. Atqui utroque modo homo naturaliter appetere beatitudinem comprobatur. Ergo…

Prob. minor. Ad 1°. Homo naturali inclinatione voluntatis fertur in bonum universim, i. e. in omne bonum indeterminate sumptum (Thesis II); iam vero hoc obiectum formale voluntatis manifeste cum ipso conceptu beatitudinis, in communi consideratae, realiter convertitur. Ergo eodem naturali appetitu, quo homo fertur in bonum, etiam in beatitudinem ferri dicendus est.

Ad 2°. a) Homo ratione evoluta non potest non aliquatenus conscius fieri formalis illius inclinationis in beatitudinem; in omni enim actu illa tamquam elementum eius essentiale elucet. Supposita autem et formali eiusmodi propensione et eius conscientia plus minusve reflexa, a priori psychologice necessarium esse intellegitur, hominem frequenter etiam elicito appetitu ad beatitudinem aspirare, sin minus explicite, certe implicite, contendendo iugiter quam felicissimus fieri.

b) Idem de facto sensus intimi experientia confirmatur. Eo enim indefessa hominis activitas spectat, qua nullis bonis et successibus plene satiatus ad ulteriores iugiter fines sese extendit, ut vel ad verum obiectum perfectae felicitatis magis magisque se disponat, vel, si circa viam ad illud in errore versetur, plurima saltem eorum, quae bona existimat, sibi decerpat. Propterea S. Thomas non dubitat generale axioma statuere: „Unumquodque (ens rationale) naturaliter desiderat suam ultimam perfectionem.“

  1. Corollarium. Naturalis appetitus beatitudinis in communi, non secus ac inclinatio voluntatis in bonum universim (42) omnium particularium appetitionum humanarum forma recte dicitur, atque ita ipsam naturam hominis, sub compendio naturalis expansionis eius exhibitam, verissime exprimit.

Articulus 2.

Asseritur finis hominis ultimus in communi

  1. Essentialis inclinatio naturae humanae in beatitudinem, si per se spectatur, est factum mere psychologicum, quod ratione sui nonnisi subiectivam, etsi essentialem, proprietatem denotat. Finis autem naturae, de quo hic quaerimus, i. e. destinatio ultima, quam homo a creatore sibi assignatam et secundum naturae directionem complendam habeat, per se ad ordinem rerum obiectivum pertinet. Quare obiectum formale illius naturalis inclinationis, quod per se nihil aliud est quam terminus idealis seu intentionalis subiectivae tendentiae, e suo conceptu nondum dicit ipsum naturae finem obiective realem, sed, ut iam supra (51) praenotatum est, proximum tantum dialecticum gradum suppeditat, a quo ad illam realem obiectivitatem affirmandam tuto passu transscendere liceat. Quod etsi mediante simplici conclusione iam fieri possit, est tamen pro rei gravitate explicite proponendum atque eo magis certis rationibus firmandum, quod non desint varii errorum fontes, e quibus contra hoc fundamentale doctrinae caput sub quadam specie veri dubia moveri queant ac revera moveantur. Et proxime quidem de fine hominis „in communi“ certo constare debet, i. e. sciendum, utrum omnino beatitudo realis tamquam obiectivus naturae finis ei proponatur — omissa interim quaestione de particulari eius obiecto et de modo, quo subiectum in eo beetur.

  2. Thesis V. Finis hominis ultimus naturalis in beatitudine realiter consequenda consistit.

Probatur I°. Ex mutua correlatione inter naturam et finem naturae.

Cosmologice certum est omne ens creatum, proinde et hominem, ad aliquem demum finem naturalem ultimum a creatore destinari, et hunc finem obiective proportionatum esse naturae. Atqui naturae humanae, quae pro subiectivo suo finali respectu considerata per ipsum naturalem appetitum beatitudinis verissime exprimitur (51), in ordine obiectivo manifeste nihil aliud proportionatur nisi beatitudo realiter consequenda. Ergo…

Probatur II°. Ex divinis perfectionibus.

Homo ad beatitudinem naturali appetitu, non solum potentiali, sed etiam actuali et habituali invicta necessitate sollicitatur (Thesis IV). Atqui ex hoc certum cognoscitur creatoris consilium, quo illum ad beatitudinem aliquando revera adipiscendam destinaverit.

Prob. minor. Repugnat sane divinis perfectionibus, formalem illam naturae rationalis inclinationem ac desiderium essentiale et invincibile per Deum absque hominis culpa suo reali complemento frustrari. Et vero adversatur: a) divinae veracitati et fidelitati, invicto stimulo et diserta quasi promissione, ipsa naturae rationalis locutione expressa, hominem allicere ad falsum et ad vanam exspectationem bonorum, quae ei obtinere numquam debeant; adversatur b) divinae bonitati, hominem per id ipsum, per quod super bruta animalia excellit, reddere illis longe miseriorem, eumque, amplissimae suae naturalis expansionis conscium, invincibili fame et siti cruciare numquam exsatianda.

Ergo homo a creatore ad ultimam naturae perfectionem et quidem in reali beatitudine assequendam destinari dicendus est.

  1. Scholium. Philosophia attribuens homini finem naturalem, in naturali beatitudine situm, non ideo contradicere theologiae christianae putanda est, quae Deo revelante docet hominem ad finem supernaturalem destinari, nimirum ad beatitudinem omni felicitate naturali perfectiorem et quae omnem naturae proportionem excedat. Utrumque enim verissime dicitur, alterum pro ordine naturali, alterum pro ordine supernaturali, ad quem per donum gratiae totum genus humanum in primo suo parente elevatum esse credimus. Nempe quemadmodum ordo gratiae ordinem naturae non tollit, sed supponit et elevat eique superstruitur, ita et finis supernaturalis naturalem non aufert, sed supra naturae exigentiam perficit. Itaque fidei documento certum quidem est hominem per liberam atque gratuitam divinae bonitatis oeconomiam revera ad finem destinari non mere naturalem sed supernaturalem, naturae videlicet elevatae proportionatum, ac proinde nonnisi supernaturalibus gratiae auxiliis obtinendum. Verum finis naturalis propterea sua obiectiva realitate nequaquam spoliatur, sed in ipso fine supernaturali, veluti minus perfectum in perfecto, eminenter subsistit. Idem affirmans Suarez, „certum est“, inquit, „in supernaturali beatitudine habiturum hominem omnem perfectionem sibi conaturalem.“ — Omittimus, quod praeterea nonnulli existimarunt in praesenti quoque providentiae ordine homines non baptizatos in infantia decedentes et ob solum originale peccatum supernaturali beatitudine privandos naturali tamen illa felicitate non carituros; quamquam, habita ratione illius privationis, eiusmodi sors non iam vere felicitas, sed potius miseria dicenda esset.

Notanda ad solvendas difficultates.

  1. I. Vis argumenti, quo secundo loco ad probandam thesin usi sumus, nil plane tangitur, si quis forte obiciat: bruta quoque animalia naturali appetitu in bonum naturae proportionatum ferri, et tamen, salvis certe divinis perfectionibus, omni suo bono pro hominis arbitrio privari posse; immo et ab homine nonnulla, ut videatur, naturaliter desiderari, quae tamen communi lege suo reali effectu carent; ita e. g. naturali stimulo vitae conservationem appetit et similiter horreri mortem. Quibus rationibus opponitur:

  2. Nullam in hac re paritatem esse inter hominem rationalem et brutum animal. Nam

a) tota huius natura cum omnibus eius potentiis et appetitibus ab ipso auctore naturae in hominis servitium tradita est;

b) eo ipso, quod animal intelligentia et hinc omni personalitate caret, non potest esse terminus ullius promissionis divinae, cuius intuitu divina fidelitas sibi ipsi quidquam debeat. Praeterea,

c) cum animal impar formandi conceptum universalem, numquam actu appetere possit nisi obiectum sensibile apprehensum ut actu praesens neque alicuius tendentiae in felicitatem conscius umquam fiat, etiam miserum aut infelix nequaquam redditur, dum serviens homini suum finem adimplet.

  1. In argumento non agitur nisi de hominis desiderio formaliter naturali, i. e. quod ipsam essentiam appetitus naturalis constituit et ideo plane necessarium et invincibile est. Tale autem solum est desiderium beatitudinis in communi. Quidquid igitur sub huius impulsu homo in particulari desiderat, hoc non per naturae necessitatem, sed potius secundum naturam per hominis electionem desideratur, neque necesse est id omne revera expleri. Ita et desiderium vitae conservandae, quamquam eius motus primo-primi, quos vulgo vocant, per instinctum sensitivum cunctis animantibus communem non raro necessario excitentur, intuitu appetitus rationalis tamen neque necessarium neque invincibile est, cum constet etiam ipsam mortem per liberam voluntatis electionem tamquam bonum appeti posse.

  2. II. Naturalismus pantheisticus, materialismo cognatus, necnon apertus atheismus modernus seu „materialismus philosophicus“ (duce Haeckel) a decenniis et theoretice et practice late dominans societatemque christianam partim devastans, inter praecipuos sane huius nostrae doctrinae adversarios nominandus est. Naturalismus etenim, quocumque nomine vocatur, ubi de hominis supremo fine agit, vix aliud hoc nomine intellegere solet nisi finem humanitati, i. e. generi humano in his terris a natura praesignatum eumque in iugi evolutione et progressu versus idealem illius culturam et perfectionem reponit

Huic fini, tamquam rerum omnium humanarum supremo, singulos quoque homines ex naturae instituto subordinari docet. Quapropter finis ultimus individuis hominibus proprius alius non relinquitur, nisi ut excolendae „humanitati“ pro suis quisque facultatibus subserviat, indeque suam quoque perfectionis ac prosperitatis partem, quoad potuerit, depromat Verum errorem hunc, tam per se quam in suis fructibus ipsi genuinae „humanitatis culturae“ funestissimum, non solum verum hominis finem ignorare, sed immo omnem individualis personalitatis ideam dignitatemque funditus tollere manifestum est. Quare cum eius fundamentum idem sit ac totius philosophiae vel materialisticae vel pantheisticae, in qua expugnanda non mediocris pars metaphysicae versatur, non est quod hoc loco in illo refutando diutius immoremur. Ceterum, quod idem error in specie moderni quoque iuris publici venenum maxime letiferum esse cognoscitur, per decursum huius operis eum iterum atque iterum, secundum diversas quas induit facies, armis etiam nostris obviam habebimus.

  1. III. Notandus praeterea est error Kantii eiusque scholae, qui ex alio capite nostrae assertioni contradicit, substituens verae beatitudini, i. e. statui quietis in possessione ultimae perfectionis, perpetuum accessum ad beatitudinem numquam plene possidendam. Nimirum in opere „Kritik der practischen Vernunft“ Kant, e suo systemate immortalitatem animae adstruere volens, ab ipsa rationalis animae destinatione, „ad sanctitatem, i. e. ad absolutam voluntatis cum lege morali conformitatem“, argumentum depromit. Quippe hanc destinationem, ait, ex postulato practicae rationis necessariam quidem intellegi, revera tamen a nullo ente rationali huius mundi sensibilis ullo umquam tempore suae existentiae („in keinem Zeitpunkte seines Daseins“) penitus adimpleri posse. Necesse est igitur, ita concludit, ut „per aliquem progressum in infinitum versus illam plenissimam conformitatem“ eiusmodi destinationi satisfiat; proinde „in hac ipsa practica progressione reale nostrae voluntatis obiectum agnoscendum esse“. Et mox addit: similem esse condicionem adipiscendae beatitudinis sanctitati morali respondentis, scilicet „eam pariter nonnisi in infinito progressu in eiusque totalitate consistere ac propterea a creatura numquam plene attingi posse“ Omissa crisi, cui aliunde hoc kantianum ratiocinium ac propria probandae immortalitatis methodus ansam praebet, ad praesens nostrum propositum sequentia animadvertisse sufficiet:

  2. Kantiana haec hypothesis a priori excluditur per argumentum, quo contraria thesis, ratione e divinis perfectionibus petita, positive probata est (54).

  3. Eadem laborat multiplici interna inconvenientia, qua seipsam excludit. Nam seriem realem supponit bonorum hominis secundariorum, participatorum, relativorum sine bono aliquo reali, quod habeat rationem boni per se, a quo illa participentur et ad quod referantur; supponit item realem seriem finalem, sine determinato fine ultimo, nisi forte mere ideali et ad infinitam quasi distantiam in aeternum refugiente. Id autem aeque repugnare videtur, ac si statuatur series motionum, sine primo movente reali; notum est enim illud S. Thomae: „Ultimus finis hoc modo se habet in movendo appetitum, sicut se habet in aliis motionibus primum movens“; quasi dicat: tam parum tolli sine repugnantia potest ultimus finis in serie appetitionum, quam primum movens in serie motionum. — Neque etiam iuvat, si forte quis urgeat in illo perenni ad ulteriorem perfectionem progressu ipsam perfectionem absolutam pro fine ultimo et primo movente in ordine intentionali haberi posse, etiamsi hic finis in ordine reali numquam attingendus sit. Id enim in ipsa natura rationali absurdum contradictionem argueret, quia obiectum per se et essentialiter numquam attingibile ac proinde per se naturae humanae disproportionalum, nihilominus ponitur in ordine naturalis appetitionis ut primum movens adeoque ratione sui expansionem sollicitans. Nam esse aliquid per se naturae disproportionalum, et idem simul esse per se eius formale bonum et complementum, in quod per essentiam fertur, non minus logice quam cosmologice absurdum est. Id ipsum affirmat S. Thomas dicens: „Nihil enim movetur ad id, ad quod impossibile est pervenire.“

  4. Perpetua ad felicitatem progressio absque termino quietis insuper conciliari nequit cum ordine sanctionis moralis, quem, spectata Dei providentia etiam mere naturali, ratio nostra omnino necessarium esse cognoscit (id, quod infra suo loco ostendetur). Hic ordo praecipue in iusta praemii ac poenae retributione consistit, i. e. singulorum meritis ac demeritis moralibus generali quadam naturalis providentiae lege proportionata. Promulgatam eiusmodi legem in ipsa rerum natura vel inde intellegimus, quod in omni naturali tendentia rationem eudaemonologicam cum ratione deontologica obiective coniunctam esse creator voluit (31). Iam vero in illa hypothesi eiusmodi proportionis servandae omne fundamentum subtrahitur. Quae enim in assequendo bono pro hominibus diversi meriti obiectiva praemii diversitas, ubi unum datur et commune omnium per successivos boni gradus perpetuum et infinitum curriculum? — retardationis forte vel accelerationis maioris aut minoris? — at vero quid temporis intervallum, quid citius et serius in progressione aeterna?

  5. Quidquid praeterea contra possibilitatem status beatitudinis quiescentis, sive ex obiecto formali appetitus rationalis male intellecto (confundendo „bonum universim“ cum conceptu generico bonorum tantum finitorum), sive ex naturae humanae perfectibilitate per quandam apparentiam obici forte possit, ex infra dicendis sua sponte solvetur.

Articulus 3.

Finis hominis ultimus in particulari determinatur.

§ 1. De beatitudine obiectiva.

  1. Thesis VI. In nullo bono finito, sed in solo Deo natura humana perfecte compleri seu obiective beari potest.

Praenotandum. Dicitur „perfecte compleri“ —: etenim bona etiam finita ac temporalia, dummodo ad bonum supremum recte ordinata sint, ad naturam magis magisque perficiendam atque ita ad naturalem beatitudinem hominis efficiendam obiective concurrunt. Hoc sensu sane nil impedit, quominus in complexu eiusmodi bonorum beatitudo quodammodo incohative iam contineri dicatur.

  1. Probatur pars negans assertionis: In nullo bono finito ... etc.

Ut aliquod bonum par sit perfecte complendi naturam humanam, procul dubio necesse est:

  1. ut sit per se bonum, i. e. suapte natura appetibile propter se, non propter aliud; 2. ut appetitum plane expleat;

  2. ut excluso omni malo stabile atque indeficiens sit.

Atqui tam experientia quam ratio ostendit has condiciones in nullis bonis finitis quibuscumque sive singillatim sive collective sumptis reperiri. Quod nisi per se satis liquidum esset, percurrendo certe vel obiter cuncta huiusmodi bonorum genera, luce etiam clarius appareret. Sunt enim illa aut bona corporis (naturae sensitivae accommodata) aut bona animi, aut bona externa, quae vulgo bona fortunae dicuntur, ut affluentia divitiarum, honores, dignitates, amicitia, etc., aut demum horum omnium congeries. Iam vero ista omnia non solum cunctis praedictis characteribus carent, sed eos per se et essentialiter excludunt:

  1. Bona corporis. Ea consistunt in corporis substantia et vita, in eius sanitate, vigore, robore, pulchritudine, fruitione et sensitivis voluptatibus. Ista autem manifeste sua natura subordinata sunt bonis animi ad eaque pertinent bona, quae utilia vocantur, quare non sunt per se seu ratione sui appetenda. Eadem insuper esse valde defectibilia, imperfecta, incerta, instabilia, nec proin explere appetitum hominis posse, nemo est, qui non experiatur.

  2. Bona animi finita partim sunt ipsa substantia animae in se considerata cum suis facultatibus, partim bona spiritualia per exercitium facultatum acquisita, videlicet sapientia et virtus. Iam vero a) ipsam entitatem animae non esse nec esse posse id, quo homo beatur, satis manifestatur per ipsas facultates, quibus praedita est; quippe quae ostendunt, quam parum illa sibi ipsi sufficiat et quantopere indigeat ab extrinseco perfici. b) Bona autem spiritualia per exercitium facultatum acquisita, quamvis nobilissima, non tamen in se ipsis rationem summi boni continent, sed potius dicenda sunt dispositio et via ad illud acquirendum seu media, quae ad id tamquam suum finem ordinantur. Et sane sapientia, cui omnis scientia et cultura animi subservit, aliud non est, quam cognitio et studium veri boni acquirendi; virtus vero est habitus ex hac cognitione studioque liberas actiones disponendi. Porro neutra est in se perfecta nisi post summi boni adeptionem, puta ob innumeras difficultates, errores, molestias et insatiabile semper ulteriora cognoscendi desiderium, ob pugnam, quam subire virtus cogitur, quae insuper augeri iugiter potest.

  3. Bona externa seu fortunae, ut sunt divitiae, honores, dignitates, potentia, amicitia etc. Nam

a) haec omnia eatenus bona sunt, quatenus ad animi vel corporis bona comparanda utilia sunt, ac proinde non ratione sui appetenda;

b) eorum acquisitio et conservatio non est in omnium potestate, suntque semper incerta et instabilia;

c) cum labore acquiruntur, cum timore et sollicitudine possidentur, cum dolore amittuntur; cupiditatem non solum non satiant, sed potius iugiter acuunt, aliquando et nauseam ingerunt et vitae taedium.

  1. Omnium denique istorum bonorum congeries. Etenim

a) inhabilitas singulorum eiusmodi bonorum ad beatum hominem non ex ratione quantitatis, sed solius qualitatis naturalis, qua sunt per se imperfecta, defectibilia, derivatur. Atqui is defectus per nullam agglomerationem illorum umquam tolli potest.

b) Certum est neminem repertum umquam fuisse, qui, quantumcumque bonorum finitorum possideret, iisdem satiatus plenus fuerit: immo neminem reperiri, qui non, quo plura assequatur, eo plura appetat. Ergo concludere licet, etiamsi quis solus omnia occuparet, nequaquam eum inde beatum fore. Alias enim eo magis decrescere deberet appetitus, quo plus boni quis iam possideret et quo magis ad limites plenae satietatis accederet: siquidem causa omnis appetitus est carentia boni, decrescente igitur causa decrescere etiam effectus debet

Ergo universim certo concluditur in nullis bonis finitis veram obiectivam beatitudinem consistere posse

  1. Probatur pars affirmativa assertionis: In solo Deo ... etc. Cum in aliquo demum obiecto congruo beatitudo realiter obtinenda sit (Thesis V), ipsa exclusione finitorum bonorum, haec altera pars in priore indirecte quidem iam probata censeri potest. Medium enim inter finitum et infinitum non relinquitur. Iuvat autem eandem veritatem directis argumentis firmari:

I. Argumentum psychologicum: ex naturae humanae ad infinitum obiectum habitudine.

Illud solum bonum ultimam humanae naturae afferre perfectionem atque ita hominem vere beare potest, quod realiter adaequat obiectum formale tum apprehensionis tum expansionis rationalis eiusdem naturae. Atqui tale non est nisi esse infinitum seu Deus.

Maior patet ex dictis supra (16, Axioma IX; 27, Axioma X; 37, Thesis I). Psychologice namque haec unica condicio est, qua naturalis appetitus ab ulteriore motu quiescat.

Prob. minor. Quemadmodum voluntas expansionem finalem totius humanae naturae propriam, ita intellectus eiusdem apprehensionem pariter propriam illique proportionatam exhibet (37, 16). Est porro utriusque rationalis facultatis obiectum formale ambitu latissimum, nimirum, in ordine cognitionis quidquid veri, in ordine appetitionis quidquid boni rationem habet (40). Iam vero huic universalitati sive veri sive boni nihil aequivalens in ordine reali esse potest nisi infinitum. Et sane, cum intellectus noster naturaliter a cognitione entium finitorum ad notionem quoque infiniti, a cognitione veritatum particularium ad notionem veritatis absolutae pertingere valeat, necesse est obiectum formale intellectus et voluntatis etiam ad verum et bonum absolutum sub communissima illa ratione veri et boni sese extendere (40). Quare nec intellectus suam ultimam perfectionem nisi in absoluta veritate nec voluntas nisi in absoluto bono seu Deo reperire potest.

S. Thomas idem fere argumentum his complectitur verbis: „Impossibile est beatitudinem hominis esse in aliquo bono creato. Beatitudo enim est bonum perfectum, quod totaliter quietat appetitum.... Obiectum autem voluntatis, quae est appetitus humanus, est universale bonum, sicut obiectum intellectus est universale verum. Ex quo patet quod nihil potest quietare voluntatem hominis nisi bonum universale: quod non invenitur in aliquo creato, sed in solo Deo.“ Quo sensu et S. Augustinus non minus philosophicam quam theologicam veritatem enuntiavit, obtestans: „Fecisti nos, (Domine), ad te, et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te.“

  1. II. Argumentum cosmologicum: ex ordine finali creationis.

Construitur et hoc argumentum ex ideis Angelici Doctoris, quas ut totius philosophiae fundamentales in Summa theologica multis in locis, imprimis autem in opere „Contra Gentes“, per plura capita evolvit, et quae ad hanc fere considerationem reduci possunt:

Omnium creatorum communis finis ultimus Deus est. Ad eum tamquam centrum totius ordinis finalis omnium rerum naturales tendentiae gradatim diriguntur. Haec directio in eo consistit, quod cuncta agentia finaliter tendunt in perfectionem seu ad bonum, unumquodque secundum mensuram suae naturae. Atque ita finis naturalis omnium entium creatorum est assimilari Deo ut summo bono eique quodammodo appropinquare, dum singula eo modo quo possunt suis operationibus de bono participant. Hic proprius modus porro diversus est in diversis creaturis pro diverso gradu entitatis, ita ut constituatur quaedam series finaliter in Deum tendentium ab infimo gradu ad supremum ascendens. Et in hac quidem serie cuique gradui inferiori convenit assimilari gradui proxime superiori, de eius bono et ratione finis participando, donec perveniatur ad gradum entitatis, cui naturaliter convenit, immediate participare de bono Dei eoque perfici. Ad hunc autem supremum gradum omnis et sola pertinet creatura rationalis, quippe cui soli naturaliter convenit de bono divino participare tamquam obiecto cognitionis et amoris. Necesse est igitur, vi ordinis finalis totius creationis, ultimam perfectionem seu obiectivam beatitudinem hominis in Deo sitam esse.

Quod ratiocinium ad concinnam argumenti formam redactum hoc syllogismo constat:

Communis finis omnium entium creatorum est, quantum uniuscuiusque naturae capacitas fert, aut mediate aut immediate participare de bono Dei in eoque perfici. Atqui in tota serie entium sola natura rationalis capax est, immediate participare de bono Dei in eoque finaliter perfici. Ergo etc.

  1. Corollaria: I. Beatitudo igitur naturalis a supernaturali non obiecto differt, sed modo possessionis ac fruitionis essentialiter diverso ex parte subiecti.

II. Deus eo ipso, quod hominis finis ultimus in ordine eudaemonologico, i. e. eius summum bonum, esse iam cognoscitur, eiusdem pariter ultimus finis in ordine quoque deontologico esse certo concluditur; ut adeo Deum, summum bonum, assequens homo id ipsum adimpleat, quod ex recto rationis ordine et ex creatoris voluntate eius libertati adimplendum proponitur (cf. 31 et 32)

III. Homo appetitu naturali, quo suam beatitudinem atque ita implicite obiectum quoque perfecte beans desiderat, aliquo modo scilicet implicite et in communi, Deum ipsum naturaliter appetit. Deum autem tamquam finem ultimum ac bonum summum explicite et in particulari desiderare ad liberam voluntatis electionem pertinet (cf. Thesis II., Prob. II ad 2).

Notanda ad solvendas difficultates.

    1. Ut Deus obiectum humanae beatitudinis esse possit, non requiritur proportio entitatis inter naturam humanam et Deum, sed sufficit proportio habitudinis et finalis relationis. Hoc sensu natura humana dici quodammodo potest secundum obiectum infinita, quamquam subiective finita est.
  1. Indivisibilitas Dei diversos gradus beatitudinis in diversis subiectis nequaquam excludit. Haec enim diversitas non ex parte obiecti, quod semper totum possidetur, sed ex parte naturalis capacitatis oritur, quae, cum in ente creato infinita esse nequeat, certo gradu determinata sit oportet, qui magis minusve perfectus esse potest.

  2. Deus non est medium, quo homo quasi utatur ad se beandum, sed est obiectum beatitudinem causans, idemque centrum absolutum omnis finalis ordinis, cui proin homo ipse in Deo beatus ultimatum subordinatur (cf. 31 et 51).

  3. Deus qua obiectum beatitudinis vere est finis hominis, non solius spiritualis naturae in homine. Utramque enim totius humani compositi partem, animalem et spiritualem, vere finaliter complet, non sane utramque pari modo, id quod penitus repugnaret, sed modo cuique parti congruo, huic immediate, illi mediate finale complementum tribuens. Animalis quippe natura, cum spirituali in physicam unitatem naturae humanae coniuncta, rationali tendentiae ac regimini totius hominis subiacet eique in ordine ad unum finem, qui est pariter totius hominis, cum omnibus suis viribus et operationibus positive subordinatur. Igitur de aliquo fine sensitivae partis exclusive proprio vel de perfectione ac felicitate, quae illi quasi iure suo particulari ac praeter felicitatem ipsius hominis rationalis competat, sermo esse nequit. Et vero sensitiva pars in homine suum finem naturalem adaequate adimplet necnon suum verum bonum suamque perfectionem congruam adipiscitur, quatenus parti spirituali, quae totius humani compositi substantialem unitatem exhibet, ad prosequendum bonum rationale, quod totius hominis est, perfecte subservit. Dico verum quoque bonum illi ex hoc ministerio obtingere. Bonum enim rationale hominis usum bonorum sensibilium, quae vere bona sint, non solum non excludit, sed plane requirit ac supponit. Quorum fruitionem autem excludit, eiusmodi sunt, quae ad naturam sensitivam, prout haec pars hominis est, vere perficiendam inepta esse intelleguntur.

Atque ita dum spiritus, non qualiscumque, sed humanus, bonum hominis rationale infinitum adipiscitur eo modo, quo ex rei natura unice fieri potest, nempe spiritualiter, nihilominus finem attingit, non solum spiritui in homine, sed toti naturae humanae correlatum. Et quemadmodum totus homo rationalis et animi et corporis viribus harmonice sociatis ad illud unum denique natura duce contendit, ita in eodem summo hominis bono, tametsi per se spirituali, bonum quoque inferioris naturae mediate compleri, immo in eo quasi virtualiter contineri dicendum est. Idque perinde valet, sive assecutio finis ultimi in statu coniunctionis animae cum corpore sive in statu disiunctionis consideretur

§ 2. De beatitudine subiectiva.

  1. Determinato iam obiecto essentiali beatitudinis satis per se liquet beatitudinem subiectivam in aliqua subiecti cum obiecto coniunctione consistere. Et siquidem de sola beatitudine naturali agitur, non minus manifestum est hanc coniunctionem eiusmodi esse, quae humanae naturae congruat neque eius potentias per se excedat; eam proinde in aliqua demum naturali activitate sitam esse, per quam ex obiecto infinite bono ultima naturae humanae perfectio et felicitas accedat. Remanet tantum ut accuratius definiatur, quae et qualis ista activitas, subiectivam beatitudinem formaliter constituens, censeri debeat.

Thesis VII. Beatitudo subiectiva formaliter in perfectissima, quam pro sua quisque naturae capacitate assequi possit, Dei cognitione et amore similiter perfecto consistit. Verum complete illa nisi in vita immortali obtineri nequit.

Praenotanda: 1. Respectus ad „naturae capacitatem“ in sensu theseos duplicem limitem perfectionis in cognoscendo et amando Deo importat: alterum negativum, quo dicatur illam perfectionem non excedere eum modum, qui sit humanae intellegentiae et voluntati per essentiam proprius; alterum positivum, quo exigatur ut intra illam communem naturae mensuram is gradus perfectionis positive compleatur, qui uniuscuiusque capacitati in individuo consideratae respondeat.

Quod ad negativum limitem attinet, certum est Deum secundum eius essentiam videre seu Deum intuitive cognoscere naturalem humanae mentis facultatem per se omnino excedere, neque id aliter ei convenire posse nisi via supernaturali. Rationem reddit S. Thomas: Quia „naturalis nostra cognitio a sensu principium sumit; unde tantum se extendere potest, in quantum manuduci potest per sensibilia; ex sensibilibus autem (i. e. via abstractionis sibi connaturali) non potest usque ad hoc intellectus noster pertingere, ut divinam essentiam videat, quia creaturae sensibiles sunt effectus Dei, virtutem causae non adaequantes.... Sed quia sunt eius effectus a causa dependentes, ex eis ad hoc perduci possumus, ut cognoscamus de Deo, an est et ut cognoscamus de ipso ea, quae necesse est ei convenire, secundum quod est prima omnium causa“. Itaque secundum hunc limitem Deum perfecte cognoscere est Deum ut primam rerum omnium causam ex effectibus creatis perfecte cognoscere, scilicet per phantasmata ab ipsis effectibus hausta, quae cognitio Dei, ut ab „intuitiva“ distinguatur, „abstractiva“ vocari solet. Atque ita cognitus Deus simili modo naturaliter a voluntate nostra ut summum bonum amari super omnia potest.

Verum haec communis naturae capacitas, quae est tantum secundum speciem determinata, manifeste in individuo tot gradus subiective diversos admittit, quot individui homines exsistunt, diversam afferentes subiectivam dispositionem ac praeparationem. Gradus capacitatis hoc modo in individuo determinatus pro uniuscuiusque cognitione et amore Dei limitem perfectionis constituit, quem positivum appellavimus. Id ipsum consentit cum naturali institutione sanctionis moralis, de qua infra dicendum erit, et qua Deus provisum voluit, ut beata naturae completio simul haberet rationem praemii, uniuscuiusque merito, i. e. subiectivae morali praeparationi proportionati. Ubi vero per accidens ipsa condicio liberae cooperationis et proprii meriti deficit, ut evenit in infantibus, auctor naturae suo concursu hunc defectum supplere censendus est, ut natura nihilominus in aliquo definito gradu suam ultimam perfectionem et felicitatem attingat.

  1. Thesis duas continet partes singillatim probandas, quarum altera indirecte simul validissimum argumentum pro animae immortalitate suppeditat.

  2. Probatur pars I.

Argum. I. Deus essentiale obiectum est humanae beatitudinis (Thesis VI). Atqui homo in Deo tamquam suo obiecto beari nequit nisi

  1. eius possessione vitali seu spirituali, quae cognitione et amore consistit. Spectata enim natura Dei et hominis, alio modo Deus homini coniungi in ordine ad eum perficiendum non potest;

  2. et illa quidem relative perfectissima, eo sensu, quo supra explicatum est. Nam quominus absolute perfecta sit, finitae naturae condicio prohibet; nisi autem esset relative ad cuiusque capacitatem perfecta, non posset inde ultima naturae perfectio seu vera beatitudo oriri.

Ergo in quocumque hominis statu eius beatitudo complenda sit, in sola demum illa spirituali coniunctione cum Deo relative perfecta consistere potest.

Argum. II. Ad confirmandam eandem sententiam valent quoque rationes, quibus iam Aristoteles usus est ad idem fere, licet imperfecte, adstruendum. Ille, cum omissa omni vitae futurae consideratione in eam tantum hominis perfectionem ac felicitatem inquireret, qua nulla illi in hac vita maior ac plenior contingere possit, intellexit tamen: 1. eam neque in aliqua qualitate neque in mera potentia aut habitudine, sed in aliqua activitate (ἐνέργεια) sitam esse, quippe quae proprie ad perficiendam naturam pertineat;

  1. eam activitatem non posse esse inferioris in homine partis, quam communem habeat cum entibus ratione destitutis, sed eius, quae est in eo praestantissima eumque ut hominem distinguit, „mentis scilicet, vel quidquid illud sit, quod videtur suapte natura in nobis imperare et primatum tenere, rerumque honestarum et divinarum notionem in sese continere, sive divinum hoc ipsum sit, sive eorum, quae in nobis sunt, divinissimum.“ Unde concludit

  2. „in huius igitur energia secundum propriam virtutem (κατὰ τὴν οἰκείαν ἀρετήν)“, nimirum in „contemplatione (θεωρητική), perfectam fore beatitudinem“; puta in contemplatione rerum illarum „honestarum ac divinarum“ (καλῶν καὶ θείων). In hac ipsa autem praestantissima mentis energia secundum virtutem (κατ' ἀρετήν) voluntatis quoque congruam cooperationem ex mente Aristotelis comprehendi per se manifestum est.

Inter plurimas rationes, quibus praeterea hanc hominis felicitatem tamquam supremam commendat, nimirum, quod sit per se magis perpetua et immaterialis, ratione sui appetibilis, naturae humanae ut rationali propria eique secundum gradum supremum consentanea etc., eam etiam commemorat, quod hominem facit similem Deo, quippe qui contemplatione sui beatus sit, eumque illi familiarem reddit.

Ceterum subiungit „sane etiam beato (homo cum sit) opus esse aliqua externorum bonorum copia“, verum hac non secundum „abundantiam“, sed secundum „sufficientiam“; quod scilicet non ipsam beatitudinem illa constituant, sed ad beatam vitam consequendam adminicula tantum sint per naturae condicionem necessaria et eatenus tantum quaerenda.

Quibus considerationibus Aristoteles revera id ipsum probasse videtur quod in hac theseos parte profitemur, veram nempe hominis beatitudinem formaliter nonnisi in spirituali cum Deo coniunctione quam perfectissima per contemplationem et amorem reperiri posse.

  1. Probatur pars II.

Naturalis Dei cognitio et amor, quantumvis perfecta, per hanc vitam mortalem tot obnoxia impedimentis ac difficultatibus, tot periculis et casibus turbata esse cernuntur, ut vel, si perennia forent, ad vere beatum reddendum hominem nequaquam sufficerent. Accedit autem, quod omni praesentis vitae felicitati tamquam certissimus terminus mors immineat. Quare per se apertum est completam illam beatitudinem, qualem et naturale desiderium a creatore nobis inditum et Dei fidelitas postulat (Theses IV et V), in hac vita obtineri non posse. Necesse est igitur, cum naturae atque auctoris naturae vox inanis manere nequeat, illam in vita futura immortali, ad quam per hanc temporalem veluti palaestram in corpore peregrinamur, exspectandam esse.

  1. Corollaria: I. Non solum in eodem obiecto (63, II), sed etiam eodem actu cognitionis et amoris Dei, in quo formalis beatitudo sita est, respectu creaturae rationalis uterque ordo, eudaemonologicus et deontologicus, completur.

Namque homo, dum perfecte cognoscendo et amando Deum suum proprium summum bonum (finem naturae internum) assequitur, eo ipso Deum formaliter glorificat, et sic ultimum naturae finem etiam externum et universalem eo modo, quo creaturae rationali convenit, active adimplet. Etenim externa Dei gloria, quae ultimus finis est universalis, i. e. communis universae creationis, et ideo centrum totius ordinis deontologici, formaliter in eo consistit, quod Deus per intelligentias creatas cognoscitur et secundum hanc cognitionem aestimatur ac diligitur. Hoc modo Deum glorificare omni et soli creaturae rationali convenit, reliqua omnia ad eundem finem deontologicum quodammodo materialiter seu remote tantum et mediate concurrunt, quatenus nempe suapte natura Dei perfectiones manifestant et creaturae rationali ad suum illum finem subserviunt.

  1. II. Sic determinata beatitudo per se finis hominis ultimus eo etiam sensu merito dicitur quod expansioni naturae humanae etiam formaliter ut rationali (45) adaequate respondet.

Nempe illam finaliter intendens rationalis voluntas non in bono aliquo particulari aut exclusive suo, sed in bono per se universali seu in eo, quod bonum est quodammodo ipsius Dei, quiescere dicenda est. Quamquam enim beatitudo hominis proxime respicit hominis bonum, cuius appetitione hic et se ipsum amat, eadem tamen illud neque unice neque principaliter qua tale comprehendit, sed tamquam in bono per se universali, in Dei scilicet glorificatione, quasi per modum unius contentum et huic essentialiter subordinatum. Atque hac ratione per sapientissimam ac benignissimam Dei institutionem provisum est ut, quemadmodum obiective uno eodemque actu et homo beatur et Deus glorificatur, ita et subiective tendentia humanae voluntatis, dummodo in veram suam beatitudinem feratur, eo ipso recto ordini deontologico consentiat, Dei amorem, quem „concupiscentiae“ vocant, cum amore „benevolentiae“ recte concilians. — Quare in prosequenda beatitudine voluntas eatenus tantum ab ordine rationali deflectere censenda esset, quatenus, positive excludens respectum obiective deontologicum, unice suam subiectivam felicitatem intenderet tamquam finem exclusive eudaemonologicum.

Notanda ad solvendas difficultates.

  1. I. Subiectiva perfectibilitas, qua natura humana vi facultatum intellectualium pollet, nequaquam talis est, quae certum denique limitem perfectionis, qualem status beatitudinis supponit, naturaliter excludat. Natura nostra intellectualis neque actu neque potentia illimitata, proinde nec infinite perfectibilis est. Recte quidem eadem aliquatenus indefinite perfectibilis dicitur, scilicet eo sensu, quod illa per se, i. e. in abstracto spectata, aliquem definitum gradum perfectionis in suo conceptu non involvat, sed, intra ambitum eiusdem potentiae specificae, vel maiorem vel minorem habere possit, non secus ac omnis ratio specifica indefinite variabilis est secundum determinationes individuales. Verum ex hoc aliud non sequitur, nisi quod iam supra ad sensum theseos praenotatum est, nimirum gradum relativae perfectionis, qua quis naturaliter per cognitionem et amorem Deo coniungi valeat, secundum individualem uniuscuiusque capacitatem, quae potissimum in morali dispositione ac merito consistit, iuste commensurari. Atque ita fit ut, quamvis alii aliis perfectius infinito bono fruantur, singuli tamen pro suo gradu capacitatis perfecte fruantur et ideo subiective beentur.

  2. II. Negandum est naturale hominis desiderium perfectae beatitudinis per solam illam naturalem Dei contemplationem et amorem omnino expleri propterea non posse, quod homo etiam naturali appetitu ferri videatur in perfectam visionem Dei, saltem ut causae primae rerum. Fuerunt quidem inter scholasticos nonnulli, qui hunc appetitum aliquatenus naturalem esse existimarunt; quos recenset et luculenter refutat Suarezius merito affirmans: „in homine non esse appetitum innatum ad videndum Deum clare et prout in se est, et consequenter nec ad supernaturalem beatitudinem.“ Atque id valere, ait, „de visione Dei sub quacumque ratione“; quia scilicet „in homine non est potentia ulla naturalis neque activa neque passiva, nec totalis nec partialis ad videndum Deum.“

Nihilominus facile concedimus in praesenti divinae providentiae ordine hominem intuitu beatitudinis supernaturalis, quam fide illustratus per Dei liberalitatem sibi concedendam novit, illa possessione Dei mere naturali iam non satiari posse. Verum hoc non evenit ex carentia alicuius complementi, quod sit naturae proportionatum ac debitum, sed solum ex respectu ad capacitatem supernaturaliter elevatam, cuius homo iam conscius est.

  1. III. Putandum etiam non est appetitum hominis in gradu beatitudinis naturalis qualicumque in individuo determinato ideo satiari non posse, quod cognoscat innumeros gradus eo, quem ipse pro suo merito occupat, longe perfectiores et intra naturae ambitum etiam possibiles. Nam in eo statu perfectae unionis cum Deo per eius cognitionem et amorem nullus hominis appetitus actualis supponi potest nisi rationalis, i. e. cum obiectivo rationali ordine, qui est ordo divinae sanctitatis et bonitatis, plane consentiens. Irrationalis autem dicenda esset appetitio rei, quae sit individuali capacitati naturae disproportionala et hinc secundum rectum ordinem impossibilis. Et sane, cum iam in praesenti vita, quo purius rectus ordo et sanctissima Dei dispensatio perspicitur et amatur, eo minus invidiae vel idiopathicae aemulationi locus relinquitur, pro certo habendum est a fortiori in statu perfecti amoris illam sortis inaequalitatem singularum felicitatati nihil detrahere. Ceterum eadem difficultas, si quam vim haberet, non minus beatitudinem supernaturalem quam naturalem attingeret.

  2. IV. Cum in praesenti vita homo perfecte beari nequeat, sane remanet, ut philosophice hunc beatum finem in statu separationis animae a corpore naturaliter complendum esse dicamus. Futuram enim corporum resurrectionem non ut naturae debitum, sed ut gratiae donum supernaturale exspectamus. Hinc vero duplex contra thesin propositam emergere potest difficultas: altera, cui ipsum nomen finis hominis, altera, cui modus apparenter insufficiens beandi hominem ansam praebet. Utrique solvendae haec sufficient:

Ad 1. Quamquam anima separata non amplius complete homo est, recte tamen dicitur homo in illo statu suum ultimum finem consequi. Ad hoc enim sufficit ut

a) finis ipse, qui obtinetur, vere finis hominis sit, non solius animae; talem autem revera esse iam supra (64 ad 4) ostensum est;

b) ut inter subiectum humanum, quod in hac vita libere operando ad finem tendit, et subiectum, quod in altera vita eundem finem complete assequitur, maneat saltem radicaliter identitas personalis, i. e. identitas principii interni elicitive actionum. Notandum praeterea hominem finem suum naturalem vere quidem, tametsi imperfecte, iam, dum in corpore vivit, attingere posse, solum autem ad eum perfecte complendum indigere, ut prius hoc materiali pondere exuatur.

Ad 2. Etiam beatificatio hominis per se non necessario statum unionis animae cum corpore postulat; et quidem

a) non ratione praemii, quod tam corpori quam animae pro benefactis debeatur. Verum quidem est (infra specialius probandum) beatitudinem non solum ultimi naturae finis, sed etiam naturalis praemii rationem habere, retribuendi pro meritis moralibus hominis. Sed corpus nec meriti nec praemii subiectum esse potest. Itaque qui praemium meretur sive usu facultatum animae sive corporis, homo ipse est, idque solum qua liberae activitatis principium adeoque formaliter secundum partem suam spiritualem.

b) Non ratione condicionis requisitae, ut vere dici possit, hominem beari.

Nam: primo id ipsum satis evincitur ex iis, quae n. 64 ad 4 explanata sunt; deinde cum Suaresio dicendum; „Non est necesse, ut homo possit consequi aliter suum finem, quam potest exsistere; nulla enim res naturalis aliud postulat, nisi quod, dum exsistit, possit suum finem consequi. Sicut ergo homo secundum naturam integram corruptibilis est, secundum animam vero est immortalis et aeternus, ita satis est, quod pro aliquo tempore possit naturaliter esse (inchoative) beatus in toto composito, perpetuo vero solum in anima.“

Tertio subiicimus: Si quis nihilominus aliquam etiam sensitivae naturae participationem in hac beatitudine omnino requiri putet (cuius tamen certa ratio non apparet), huic etiam exigentiae revera aliquatenus satisfieri videtur. Anima namque separata, quamvis organis corporalibus vitae sensitivae exuta, ipsam tamen suam essentiam, qua non solum spiritualis, sed etiam sensitiva est, nequaquam exuit. Cum igitur tota anima beatur, etiam qua sensitiva beatur necesse est, spirituali fruitione quasi in totam eius substantiam redundante

Quodsi opponas sensitivas facultates animae in illo statu, deficiente condicione organica, numquam in aliquem actum prodire posse et ideo necessario ab omni participatione spiritualis fruitionis excludi, merito respondetur in hypothesi, quod ad rationem beatitudinis talis sensitiva activitas revera fuerit naturaliter necessaria, supponi etiam debere Deum per naturalem concursum omnem illum defectum abunde suppleturum.

Quarto notandum: Ex eo, quod anima separata per se est in potentia ad informandum corpus et eatenus quodam modo incompleta, non sequitur eius statum esse violentum et ideo non beatum. Nam cum anima suapte natura duplicem habeat exsistendi ac vivendi modum: alterum in corpore intuitu intellectualis vitae minus perfectum et multipliciter impeditum, alterum extra corpus ad spiritualiter operandum longe perfectiorem et liberiorem, nulla est ratio, ob quam anima separata appetitu elicito et rationali illum recuperare desideret. Immo, praescindendo a gloriosa corporis transformatione, quae procul dubio nonnisi supernaturaliter evenire potest, Suaresius censet fore, ut anima eligat potius „manere separata quam redire ad corpus“.

Ceterum ex tota hac disputatione eum fructum colligi libenter admittimus, ut resurrectio corporum, quam fides futuram testatur, non solum lumini rationis non adversari, sed ei potius consentanea ac divina sapientia digna esse non obscure intellegatur.

  1. Scholium. Auctores scholastici, ubi de beatitudine agunt, solent quoque in eius essentiam, necessaria attributa, accidentia inquirere. Verum tota haec disputatio, praesertim quatenus circa accidentia („beatitudinem accidentalem“) versatur, ratione fundamenti ad beatitudinem supernaturalem magis quam ad naturalem pertinere videtur. Quare haec pauca hic per compendium notasse sufficiet:

Quod ad beatitudinem obiectivam attinet, sive naturalem sive supernaturalem, solum Deum eius essentiam constituere ex dictis per se manifestum est.

Ad beatitudinem autem subiectivam perficiendam plures actus concurrunt, qui circa unum illud essentiale obiectum diversimode versantur. Distinguuntur enim cognitio, amor, gaudium seu delectatio de fruitione summi boni. Et horum quidem nullum est, quod solum accidentaliter aut non necessario (sive ut essentia sive ut attributum) ad beatitudinem pertineat. Quaeri igitur potest, quodnam eorum prae ceteris ipsam essentiam beatitudinis subiectivae exhibere censendum sit? Porro, siquidem haec essentia ipsi conceptui metaphysico beatitudinis respondet, quaestio ad hanc demum reducitur: Quisnam vel quinam ex illis actibus eiusmodi sint, qui per se simpliciter requirantur et sufficient ad relative perfectam coniunctionem subiecti cum Deo efficiendam.

Qua de re facile plerique conveniunt delectationem de fruitione boni, quippe quae coniunctionem illam non constituat, sed naturaliter consequatur, ad beatitudinem nonnisi per modum attributi necessarii pertinere. Itaque circa solos fere actus cognitionis et amoris fundamentum aliquod dubium versari potest. Et vero pro utriusque actus praerogativa inter Scholasticos gravibus utrinque rationibus decertatum esse videmus. Quodsi quidem in particulari beatitudo supernaturalis respiciatur, merito cum S. Thoma affirmandum videtur, illam formaliter in solo actu intellectus, i. e. in clara Dei visione, consistere. Verum non idem dicendum esse monet Suarezius, ubi de sola beatitudine naturali agatur. Huius namque essentiam omnino et in cognitione et in amore Dei sitam esse dicit, ad quod probandum inprimis hoc fere argumento utitur: Ut cognitio per se sola dici possit formaliter beatitudinis essentiam constituere, necesse est ut illa amorem tamquam attributum necessario consequens secum afferat; alias enim evenire posset ut subiectum, licet actu intellectuali physice perfectum, tamquam ens morale, tamen, i. e. secundum voluntatem, maneat imperfectum neque Deo coniunctum. Iam vero iste necessarius nexus cum amore Dei perfecto procul dubio quidem convenit supernaturali visioni Dei, non tam certo et per se cognitioni Dei tantum naturaliter perfectae. „Quis enim dicat“, ait, „daemonem esse essentialiter beatum naturali beatitudine, quia habet perfectam cognitionem naturalem Dei, cum non habeat amorem?“

Articulus 4.

De fine hominis respectu praesentis vitae supremo.

  1. Finis hominis ultimus siquidem nonnisi in vita futura immortali perfecte consequendus proponitur, quaeres: Quid igitur naturalis perfectionis ac felicitatis homo, dum in hac vita mortali peregrinatur, ex naturae destinatione sibi consequendum habeat, quive hominis finis sit respectu huius vitae supremus? — Quaestio sane ex praemissis iam per se plana et liquidam secum ferens solutionem; at vel ideo non omnino praetermittenda, quod opportunam occasionem suppeditat, universam de fine hominis doctrinam ad practicum quoddam compendium colligendi.

Homo, quemadmodum secundum totalitatem suae naturae, ita etiam secundum totam durationem suae exsistentiae ad id ipsum naturaliter ordinatur necesse est quod simpliciter ultimum eius finem esse demonstravimus. Non igitur alius finis homini in hac vita, alius in futura proponitur, sed diversa tantum ad unum illum et essentialem finem subiectiva habitudo pro diverso exsistentiae stadio distinguenda est. Nimirum aliter quis ad finem sese habet, dum in eius plena assecutione quiescit („in termino“); aliter, dum „in via“ ad eum consequendum versatur. Unde ad quaestionem propositam res ipsa hoc unum responsum admittit:

Conclusio. Finis praesentis vitae in particulari respondens totus in libera et practica prosecutione finis ultimi in vita futura plene assequendi consistit; seu, quod idem dicit: in libere prosequenda et, quantum huius vitae condicio fert, inchoative etiam attingenda vera illa felicitate, quae in unione cum Deo secundum intellectum et voluntatem sita est et cuius plenitudo in vita immortali exspectatur.

Verum utcumque per se obvia ac certa esse haec conclusio intellegitur, ulteriore tamen aliqua illustratione adversus tenebras, quibus eadem non raro obumbrari solet, munienda videtur. Etenim inter viros etiam sanam ceteroquin philosophiam profitentes non defuerunt, qui finem praesentis vitae supra definitum naturae propositum quidem primarium, sed non integrum exhibere dicerent, nisi cum felicitate morali etiam felicitatem sensitivam, quatenus haec illi non adversetur, diserta mentione comprehendat; scilicet hoc tantum modo vitae finem humanae naturae in his terris vere congruum dici posse. Hinc duplicem isti quodammodo huius vitae finem statui volunt: alterum primarium et essentialem, qui in „moralitate“, i. e. in recta actionum dispositione ad finem ultimum in vita futura consequendum, alterum secundarium, qui in vitae praesentis prospera fruitione consistat, quatenus tamen haec fini morali non adversetur

Quam sententiam, licet ambiguam magis quam erroneam, non tamen plane innocuam arbitramur. Ista namque prosperitas aut usum temporalium bonorum denotat, qui ad finem moralem perfecte complendum aliquo modo utilis sit: et tum quidem non peculiarem aliquem naturae finem, nec primarium nec secundarium, sed medium communi fini non solum negative sed positive subordinatum, et hinc sub eo implicite contentum exhibet; aut dici vult omnem vitae prosperitatem, etiam intuitu finis ultimi indifferentem, dummodo scilicet fini morali non adversetur, homini a natura tamquam finem proponi, ratione sui ex naturali obligatione prosequendum: tum vero admodum difficile esse apparet, eiusmodi naturalem obligationem cum certis vitae christianae principiis atque evangelicis consiliis ita conciliare, ut non absurdum dissidium inter veritatem ordinis naturalis et veritatem fide revelatam admitti videatur.

Quapropter non otiose additur:

  1. Thesis VIII. Felicitas, quae homini ex naturae destinatione in praesenti vita consequenda proponitur, quamquam per se sensitivo-rationalis, nullam tamen aliam sensitivae partis fruitionem comprehendit, nisi quae positiva aliqua subordinatione ad finem ultimum refertur, seu quae usum facultatum animi et corporis ad eundem finem recte ordinatum naturaliter comitatur et sequitur.

Praenotandum. Fini positive subordinari dicitur, quidquid et quatenus respectu illius aliquo modo rationem medii habet sive necessarii sive utilis; negativa autem subordinatio per se nullam relationem medii ad finem, sed potius duorum finium per se independentium comparativam inter se aestimationem supponit, quorum alter altero principalior eique in casu collisionis praeferendus esse intellegitur.

  1. Probatur I° ex unitate finalis directionis totius humanae naturae.

Natura humana, tametsi ex rationalitate et sensibilitate composita, est tamen physice una, cui proinde unus finis et una finalis directio respondeat necesse est (11). Atqui ad hanc unitatem finalis directionis in vita humana efficiendam atque servandam manifeste non sufficit vitae sensitivae subordinatio mere negativa, sed omnino requiritur ut omnes particulares tendentiae naturales sive animi sive corporis regimini rationis in ordine ad finem ultimum totius naturae positive subordinentur (37; cf. et 64 ad 4). Ergo...

  1. Probatur II° ex notione boni veri et boni apparentis. Finis humanae naturae obiective correlatus, in quocumque stadio humanae exsistentiae consideretur, eiusmodi esse debet, cui conveniat ratio veri boni humani, exclusa ratione boni apparentis; id quod ex ipsa notione naturae eiusque ad finem relatione, necnon ex sanctitate et sapientia divini ordinatoris naturae certissime constat. Atqui nullum esse potest hominis verum bonum, nisi quod aut per se intuitu finis ultimi rationale et honestum sit, aut ad tale aliquo modo referatur atque ex hac ipsa relatione omnem suam et honestatem et veram bonitatem participet (29 et 46). Ergo omnis vitae prosperitas ut verum hominis bonum verusque naturae finis censeri possit, aliquo modo positive ad finem hominis ultimum referatur necesse est.

  2. Corollaria: I. Finis naturalis praesentis vitae ita definitus tam parum prosperum bonorum etiam sensibilium usum excludit, ut eum potius positive includat, ubicumque ille ad verum bonum hominis veramque eius felicitatem aliquid conferat.

II. Hac ipsa ratione etiam in his terris ordo naturae eudaemonologicus cum ordine deontologico, studium verae felicitatis cum fine morali obiective coniungitur et perfecte conciliatur.

III. Propterea hoc generale principium statuere licet: Eo magis quisque etiam in praesenti vita suam veram felicitatem assequitur, quo perfectius rectum ordinem finalem naturae (ordinem moralem) per totam suam activitatem sensitivo-rationalem complere satagit.

Notanda ad solvendas difficultates.

    1. Deus ut auctor naturae sane non sine ratione praesentis vitae usum multiplici amoenitatis apparatu et sensuum oblectamento circumdedit; unde moderata eius fruitio salvo ordine morali ab homine quaesita ipsi benignissimae creatoris intentioni consentanea apparet. Ita plane; verum tamen haec vitae solatia, cum homini sensitivo-rationali, non autem eidem ut mere animali a liberalissimo conditore provisa sint, eo per se et ex intentione divini donatoris spectare dicenda sunt, ut hominem in prosequendo suo fine humano iuvent eumque in hoc laborioso itinere modo naturae congruo sustentent. Itaque ut sensuum fruitio et naturae humanae et intentioni creatoris conformetur, necesse est ut tum in se tum ratione finis sit rationabilis, i. e. aliquo modo ad verum bonum hominis rationalis ordinata; alias enim nec ipse „ordo moralis“, qui in recta dispositione finali universae liberae activitatis consistit, salvus manere posset.
  1. Nihil quoque huic sententiae contrarium evincitur, si quis ita forte ratiocinetur: „supremus huius vitae finis est id ipsum, quod supremum huius vitae bonum. Atqui bonum rationale, cui insuper accedit bonum delectabile secundum sensum, procul dubio maius bonum huius vitae aestimandum est quam solum bonum rationale, quia a + b > a. Ergo supremus huius vitae finis explicite in utroque boni genere reponendus videtur.“ — Responsum ex supra dictis sponte suggeritur. Nimirum admisso generali principio, quod in Maiori enuntiatur, distinguenda est Minor et eatenus aut concedenda aut neganda, quatenus illud bonum delectabile aut aliquo modo rationali bono subservit et sic in eo implicitum comprehenditur, aut nullo plane modo ad illud refertur; quippe in priore tantum hypothesi habet rationem boni (veri), in altera autem est bonum mere apparens; et ita expressio a + b > a nequaquam verificatur, siquidem b == 0, immo negativa quantitas esse intellegitur. Quare et neganda consequens.

Caput III. De principio actuum humanorum

Liber II: Liber secundus. De attributis moralibus actus humani

Liber III: Liber tertius. De norma completa actuum humanorum seu de lege

Liber IV: Liber quartus. De subiectiva hominis informatione morali

Sectio II: Ius sociale in genere

↑ Top of work