Theodor Meyer, Ius naturae generale

Theodor Meyer

Theodor Meyer, Ius naturae generale

Theodor Meyer

Institutiones iuris naturalis, Pars I: Ius naturae generale

First published 1906

Theodor Meyer’s Ius naturae generale from the second corrected edition (1906), in Latin with an original English translation. Preface and proemium included; the navigational contents and publisher advertisements are excluded.


Introductio I: Praefatio

Prooemium

Sectio I: Ethica generalis

Sectio II: Ius sociale in genere

Liber I: Liber primus. Sociologia generalis

Liber II: Liber secundus. De essentiali organismi socialis vinculo seu de iure

Caput I. Genuina iuris notio analytice adstruitur

Caput II. Vera iuris idea contra varias eius corruptelas critice confirmatur

Caput III. De iuris cognitione et congrua partitione

Articulus 1.

De fontibus iuris.

546. Iuris fontem originarium ac supremum nonnisi unum esse posse eumque communem universi ordinis moralis, scilicet ipsam legem Dei naturalem, iam certo didicimus. Verum quoniam neque obligatio moralis in particulari determinata neque ius ex illo fonte divino tantum immediate, sed ut plurimum mediate derivatur, satis per se elucet, praeter ac post illum unum originarium fontes quosdam derivativos ac proximos eosque plures et varios distingui, e quibus iura singula, tamquam in individuo determinata atque inter se diversa, proxime suam vim et existentiam haurire dicenda sint. Qui cum soli etiam cognoscendi iuris fontes esse possint, ipsi tantum in iuris scientia proprie fontes iuris (Rechtsquellen) nuncupari consueverunt.

547. Porro ut in rebus humanis quidquam verus fons iuris, i. e. talis censeri possit, quo mediante iura ab originario suo divino principio legitime deriventur, ante omnia necesse est ut aliquo modo, vel per se vel per authenticam participationem, divinae legis auctoritatem obiective referat. Unde consequitur verum iuris fontem omnino esse non posse, nisi auctoritatem vel ipsam divinam vel quae ab ea descendat hominibus commissam. Quae assertio nulla alia confirmatione indiget nisi ea quae in ipso conceptu iuris continetur, quippe quod vel lege ipsa vel legis aliqua definitione et moraliter et socialiter inviolabili consistit. Tot igitur per se loquendo fontes iuris esse possunt, quot obiectivi modi hominibus praesto sunt, quibus circa particulares iuris materias legitimae socialis auctoritatis (sive divinae sive humanae) ordinatio certo innotescere et constare possit.

Atque ita revera nulla non aetate generalissime quidem duo potissimum iuris fontes agnoscebantur, nimirum lex ipsa divina, quocumque modo hominibus certo manifestata, et lex humana illius auctoritatem mediate participans; quibus generalissima quoque iuris partitio in ius divinum et ius humanum perfecte congruebat. Lex divina porro duplex distinguitur, altera naturalis, secundum legem aeternam per modum naturae rationalis lata et lumine rationis promulgata, altera positiva, illi ex libero aeterni legislatoris consilio superaddita ac divina locutione praeter naturam manifestata; hinc ius divinum duplex, naturale et positivum. Lex quoque humana, quae suapte natura nonnisi positiva esse potest, non solum tamen ratione auctoritatis socialis, a qua procedit (civilis, ecclesiastica), sed etiam modo, quo fertur et subsistit, distinguitur, prout scilicet aut explicitae legis formam directe ab auctoritate sociali manantis refert aut implicitae tantum ac tacitae, seu connivente auctoritate per legitimam consuetudinem ac morem socialiter inductae. A priore modo ius humanum legale, ab altero consuetudinarium denominatur.

548. Itaque specialius omnino quattuor fontes iuris numerantur, quorum primus, lex naturalis, solius iuris naturalis proprius est, ceteri, lex divina positiva, lex humana et legitima historica consuetudo ad ius positivum pertinent. Qua in re, ut per se satis liquida et vario iuris ordini obiective congrua, ad nostram fere usque aetatem cum philosophia christiana universa pariter christiana iurisprudentia tam civilis quam ecclesiastica harmonice consensit, immo etiamnunc sponte consentit, si ex propositis unum excipias, quem diximus fontem iuris naturalis, quatenus is, pari cum ceteris condicione et absque positivo interventu, ad verum „ius naturae“ gignendum per se firmum ratumque sufficere existimetur.

§ 1. Recens „iuris historici“ theoria (schola historica).

549. A paucis tantum decenniis in Germania primum, dein fere passim in iuris scientia contra universae antiquitatis traditionem haec opinio invalescere ac demum axiomatis instar haberi coepit: ius proprie dictum nullum esse nisi positivum, rationis autem dictamina seu legis naturalis praecepta, quae „iuris naturae“ nomine vulgo appellari consueverint, vera quidem naturalia iuris condendi principia exhiberi, veri autem ac per se validi iuris charactere destitui. Quare misso „abstracto iure naturae“ quod fere quandam iuris subiectivismum ac spiritum revolutionis sapiat, praecipuam potius curam iuri consuetudinario (Gewohnheitsrecht) adhibendam, eiusque cognoscendi gratia in historiam cuiusque populi moresque consuetudine receptos indagandum esse.

Quae iuris philosophia, in sinu orthodoxi protestantismi primum nata, mox in communem quasi tesseram amplissimae scholae erecta est, quae „scholae historicae“ nomine celebratur et cui recentioris aetatis fere plerique iuris doctores alicuius auctoritatis et „conservativis“ in re politica studiis addicti adnumerantur. Nec mirum sane. Etenim postquam a saeculo, quaecumque subversiva politica principia in vulgus sparsa publicum ordinem labefactarunt, non alio magis quam iuris „naturalis“ seu „rationalis“ (Vernunftrecht) praetextu circumferri iurique historico critice opponi visa sunt, facile intellegitur rem obiter consideranti novam eiusmodi doctrinam eo magis tamquam praesens mali remedium apparuisse, quo magis ea ius naturae in favorem iuris positivi et historici propria iuridica auctoritate spoliaret.

550. Itaque „schola historica“ pro generali sua indole iis recentioris philosophiae practicae conatibus merito accensetur, qui communi nomine „reactionis contra scholam Kantianam“ comprehendi solent. Cum schola Schellingiana nec non Hegeliana eam quidem communem tendentiam profitetur, quod abstracto iuris subiectivismo realem obiectivismum substituere contendit, ab utraque autem laudabiliter distinguitur, quod repudiato ut plurimum pantheismo a theistica potius, immo et christiana philosophia sua fundamenta depromere studet. Itaque cum ea quoque scriptorum classe remotam aliquam cognationem prae se ferat, quae a lucta, quam contra errores gallicae revolutionis gessit, antirevolutionis („contre-revolution“) nomine decorata est, et cuius praecipui duces apud Gallos de Maistre, de Bonald, apud Anglos Burke, apud Germanos Lud. de Haller, Adam Müller merito censentur.

551. At vero, quae humanae intelligentiae labilitas est, sinceras etiam mentes atque optima quaeque aspirantes suus aliquando errandi scopulus manet, tum maxime, cum trita veterum vestigia ipso usu iam tuta incautae deserunt. Atque ita sane scholae historicae de iuris scientia et de re publica ceterum bene meritae accidit ut, cum sumptu iuris naturae dominium iuris positivi exaggeraret, ipsum genuinum iuris conceptum mutilatione vitiaret, et ideo ne ipsas quidem consequentias Hegeliani systematis plane effugeret, quibus ius cum publico legalismo identificari necesse est.

Quare ipsa rei gravitas exigit, ut haec theoria e suis fontibus diligentius consideretur.

Varia eius veluti praeambula, ut diximus, iam sub finem saeculi decimi octavi ac deinceps instar cuiusdam moderaminis vel remedii adversus arbitrariam ac mere „aprioristicam“ iuris publici constructionem prodierunt. Prae ceteris tamen „scholae historicae“ fundator merito nominandus est

552. F. C. de Savigny (1779—1861), cuius propria restaurandae scientiae iuris principia praesertim in eius libro „Beruf unserer Zeit zur Gesetzgebung“, 1815 et in maiore opere „System des heutigen römischen Rechts“, 1840, exposita sunt. Quamquam philosophiae ipse parum addictus, Schellingianae tamen philosophiae influxum subierat, ubi primum novis fundamentis omnem iuridicam disciplinam reconstruere et regenerare aggressus est. Id ipsum autem duo fere momenta suadebant. Quippe dudum iuridici multi nec immerito querebantur partim de inani et foede indigesto iuris formalismo undique compilato et mechanice tradito, absque lucidis et communibus principiis, quibus in tanta rerum silva iurisconsulti apte dirigerentur, partim de rationalismi et criticismi progressibus, quibus omnia iuris instituta in dies magis fluctuare et perturbari necesse sit. Huic duplici malo ut remedium afferret, de Savigny sincero animo omnem suam operam et vitam impendit. Et vero ad vivificandum emortuum iuris formalismum ante omnia in cuiusque populi spiritum, viventem et expressum in propria eius historia et cultura, indagandum atque ex eo vera et organice propria cuiusque instituta iuridica commendanda esse docuit. A Schellingio enim didicerat (id quod deinde Hegel latius evolvit), iuris normas non per subiectivas humani spiritus ideas determinari, sed per spiritum mundi (Weltgeist) et in singulis populis quidem per spiritum populi (Volksgeist), in historia perpetuo activum et interna necessitate sese iugiter revelantem; quare ex reali hac et historica revelatione depromendum esse, quid iuris, quid rectum et rationabile censendum sit.

Id ipsum autem pariter adversus iuris individualismum et rationalismum efficacissimum remedium fore reputabat. Et vero admisso illo iuris principio mere historico radicale sane antidotum contra „ius naturae“, quo maxime hactenus politicus et socialis rationalismus ad fines suos destructivos usus fuerat, feliciter demum inventum esse videbatur, utpote quod illi deinceps omnem materiam et locum subtraheret. Accedit quod hoc modo iuris quoque scientia communi universae „modernae“ scientiae genio sese accommodabat. Cum enim „exactae scientiae“ titulo, quidquid metaphysicam sapiebat, iam passim sceptice contemni atque in eius locum positivus empirismus partim naturalis partim historicus subrogari coepisset, consequens videbatur, ut et iuris scientia similem condicionem participaret.

Itaque de Savigny antiquo „iuri naturae“, quod non tam obiectivis quam subiectivis fundamentis niti existimabat, „iuris philosophiam“ substituere contendit, cuius esset ante omnia in historicos iuris fontes indagare atque inde deprompta positiva iuris elementa ad internam scientiae unitatem redigere. Unde deinceps reiecta veterum iuris divisione, qua in naturale et positivum partiebatur, in illius schola hoc commune, ut diximus, axioma invaluit: Ius proprie dictum nullum esse nisi positivum; neque iuris cognoscendi fontem alium esse nisi historicum, quem quidem duplicem distinguunt, historicam consuetudinem et legum statuta.

553. Quae doctrina, etsi proxime fere eo tantum consilio proposita fuerat, ut tamquam regula practica iurisprudentiae prae-luceret, mox tamen etiam theoretice latius exculta et ad novae cuiusdam philosophiae iuris formam ac dignitatem evecta est. Et prae ceteris quidem quasi „scholae historicae“ philosophus non immerito dicendus est

Fr. Jul. Stahl (1802—1861), qui in suo opere „Philosophie des Rechts“, Heidelberg 1830—1837 (4. Aufl. 1870—1871), exclusivum iuris positivismum non solum philosophice fundare, verum et tamquam ordini christiano (i. e. dominio ideali et politico orthodoxi lutheranismi) maxime consonum commendare conatus est. Si hanc tendentiam lutherano-theologicam excipias, huius viri ideas iuridico- atque politico-philosophicas intra „scholam historicam“ fere communiter receptas videmus. Quare ad propositum nostrum hic unus doctrinae interpres instar multorum erit.

In natura iuris examinanda Stahl recte quidem ab eius nexu cum universo morali ordine huius mundi proficiscitur, verum in hoc ipso nexu determinando misere errat atque ita ceteris quoque deductionibus falsum principium praefigit. In eo autem capitalis hic error potissimum situs est, quod, licet uterque ordo, et moralis et iuridicus, ille ad individuos homines secundum Dei imaginem sanctificandos, hic, tamquam ἔθος obiectivum, ad societatem humanam qua talem ex mente divini ordinatoris moraliter informandam, ab uno eodemque originario divino fonte derivari dicitur, nihilominus perennis unio et consensus iuris cum moralitate tamquam illius essentialis condicio minime agnoscitur. Eiusque ratio affertur: quia ordo iuridicus non sicut moralis immediate per Deum erigitur, sed mediate, scilicet Dei mandato ipsis hominibus tamquam ordo per se humanus erigendus committitur (cf. quae de eadem re iam supra n. 487 494 506 allatis verbis auctoris notata sunt). Qua in re duplex hypothesis gratis asserta apparet:

  1. totum ordinem iuridicum, qua late patet, immediate per solos homines esse erectum;

  2. in Dei mandato hanc miram indulgentiam implicite contineri, ut quidquid homines nomine iuris etiam contra intentionem mandantis seu contra legem moralem statuerint, nihilominus firmum ratumque habeatur.

Quibus plane consentit, quod ille dein ad praesentem quaestionem subiungit:

„Ius . . . est ordo humanus, quamquam ad sustentandum ordinem divinum in mundo. Propterea illud subsistit tale, quale homines certo tempore et loco determinaverunt et quia sic non aliter determinaverunt, sive bene sive male, non autem quia sic illud determinare vi divini praecepti debuerunt; id est: ius est positivum. Habet quidem et ipsum altiorem legem, in ideis et praeceptis divini ordinis mundi sitam, cui conformari debet, et secundum quam homines illud determinare debent. Et ita quidem positivo iuri aliquod divinitus praeceptum, iustum, rationabile obversatur; sed istud rationabile, ideae et praecepta ordinis divini in mundo non ipsa iam sunt ius — ius vulgo dictum naturale vel rationale; quippe quia de essentia iuris id ipsum est ut sit humanus vitae ordo propria hominum potestate erectus, ac proinde ius positivum. . . . Sunt illa quidem principia et norma directiva pro legibus, non ipsae leges, secundum quas res humanae ordinari et lites dirimi possunt . . . non habent iuridicam (externe obligantem) auctoritatem in communitate humana, quamdiu et quatenus humana communitas illa non statuerit tamquam praecepta sui proprii ordinis . . . Ipse humanus ordo, non quae hunc respiciunt divini ordinis postulata, eam Dei sanctionem habet, ut homines externe et communiter obliget. Sic igitur humanus ordo, qui ius est, in divino radicatur, sed qua in se et per se subsistens, et in hac eius subsistentia per se positivitas iuris consistit.

„Ius est positivum secundum id quod continet: . . . eius determinatae leges humanitus conditae, positivae sunt; idem positivum est secundum suum vigorem; etsi ultima ratio obligantis auctoritatis eius est ordo divinus mundi, sedes tamen huius auctoritatis est humanitus determinatus ordo, ius subsistens. Secundum hanc subsistentiam in se ius immo repugnare potest ordini divino mundi, cui subservire debet . . . et in hac etiam sua qualitate Deo adversa ius retinet suam obligandi auctoritatem (!) . . . Sunt igitur ius et ius positivum conceptus identici; non est ius nisi positivum.“

„Quod autem subest conceptui alicuius ‚iuris naturae‘, sunt illae ipsae ideae et praecepta ordinis divini in mundo, ideae iuris; istae autem, ut ostensum est, neque requisita determinatione (praecisione) neque obligandi vi iuris praeditae sunt. . . . Itaque dantur sane rationis postulata circa ius, sed non datur ius rationis.“ Non licet subditis neque singillatim neque coalitione facta multitudinis vi iuris naturalis iuri positivo sese opponere — id esset crimen revolutionis.“

554. Quibus expositis facile apparet, quam anceps et periculosum remedium hic contra „subiectivum“, ut aiunt, iuris aestimandi „arbitrium“ proponatur. Quippe arbitrariae iuris opinioni ius „obiectivum“ opponendum esse, quis neget? — at vero, nisi evidenti et communi naturae rationalis voci obiectivam veritatem sceptice denegare velimus, certissima, essentialiter vera et ideo aeterna iuris obiectivitas ea est, quae tamquam inviolabilis iustitiae lex per modum naturae rationalis toti generi divinitus promulgata exstat; hominum autem placita eatenus iuris obiectivitatem habent, quatenus illam aliquo modo participant. Hic autem, quod instar iuris obiectivi absolute reverendi statui videmus, aliud revera non est, nisi iterum aliquis modus humani arbitrii, hominum, inquam, voluntas, publica lege expressa, cui iuris asserendi absoluta plenipotentia divinitus commissa et in antecessum sancita temere, ne dicam impie, fingitur. Quo fit ut haec iuris philosophia, quae christianis principiis gloriatur, reprobata a se Hegelianam statolatriam sub alia forma iterum reducat, eo etiam magis perniciosa, quod christiana phraseologia exornatur.

555. Quod periculum sentientes, qui ex iuris doctoribus catholicis eidem scholae se adiunxerunt, per ipsam catholicam scientiae methodum illud declinari posse existimarunt. Ad hunc igitur finem hi viri, dum in asserendo exclusivo iuris positivismo cum sociis acatholicis consentiunt, eo tamen ab illis distingui solent quod historici iuris systema ad ecclesiastica quoque instituta applicantes, ius ecclesiasticum ac divinum positivum, tamquam per se a civili iure independens, assidue respiciendum ac tuendum profitentur. Tali enim modo ius (divinum) naturale practice aut superfluum videri aut certe sufficienter compensari arbitrantur.

556. Interim ad verum valorem istius „conservativae“ novitatis illustrandum, ipsi iam eventus politici, quod fere praevidere erat, opportunam lucem attulerunt. Nam cum illa, tametsi insciis auctoribus, apertam tamen a suis exordiis cognationem cum iis modernis philosophiae principiis prae se ferat, e quibus omnis recens naturalismus socialis et politicus seu „liberalismus“ suam vitam haurit et robur, mirum non est hanc ipsam theoriam hodie iis ipsis minime displicere, ad quos debellandos initio destinata videbatur. Iidem enim homines, qui olim iuris naturae praetextu contra legitimum et historicum rerum ordinem ubique terrarum conspiraverant, postquam alicubi forte ipsi publica gubernacula feliciter obtinerunt, libenter „historici iuris“ principia admittunt, quorum ope omnia quae semel quomodocumque et quibuscumque mediis historice completa sint, deinceps sacra et inviolabilia (suis videlicet adversariis) habeantur. Et deinceps forte audire licet eiusmodi neoconversos a pristino spiritu revolutionis ad hunc novum conservatismum singulari religione disserentes de status publici (quem „ordinem divinum“ emphatice appellant) ethica et religiosa dignitate, de legis maiestate, quam scilicet „conscientiam publicam“ proclamant et unicam civilis imputabilitatis normam. Atque ita evenire potest, ut haec „historici iuris“ theoria, prout per Stahl exposita est, pro possibilibus temporum adiunctis, etiam politico periculo non careat. Pone enim in aliqua forte civitate potentem audacium hominum factionem aliquando summo regimine potiri et sua legislatoria potestate statum publicum repraesentare. Per istorum legislatorum voluntatem fortasse plane novus erigetur ordo iuris positivi „humanitus constitutus“ et modernis ideis accommodatus, et siquidem feliciter se sustenet mox etiam iure facti completi (durch das Recht der vollendeten Tatsache) et tandem titulo iuris historici cuncto populo vel invito ex obligatione reverendus. Dei enim ratihabitio in antecessum supponitur, etiamsi forte novum ius positivum iuri divino contraria sancire praesumat.

Haec praenotasse sufficiat, ut intellegatur, quales fructus illa doctrina, utcumque laudabili studio primum orta, neque etiam per se omni ex parte falsa, societati humanae allatura videatur, si semel ingenio „moderni status“ accommodata et in usum deducta fuerit. Atque id ipsum viros doctos, rei christianae sincere deditos, admonere debet viam universae antiquitatis christianae usu consecratam vix umquam impune sperni ac deseri posse.

§ 2. Esse verum ius naturae asseritur.

557. Non „ius historicum“, quod vocant, per se spectatum impugnare suscipimus; quin immo in eius resuscitata cultura, si intra suos limites contineatur et cum certis sanae philosophiae principiis amice concilietur, praecipuum quendam universae iuris scientiae progressum contineri ultro agnoscimus. Neque ita causam iuris naturalis agi volumus, ut vel aestimationi vel latissimae provinciae iuris positivi quidquam detrahatur, cum constet universum iuridicum ordinem, quo per Dei providentiam hominum societas in his terris secundum externas vitae formas recte instituatur et conservetur, maxima sui parte iure positivo et etiam humano consistere. Immo id necessarium esse et vi ipsius iuris naturalis postulare iam supra (n. 289) a nobis probatum est.

558. Itaque hoc unum contra exclusivum iuris positivismum invicte contendimus, suum necessarium et inalienabile locum intra ordinis iuridici ambitum iuri naturae quoque, tamquam per se valido et inviolabili, relinquendum esse. Atque id nullius rei magis quam ipsius iuris positivi interesse pro certo habemus.

Thesis XLVIII. Exstat ius naturae per se independenter a quacumque positiva ordinatione vim vere iuridicam habens.

Praenotanda. Assertio contradictorie opponitur communi adversariorum principio: „Nullum esse ius nisi positivum.“ Quapropter, omissa hic quaestione de maiore vel minore iuris naturalis extensione, sola eius realis exsistentia probanda suscipitur, i. e. esse inter homines quasdam iuridicas relationes seu iura et iuris officia, quae a lege naturali immediate deriventur et qua talia vim iuris habeant — antecedenter ad quamcumque positivam ordinationem humanam sive lege sive historica consuetudine firmatam, immo et antecedenter ad positivam legislationem divinam.

Praeter theoreticam, quam suscipimus, probationem haec thesis confirmationem et illustrationem obtinet ex tota historia iuris naturalis non solum in documentis iuris canonici Ecclesiae catholicae, sed apud omnes cultas gentes usque ad haec fere tempora practice admissi et cum reverentia nominati. In particulari hanc historiam hic prosequi apud scriptores graecos, romanos, apud patres Ecclesiae, theologos ac iuris doctores medii aevi, apud omnes celebriores de iure scriptores ab exitu medii aevi, nos exclusis protestantibus de schola Grotii, Leibnitzii et Wolfii etc. — nos longius a via nostra abduceret; propterea de hac re potius clarum qui iam praesto est fontem commendare iuvat.

559. Probatur Iᵒ: Ex characteribus veri iuris communiter admissis.

Veri iuris characteres ipsis fatentibus et explicite docentibus adversariis ad duos revocantur, quorum alter in iuris determinatione („Bestimmtheit, Präzisierung“), alter in propria iuris efficacia („Rechtskraft“) consistit, qua fiat, ut iuris officia coactioni obnoxia sint.

Et sane ambo hi characteres immediate fundantur in iis, quae circa genuinam iuris notionem praemisimus; nec non inter se conexi sunt, ut alter alterum exigat et supponat; in priore enim manifeste condicio alterius, in altero vero fundamentalis et finalis ratio prioris sita est.

Atqui exstant vi legis naturalis complures inter homines iuridicae relationes, quibus immediate et per se ambo illi characteres haud dubie conveniunt.

Ergo exstat ius naturae etc.

Prob. minor per partes.

A. Requisita iuris determinatio seu „praecisio“ duplici ex capite oritur, tum ex indubitata promulgatione et claritate legum, e quibus particularia iura et iuris officia deriventur, tum ex facto aliquo reali, quo legis seu principii generalis regula in particulari applicabilis reddatur, i. e. ad certas personas, certam materiam certumque modum determinata. Quae ubi praesto sunt, de iuris determinatione, undecumque illud emanet, profecto dubitari non potest.

Atqui ius naturae datur utrinque sufficienter determinatum:

  1. Ex parte promulgationis naturalis legum, quae ad ordinem iustitiae pertinent. Quicumque in philosophia non merum „traditionalismum“ profiteri velit, negare non potest homini, quemadmodum moralis ordinis universim, sic in specie ordinis iustitiae generalia praecepta naturali lumine evidenter innotescere, ita quidem, ut eorum invincibilis ignoratio apud eos omnes qui recto rationis usu pollent, naturaliter excludatur. Propterea, vi eiusdem evidentiae, applicatio quoque legum naturae per se generalium, saltem proxima et ad res obvias, pro omni intelligentia ad suas functiones vel maxime elementares et essentiales exercendas evoluta, non potest non esse per se liquida et expedita; quodsi vero nihilominus aliquando obfuscari videtur, id non ex defectu luminis naturalis, sed extrinsecus inducta caligine, scilicet impetu voluntatis pravae et contra intelligentiam rebellis ac proin vincibiliter evenire censendum est. Hoc enim modo legem Dei naturalem in homine iugiter promulgari supra (n. 268 sqq) cum angelico Doctore luculenter demonstravimus.

Immo vero, clariore etiam luce generalia iuris praecepta prae ceteris in animo refulgent nostro, id quod uniuscuiusque intima conscientia et cotidiana in rebus humanis experientia testatur. Ita nimirum a Deo conditore sapientissime provisum, ut ratio naturalis eas potissimum notiones obvia luce claras in promptu haberet, quae socialis vitae in his terris fundamenta non qualiacumque, sed proxime et immediate necessaria respiciunt.

2. Ex parte factorum determinantium. Non pauca sunt hominum iura et iuris officia, quae ita a legis naturalis evidentibus principiis immediate derivantur, ut etiam suam particularem determinationem et hinc suam concretam applicabilitatem habeant ex factis vel naturalibus et ab arbitrio hominum proxime non dependentibus, vel liberis quidem, sed talibus, quae suapte natura omnem positivam publicam ordinationem aut declarationem, sive in lege sive in recepta populi consuetudine sitam, penitus antevertunt. Huc manifeste pertinent:

a) omnia hominis iura, quae absoluta seu connata dicuntur, quorum titulus in ipsa natura humana qua tali continetur, et quae proin ipso facto (naturali) realis exsistentiae hominis individui immediate determinantur: qualia sunt v. g. ius vivendi vitaeque conservandae, ius personalitatis, ius essentialis libertatis conscientiae; immo et ius proprietatis acquirendae, ius contrahendi generatim et alia similia, quae etsi per se materiam in individuo nondum determinatam respiciunt, qua talia tamen omni

Multo radicalius a veritate aberrat R. v. Ihering, qui in opere recentiore „Der Zweck im Recht“ II 107 sqq (1884) Lockii placitum de „tabula rasa“ mentis exaggerando resuscitare conatur, contendens, non solum principia moralia, sed vel ipsum sensum moralitatis non a natura homini indita, sed historica experientia acquisita esse: „Nicht die Natur, sondern die Geschichte ist die Urheberin des Sittlichen, und zwar nicht bloss der sittlichen Grundsätze, Ideen, sondern selbst des sittlichen Gefühls, welches nur die Form der unmittelbaren, unbewussten Beherrschung derselben darstellt, ja sogar des sittlichen Willens.“ Idemque dicit de ideis iuris et de sensu iustitiae (Rechtsgefühl): „Dass alle Rechtssätze und Rechtseinrichtungen ohne Ausnahme . . . lediglich Niederschläge der historischen Erfahrung sind, dass kein einziger derselben dem Menschen durch sein angeborenes Rechtsgefühl vorgezeichnet worden ist, selbst nicht die einfachsten, scheinbar sich von selbst verstehenden Rechtswahrheiten“ (p. 111). Quae sententia cum sensu naturae communi pugnans et ipsam naturam rationalem negans hic denuo refutari non indiget. homini determinate competunt, ita quidem, ut et materia non aliunde in individuo determinetur quam ipso facto, quo quis actualiter illis uti velit.

b) ex iuribus privatis hypotheticis seu acquisitis ea omnia, quae intuitu organicae originis societatis humanae suapte natura omnem publicam societatem praecedunt ab eaque logice praequiruntur. Eo referendae sunt: α) iuridicae relationes inter privatos, quae simplici usu iuris alicuius connati determinantur, ut e. g. ius proprietatis in rem determinatam, antea nondum dominio subiectam vel inde derelictam, simplici occupatione vel transformatione acquisitum; iura per simplicem contractum, puta, donationem, permutationem, emptionem etc. in individuo definita; β) iuridicae relationes essentiales et constitutivae societatis domesticae, sive inter coniuges sive inter parentes et liberos; et has quidem per ipsum factum naturale nativitatis liberorum plane determinari, quis negat?

c) Sunt denique et inter iura publica eiusmodi, quorum sufficiens determinatio omnem positivum interventum societatis publicae qua talis antevertit. Et primo quidem secundum speciem in antecessum determinata, i. e. certis et constantibus limitibus per suam essentiam consignata sunt, quaecumque tamquam iura societatis publicae constitutiva ab eiusdem fine naturaliter proprio et specifico suam internam rationem et normam accipiunt, quale est v. g. ipsum ius auctoritatis publicae per se spectatum et communis relatio inter eam et subditos. Ista quippe, quia omni societati publicae, quantumvis variam historicam formam induere possit, communia et essentialia sunt, ita per ipsum auctorem naturae simul cum illo fine sunt imposita et praefinita, ut non solum privato, sed et publico hominum arbitrio subtrahantur. Eadem autem etiam in individuo, etsi non sine multiplici cooperatione hominum, nequaquam tamen per ordinationem societatis publicae iam constitutae, sed vel factorum naturalium et privatae libertatis vario concursu, vel libera etiam aliquando aequalium privatorum conventione, adeoque iurium naturaliter praexistentium usu determinantur (cf. n. 361 sqq 421).

B. Efficacia iuridica („die Rechtskraft“), quae alterum veri iuris characterem exhibet, iisdem illis naturae iuribus similiter ex naturae instituto competit. Quod ut intellegatur, probe notandum, quod iam supra (n. 487 sqq) explicite demonstratum est, iuris efficaciam, i. e. inviolabilitatem coactivam, qua omne ius proprie dictum seu rigorosum a iure mere precario essentialiter distinguitur, confundendam non esse cum actuali physica potentia, externa iuris comite, qua huius effectus realis coactione, si opus sit, revera extorqueri possit. Illa enim per se tota moralis est et in postulato rationis fundata, ideoque sicut ius ipsum in toto suo rationali vigore subsistit, etiamsi forte per externa rerum adiuncta sufficiens physica potentia coactionis efficaciter exercendae deficiat. Quod quidem eo magis hic praemonendum videtur quod in illa ipsa conceptuum confusione communis fere adversariorum error et praecipua contradicendi ratio versatur.

Quibus praemissis ita ratiocinari licet:

Moralis efficacia iuris, qua inter homines verae respectivae obligationes coactioni obnoxiae producantur, per se necessario comitatur omnem legislationem, quae ordinem socialis iustitiae pro obiecto habet et aliunde debita „praecisione“, i. e. promulgatione ac determinatione non caret. Atqui ex modo praemonstratis talis exstat naturalis legislatio. Ergo eidem pariter vera efficacia iuridica naturaliter inhaereat necesse est.

560. Probatur IIᵒ ex necessitate philosophica admittendi ius naturale validum per se et antecedenter ad ius positivum.

Haec necessitas ex pluribus gravissimis rationibus tamquam totidem argumentis evincitur:

Argum. 1. Quia ius naturale per se validum est fundamentum et condicio sine qua non pro omni iure positivo.

Nisi admittatur antecedenter ad ius positivum aliquod ius naturae per se validum, ius ipsum positivum suo necessario philosophico fundamento destituitur; quod (obiective loquendo) supponi non potest nisi per absurdum et philosophicum et iuridicum. Quemadmodum enim fides lumini naturali, ordo supernaturalis naturali logice superstruitur, simili quadam ratione et ius omne positivum, ut vim habere possit, ius naturae per se validum praesupponit et quidem non solum tamquam meram iuris normam idealem, sed tamquam ius proprie dictum, non vi humani beneplaciti aut accedentis benevolae publicae acceptationis, sed vi legis divinae in natura rationali promulgatae immediate qua tale subsistens. Quae assertio manifeste verificatur

a) pro iure positivo humano. Omne ius humanum, sive lege sive consuetudine inductum, ab aliqua demum auctoritate humana immediate emanat, ab eaque obiectivam suam vim iuris habet. Atqui nulla humana auctoritas vel iurisdictionis potestas per semetipsam aut caeco fato exsistit, sed indiget anteriore iuridico fundamento, i. e. niti debet aliquo iure antecedente, quo ipsa auctoritas tamquam legitima comprobetur, agnoscendo ab omnibus, qui huic iuridice subordinandi sunt; tale autem ius originarium auctoritatem humanam iuridice fundans intra limites ordinis naturalis aliud esse non potest nisi naturale, i. e. ius vi legis naturalis tamquam hypothetice necessarium ab omni homine rationali primo in abstracto agnitum, dein cum ipsa reali determinatione illius hypothesis etiam tamquam realiter exsistens et validum agnoscendum.

b) pro iure positivo divino. Ius a Deo legislatore praeter ordinem naturae libere conditum, etsi obligandi vim immediate in semetipso continet, vim tamen veri iuris pro hominum societate habere non posset, nisi tamquam condicio rationabilis obsequii naturaliter praecognitum supponatur officium vere iuridicum et irrefragabile, quo non solum homines singuli privatim in sua conscientia, verum et hominum communitas qua talis Deo tamquam absoluto domino et legislatori publice obstringantur. Atqui haec essentialis universi generis ad Deum iuridica relatio supremum quoddam ius naturae constituit, ante omnem positivam legislationem etiam divinam vi solius legis naturalis et privatim et publice agnoscendum quod profecto non tum solum incipit vim iuris habere, postquam et humanae societati placuerit illud positive acceptare et sancire. Ergo etc.

Argum. 2. Quia organica societatis origo ius naturae postulat et supponit.

Publica societas pro sua naturali origine considerata moralis cuiusdam organismi naturam refert, qui a simplicissimis socialibus elementis, scilicet individuis hominibus, ad primam et arctissimam socialem unitatem in familia collectis inchoando, ad ulteriores dein analogas unitates ex familiis, familiarum coetibus, tribubus etc. iugiter magis compositas usque ad amplissimam denique formam societatis civilis organice succrescit. Et singuli quidem huius evolutionis socialis gradus non mera elementa aut membra societatis civilis esse censendi sunt, quibus praeter hunc respectum nulla propria conveniat forma et ratio exsistendi; sed totidem sociales organismos naturaliter vitales designant, quibus simul cum essentiali interna constitutione proprius quoque activitatis socialis finis et ambitus antecedenter ad formalem exsistentiam societatis civilis ab auctore naturae praefigitur. Quod sane iam de primo gradu, qui ad societatem domesticam pertinet, ad oculum patet. Unde merito ita ratiocinamur:

Subsistunt et vigent in societate humana ipsa compellente natura quidam sociales organismi omni iure publico positivo, immo omni societate publica anteriores, atqui omnis eiusmodi organismos qua talis subsistere nequit nisi per certas internas iuris relationes, quibus constituatur et conservetur, et eas quidem omni iure publico positivo anteriores, i. e. per legem naturae immediate validas et qua tales agnitas. Ergo ipsa organica societatis constructio ius naturale per se firmum statui publico praeexistens postulat et supponit.

Argum. 3. Quia ius naturae in ordine providentiae naturalis unicum et necessarium iuridicum praesidium est libertatis personalis adversus iuris humani abusus manifeste arbitrarios.

Admitti nequit in ordine sociali, etiam sub naturali tantum providentia considerato, cuius praecipuus fructus esse debet iurium securitas, nec personis individuis nec subordinatis personis moralibus ullum, ne ideale quidem, legitimum praesidium superesse quod contra arbitrarios iuris humani praesertim publici abusus fidenter invocari possit, sin minus cum effectu reali, cum morali certe vindicta veri iuris nefario oppressi. Secus enim altior societatis finis per Dei sanctitatem necessario impositus non solum de facto, sed etiam de iure illusorius reddi posset, quod non minus rectae rationi quam divinae sanctitati repugnat. (Vide supra n. 493, ubi eadem absurda consequentia uberius quibusdam exemplis illustratur.)

Atqui haec indigna condicio humanae societatis logica necessitate consequitur modernum iurisprudentiae axioma: „Nullum esse ius nisi positivum.“

Prob. minor. In hypothesi huius axiomatis contra iniustam praetensionem iuris positivi humani alius recursus legitimus non relinquitur nisi ad ius altius humanum, si praesto sit, ac denique ad ius positivum divinum. Iam vero 1. ius divinum positivum, etiamsi ubique publice qua tale agnitum esset et in omni causa cunctis sufficiens iuris praesidium praeberet, essentialem tamen illum defectum, quem arguimus, ordinis naturalis nequaquam tolleret, utpote quod praeter naturam ope supernaturalis revelationis inductum esse constat. Quippe naturae ordo, quamquam per liberam Dei institutionem ordo supernaturalis ei superstruitur, in suo tamen gradu et ambitu suam propriam integritatem deponit, neque e manu sapientissimi creatoris tamquam opus in essentialibus mutilatum prodire potuit. Praeterea 2. idem ius positivum, quamquam obiective divina auctoritate firmum, in usu tamen reali efficaciam suam iuridicam actu exercere non potest nisi apud eos, inter quos positivae religionis institutum et in eo fundatum ius ecclesiasticum publice agnoscitur.

Ergo aut recursus denique ad ius divinum universalissimum, lege naturali conditum et in natura rationali scriptum tamquam per se validum admittendus est, aut absoluta iuridica omnipotentia legis humanae theoretice et practice toleranda. Quae conclusio in quo demum a statolatria Hegeliana practice differat, vix apparet, siquidem et hic pro ordine naturali sola publica humana auctoritas seu status publicus universi iuris supremus fons et arbiter constituitur, cui per consequens vel ipsa hominis conscientia sin minus moraliter, certe iuridice plane inermis immoletur necesse est.

561. III. Confirmatur thesis indirecto ipsorum adversariorum testimonio.

Ex quo ius naturae repudiari coepit, singulari studio nec sine multiplici iurisprudentiae fructu ius quod consuetudinarium vulgo vocant („das Gewohnheitsrecht“), prae ceteris excultum et ad dignitatem originarii cuiusdam fundamenti in omni iuris formatione evectum videmus. Id neque fortuito neque sine gravi philosophica ratione evenisse putandum est. Nam viri politico conservatismo constanter addicti non eo fine ius naturae abiecerant, ut ius positivum ab omni interna stabilitate solutum eo magis deinceps humano arbitrio permitterent, sed contra, ut illud eo certius, ut putabant, a „subiectivismo“ emanciparent. Quod consilium, ne vanum esset et secum ipso pugnaret, hanc necessariam illis condicionem imponebat, ut intra iuris positivi ambitum sufficiens iuris naturalis compensandi momentum invenirent, i. e. aliquod iuris positivi genus, quod tamquam similiter fundamentale nec minus ante et supra omnem legem scriptam ratione sui reverendum in illius locum merito subrogari posset. Et tale revera se reperisse gloriati sunt in iure „consuetudinario“.

Verum enimvero in hoc ipso describendo et ad illum finem commendando, in eius potissimum origine et propria vi iuris explicanda, eo demum inscii et inviti redierunt, unde primum non sine dedignatione se averterant, nimirum ad verum ius naturae tamquam praerequisitum iuris positivi fundamentum, sin minus explicite, certe implicite agnoscendum.

Ita enim iam ipse de Savigny „communis“ iuris originem ab ulla fortuita causa vel ab humano arbitrio vel consilio derivari posse negat, eo quod „certissime constat ubique terrarum, ubicumque alicuius iuridicae relationis vel quaestio vel conscientia suboriatur, pro eadem iam dudum antea regulam iuris praeexsistere ac proinde nunc primum inveniri nec indigere nec posse“. . . . Iuris positivi subsistentis in conscientia populi „imperceptibilem esse ortum“, qui nullis historicis documentis demonstrari possit. . . . Argumentum tamen, quo ille probetur, „situm esse in universali et uniformi agnitione iuris positivi et in sensu internae necessitatis, qui illius conceptum concomitetur, et cuius clarissima expressio exstat in antiquissima assertione originis divini iuris seu legum.“ Porro in iure cuiusque populi (Volksrecht) „duplex elementum inveniri“ dicit, „alterum individuale, unicuique populo in particulari proprium, alterum universale, fundatum in eo, quod est naturae humanae commune“.

Similia passim apud alios scriptores eiusdem scholae leguntur. Sic e. g. Puchta scribit: „Ius consuetudinarium est ius, quod in conscientia populi immediate suam originem habet . . . et in more populi (usus, consuetudo) se manifestat. . . . Ius consuetudinarium praecedit ius legale; non ab auctoritate legislatoris, sed ab eadem potestate suam vim iuris accipit, ad quam illa etiam auctoritas proxime reducitur. . . . Oritur ex eo, quod spiritus nationalis“ (rectius lex naturalis recta ratione expressa) „in animis hominum implantat et exserit iudicia iuridica, quae illi cognoscunt et sentiunt tamquam communia. . . . Consuetudo est exercitium regulae iuris (des Rechtssatzes), quae ante illam iam exsistit.“

Ex quibus omnibus haec profecto conclusio sponte se unicuique obtrudit: Eiusmodi ius „consuetudinarium“, per se originarium et „commune“ aut id ipsum est, quod veteres ius divinum naturale vocaverunt, quatenus sine ullo positivo hominum consilio in conscientia singulorum et consequenter in totius populi persuasione vi luminis rationalis se determinat et subsistit; aut illud non secus ac humana legislatio tamquam invicte necessarium et praerequisitum supponat oportet. Quae igitur ratio erat tam sollicite cavendi iuris naturalis? — scilicet ut eo abutendi possibilitas rationalismo subtraheretur? At non impune veritas propter eius abusum deseritur. Nonne fructuosus doctorum virorum studium in discernendo genuino iure naturae ab eiusdem arbitraria corruptela collocatum fuisset, cuius rei utilissima sane documenta ius consuetudinarium suppeditabat?

Notanda ad solvendas difficultates.

562. 1. Non asserimus ordinem iuridicum secundum eandem extensionem naturaliter exsistere et vim habere, qua idem in humana societate necessarius esse intellegitur; sed ultro agnoscimus eum naturaliter indigere, ut per auctoritatem humanam, vi iuris naturae ad hoc ipsum provide institutam, in multis compleatur et secundum adiuncta in dies mutabilia determinetur et applicetur (cf. n. 289).

563. 2. Iura, quae aliunde per se naturalia esse probantur, non ideo iuribus positivis adnumerari debent, quod hominibus actu in societate civili viventibus aliquando non independenter iis uti liceat. Per socialem quippe et organicam subordinationem hominum necesse est multa iura quoad usum restringi, quae per se nihilominus iis naturaliter et tamquam propria competunt. Id enim commune bonum, immo existentia societatis exigit, cui singuli ut membra inseruntur. Ita e. g. circa varias res vel pro variis adiunctis ius contrahendi, tametsi per se naturale, per legem civilem certis legalibus formis adstringitur, quibus neglectis illius actus, quantumvis naturaliter validus, publicam tamen vim iuris habere nequit, immo aliquando omni etiam naturali valore destituitur. Nihilominus ius naturale valide contrahendi qua tale a civili auctoritate neque datur neque tollitur, sed ex mente et auctoritate ipsius supremi auctoris naturae necessariae condiciones praefiguntur, quibus liber illius usus cum recto ordine sociali conciliari possit, usus autem communitati perniciosus in antecessum sua efficacia privetur. Unde apparet hac dispositione nequaquam ius naturae iuri positivo, sed contra ius positivum iuri naturae omnino subordinari, siquidem omnis restrictio huius, ope illius inducta, vi altioris iuris naturae praecepta est eiusque finibus subservit.

564. 3. Neque tamen per istam superioritatem iuris naturalis quidquam iuris positivi propriis functionibus et legitimo usui detrahi putandum est. Ideo in iudiciis publicis proxima iudicandi norma non a iure naturali, sed a iure positivo, quod in causa proposita praesto fuerit, petenda est; ut diserte docet S. Thomas dicens: „Necesse est ut iudicium fiat secundum legis scripturam; alioquin iudicium deficeret vel a iusto naturali vel a iusto positivo.“ Cuius hanc rationem affert: „Iudicium nihil aliud est quam quaedam definitio vel determinatio eius quod iustum est. Fit autem aliquid iustum dupliciter: uno modo ex ipsa natura rei, quod dicitur ius naturale; alio modo ex quodam condicto inter homines, quod dicitur ius positivum. Leges autem scribuntur ad utriusque iuris declarationem, aliter tamen et aliter; nam legis scriptura ius quidem naturale continet, sed non instituit, non enim habet robur ex lege, sed ex natura: ius autem positivum scripturam legis et continet et instituit, dans ei auctoritatis robur.“ Supponit quippe S. Doctor leges scriptas iustas, i. e. tales, quae vel ipsum ius naturae contineant et declarent, vel ex mente iuris naturae aliquid secundum rectam rationem praecipiant. Ideo expressis verbis leges certo iniustas ab illa regula excipit, subdens: „Secundum eas non esse iudicandum.“

565. 4. Iuris positivi tantum, non autem iuris simpliciter et universim sumpti essentialis condicio est, ut qua tale ab hominibus de facto et externe agnoscatur. Ad iuris enim naturalis valorem sufficit ut vi rationalis ordinis, lumine rationis cogniti et lege divina non solum singulis privatim, sed universo generi communiter impositi, illud ab omnibus agnosci debeat, ne per summam iniuriam obiectiva iustitia violetur. Et revera etiam de facto inter homines communiter agnitum merito id omne censeri debet, ad quod agnoscendum unusquisque recta ratione et interna voce conscientiae adigitur, licet nonnulli reperiantur, qui externe illud contemnant aut dissimulent. Ex hac ipsa enim tacita et communi agnitione iuris naturalis tamquam per se validi origo iuris consuetudinarii, ut supra diximus, potissimum explicanda est. Itaque hoc tantum latissimo sensu, qui etiam de iure naturae valet, aliquatenus admitti potest, quod magno accentu effert F. J. Stahl: „Eminentem (omnis) iuris characterem hunc esse, ut habeat actualitatem iugiter realem (‚stete Verwirklichung‘).“

566. 5. Philosophicam necessitatem iuris naturalis (Prob. II.) nullatenus effugiunt adversarii, sed potius confirmant, dum ad remotam quandam divinam originem iuris etiam humani recurrunt, talem scilicet, qua generali Dei dispositione humanae societati semel pro semper commissum esse dicatur, ut ex se et sua auctoritate universum iuris ordinem erigat et sustineat. Talis quippe recursus ad divinam auctoritatem nil impedit, quominus iuri humano omnimoda iuridica independentia et plenus absolutismus non solum erga homines, sed, quod absurdius est, erga ipsum Deum tribuatur. Cuius aliud profecto remedium non datur, nisi ius naturae ante et supra ius humanum divinitus sancitum, aeternam normam et immobiles limites praefigens, quos illud non tantum revereri teneatur, sed quos etiam transgredi cum iuris effectu non possit.

567. Scholium 1. Assertio iuris naturalis, tametsi doctrinae caput aliquod speciale per se distinctum exhibet, arctissima tamen interna cognatione cum serie philosophematum hactenus exposita cohaeret. Revera enim aliud non est nisi necessaria quaedam conclusio et quasi ultimum stadium altioris illius idearum processus, qui a „lege aeterna“ eiusque immediata promulgatione in creatura rationali ope „legis naturalis“ exordium sumit, deinde ad mediatas eiusdem emanationes et particulares applicationes ministerio humanae auctoritatis divinitus provisas descendens, omnium demum rerum humanarum normas non quomodocumque obiectivas, sed aut immediate aut mediate divinas asserit. Et in eodem quidem idearum processu, hinc tuendo illinc vel omnino vel ex parte impugnando, tota fere controversia versatur, qua ius „antiquum“ et ius „modernum“ iugiter inter se confligunt. Causa in se una est, sed multiformis pro diversitate materiae, quam proxime respicit. Quippe ius antiquum character theonomicus (quem odiosa exaggeratione adversarii „theocraticum“ appellare solent), ius modernum contra character autonomicus (vulgo „antitheocraticus“), aliquo modo et gradu distinguit. Nec mirum; siquidem scientia „moderna“, a „reformatione“ saeculi XVI potissimum prodiisse gloriatur, cuius „propria efficacia pro statu sociali“, ut fatetur F. J. Stahl, „in destructione characteris theocratici consistit“. Et re quidem vera spiritus iste antitheocraticus non iam solum in rebus ecclesiasticis divinam auctoritatem („theocratiam“ ecclesiasticam), verum logica sui evolutione universim ideam legis divinae in rebus humanis praesertim publicis („theocratiam“ philosophico-iuridicam) nativo quodam instinctu aversatur, donec in perfecta societatis humanae autonomia et sociali atheismo desinat.

567 a. Scholium 2. Quaestio politico-socialis et qua talis eminenter philosophica: utrum universus iuris ordo exclusive iure tantum positivo subsistat, an vero praeterea ius quoque naturale necessario admittendum sit? hodie apud iuris philosophos, ut arbitramur, eos saltem, qui sincere theismum profitentur, post omnimodam et maturam discussionem, in favorem iuris naturalis merito dirempta censeri debet, idque potissimum ex philosophico aspectu socialis organismi et logice indeclinabili postulato rationis.

Propterea iam magnopere nos movere non potest recentior illa contra ius naturae agitatio, quam nomine modernae iurisprudentiae denuo resuscitari placuit. Adversarii, qui hic nobis occurrunt, praestantes quidem iuris periti, in principiis autem philosophicis minus versati, non quidem novis et praevalentibus pro sua causa argumentis, eo magis autem antiquis, dudum superatis praeiudiciis aut praeconcepta erronea notione veri iuris naturalis vanisque suppositionibus polemice armantur.

Imprimis hic nominandus est iuris professor Bergbohm, acerrimus iuris naturalis adversarius, quod veluti supremum omnis scientiae iuris periculum miro zelo persequitur. Quam profunde autem in totam doctrinam, quam critice destruere suscipit, indagando penetraverit, ipse nos ingenue docet ita quaerendo: „Vor allem ist es eine schwierige Aufgabe, Theorien zu widerlegen, zu deren Rechtfertigung durch wissenschaftliche Gründe niemals Anstalten getroffen worden sind. Die anzugreifenden Beweise fehlen hier gänzlich.“ Fere suspicio hic moveri posset opera scriptorum catholicorum sive latina sive germanica, in quibus de iure naturae agitur, auctori ignota mansisse — sed e contrario fere singula tamquam sibi nota nominatim citat, non omissis nominibus v. Hertling et C. Gutberlet. Et tamen „Beweise fehlen hier gänzlich“! Ad rem ipsam idem iuris doctor scribit: „Jedwede Vorstellung von einem Recht, man möge es nennen, wie man wolle, ausser dem positiven, ist jedes objektiv feststellbaren, bestimmten Inhaltes bar. Es wird notwendig und ausschliesslich durch philosophische Ansichten und sittliche Überzeugungen, praktische und namentlich politische Wünsche gebildet, die bestenfalls künftig in den Bestand des Rechtes eingehen könnten.“

De perniciosis autem sequelis huius doctrinae ita loquitur: „Diese werden erst künftig einmal, wenn auch die allerletzten spekulativen Zuckungen von der Jurisprudenz überwunden worden sind, sich ganz übersehen und genau abschätzen lassen. Es sind nicht die gewöhnlichen Folgen einer trotz ihrer Irrtümlichkeit zu einigem Ansehen gelangten Theorie, es sind die ausserordentlichen Folgen eines auf flagrant unwahren Voraussetzungen beruhenden, aus lauter Phantasmen und Sophismen zusammengewebten, allem und jedem wissenschaftlichen Denken hohnsprechenden Gedankensystems, das seine fast unumschränkte Herrschaft auf seine wissenschaftliche Unwiderstehlichkeit zu gründen vorgab, während es dieselbe doch ausschliesslich der von ihm eröffneten Perspektive in einen künftigen idealen Rechtszustand verdankte.“

Quid mirum quod Bergbohm se quodammodo vocatum sentit, „den Kampf gegen den seit langem unterschätzten Hauptfeind aller gesunden Rechtswissenschaft endlich aufzunehmen und mit nachhaltiger Energie durchzuführen“. Debet enim, ut ait, „das Unkraut Naturrecht, in welcher Form es auch auftreten möge, offen oder verschämt, ausgerottet werden, schonungslos, mit Stumpf und Stiel“. Difficultatem tamen huius problematis aliquatenus intellexit, postquam laborioso examine universam prope iuris litteraturam, etiam aliarum culturarum gentium, perlustrans, ubique innumera atque indubia vestigia exsosi iuris naturalis invenit; unde amare conqueritur: „Der Glaube an ein Recht ausser dem positiven ist noch keineswegs gänzlich ausgestorben, sondern steht vielmehr in voller Blüte. Nicht allein, dass Philosophen, Ethiker, Nationalökonomen, Staatsgelehrte ihm anhangen — in den rechtsphilosophischen Werken herrscht er schlechthin vor, in dem übrigen Schrifttum der juridischen Wissenschaften ist er reichlich vertreten. Die Litteratur fast der ganzen Kulturwelt ist vom Naturrecht durchsetzt.“ Hac observatione tamen ipse non solum suo tam arduo proposito non renuntiat, sed inde potius seriam obligationem deducit illud maxima, qua possit, energia prosequendi. Quanto autem successu id fecerit, in fine operis dicimus ex triumphali effato: „Das Naturrecht ist vom praktischen wie vom theoretischen Standpunkt gerichtet . . . und von der Jurisprudenz in jeder Form aufzugeben.“ De quo quidem alius iuris doctor Neukamp agnoscit per egregiam criticam Bergbohm pugnam contra ius naturae esse „zum vorläufigen Abschluss gelangt“. Sed interim Stammler opinatur illum suam negativam de iure naturae sententiam nequaquam usque ad persuasionem firmiter probasse.

Non minus denique quam Bergbohm, simili praeiudicio et admodum obscura totius rei de qua agitur notione fretus, suum contemptum iuris naturalis qua iuris doctor profitetur Gumplowicz: Est enim, ut ipse iudicat, „Staatsroman und Naturrecht im wesentlichen ein und dasselbe — denn während jener einen Phantasienstaat schildert, der nirgends existiert, schildert dieses ein Phantasienrecht, das nirgends gilt. Gleich jenem hat daher auch dieses für die Wissenschaft keinen Wert.“ Verum sufficit has aberrationes virorum doctorum a via scientiae logica et rationali paucis exemplis signasse; quibus in praemissa expositione, discussione et confirmatione doctrinae in antecessum abunde occursum esse confidimus. Adversariis autem istis iuris peritis, in sua opinione adeo securis, id unum amice consulimus, ut attente secum perpendant, quod moderni temporis philosophus, H. Ulrici (Naturrecht 211 f) Iurisprudentiae considerandum suggerit. (Vide supra not. ad n. 560.)

Articulus 2.

De partitione iuris.

568. Quemadmodum e suis fontibus iura cognoscuntur, ita ab iisdem potissimum eorum diversitas dependet. Quare fontibus definitis nihil iam obest, quominus praecipuos iuris partiendi modos, additis specialioribus distinctionibus in iuris scientia usitatis, conspectui subiiciamus.

§ 1. Ius pro obiectiva iustitiae norma acceptum generalissime dividitur:

569. I. in ius naturale et positivum, prout immediate a lege naturali aut ab ordinatione libera legislatoris suum valorem iuridicum obtinet. Et hac quidem divisione iam Aristoteles utitur. Namque ius publice vigens (τὸ δίκαιον πολιτικόν) distinguit duplex, alterum legale (δίκαιον νομικόν) alterum naturale (δίκαιον φυσικόν), quod scilicet non ut illud vi legis positivae, sed a natura tamquam ius subsistit, idque ubique eodem modo et independenter ab humana opinione, unde ius est universale et commune non scriptum (νόμος κοινός, ἄγραφος).

Ius positivum porro dividitur in ius divinum et humanum, prout auctoritas positive legifera immediate divina aut humana est.

Ius positivum divinum, quod etiam simpliciter divinum vocari solet, tametsi idem nomen pariter de iure naturali praedicari debet, comprehendit ius libero Dei decreto iuri naturali superadditum et positiva revelatione manifestatum. Idem tamen magna ex parte ad explicationem legis naturalis pertinet, unde multipliciter cum ea quoad materiam congruit; sed praeterea eas leges complectitur, quas Deus tamquam supernaturalis ordinis conditor hominibus imposuit. Quapropter subdividitur in ius divinum vetus, quod in veteri testamento (ut de caerimoniis et politia Iudaeorum), et novum, quod in novo (ut de constitutione et regimine ecclesiae, de sacramentis etc.) divinus legislator instituit.

Ius humanum

  1. pro duplici perfecta et legifera societate, quae in praesenti ordine providentiae pro humano genere instituta est, similiter duplex distinguitur: alterum ius ecclesiasticum seu canonicum, quod leges et decreta Conciliorum et Pontificum, alterum civile latissime acceptum, quod civilium potestatum leges vitaeque civilis instituta comprehendit, sive variis gentibus passim communia (i. e. „ius gentium“ quatenus penes scholasticos a iure naturae distinctum), sive particularibus civitatibus propria („ius civile“ proprie dictum). Vide n. 570 571.

  2. Pro vario modo originis idem est aut consuetudinarium aut legale seu scriptum, prout aut legitima consuetudine aut lege formaliter lata inductum est. Utrumque autem non raro materialiter congruit, quatenus idipsum, quod pridem consuetudine viguit, successu temporis insuper ad formam legis scriptae redigitur. Ius consuetudinarium porro considerari potest vel secundum elementa cunctis populis generatim communia vel secundum ea quae singulis aliquo modo propria sunt. Priori modo acceptum ius consuetudinarium materialiter partim ad ius naturae partim ad „ius gentium“ (scholasticorum), altero modo ad ius proprie civile pertinet.

570. Explicatio. Haec generalissima iuris partitio, ut recto eius usui consulatur, aliqua praeterea illustratione indiget. Probe enim notanda eius

duplex historica interpretatio:

Nomina „iuris naturalis“ et „positivi“ hodie in vulgari usu non raro magnam ambiguitatem admixtam habent, unde graves aliquando errores nascuntur, uti accidere potest e. g. in hac gravissima quaestione: utrum privata rerum possessio ac proprietas, vel civilis societatis institutio per se iuris naturalis, an vero iuris positivi dicenda sit? Utrumque nempe non sine relativa veritate affirmari potest, pro varia extensione, quae illis vocabulis tribuitur. Est autem duplex potissimum eorum acceptio practice distinguenda, altera quae olim in schola communis, altera, quae a recentioribus communius usurpatur.

571. A. Ius naturale et positivum secundum acceptionem S. Thomae et scholae. Generale criterium, quo ius naturale a positivo distingui solet, nempe immediata origo a lege naturali et hinc ex naturae necessitate, interpretationem admittit tum strictiorem tum minus strictam; hanc plerumque recentiores, illam passim scholastici sequuntur.

Itaque secundum S. Thomam (ut ex 2, 2, q. 57, a. 2 et 3 colligitur) ea tantum pertinent ad ius naturale, quae homini sunt „adaequata ex ipsa natura rei eique commensurata secundum absolutam rationem“; qualia sunt tum prima principia tum conclusiones sive proximae sive remotae, quatenus simpliciter necessario seu „secundum absolutam rationem“ inferuntur, exclusis iis, quae inde sequuntur tantum secundum rationem non absolutam, puta utilitatis, aequitatis, moralis necessitatis, ita ut adhuc humano consilio et condicto subiaceant.

Ex altera parte ad ius positivum (humanum) referuntur, quaecumque proxime aliquo modo mediante hominum condicto vel consilio inducta vigent. Quae cum omnia, etsi non simpliciter per naturam, semper tamen secundum naturam sint oportet, ideo veteres ius positivum (intellige humanum excepto ecclesiastico) secundum gradum maioris vel minoris propinquitatis, qua ad ius naturae accedit, distribuunt in ius gentium et ius civile.

„Ius gentium“, i. e. ab omnibus vel fere omnibus gentibus similiter constitutum et eatenus gentibus commune, medium est inter ius naturale et civile. Nempe ad naturale proxime accedit, utpote quod pariter est omnibus gentibus commune, etsi non a gentibus constitutum, sed cum natura acceptum. Hoc modo igitur intellectum ius gentium ea comprehendit, quae et ipsa quidem a lege naturali sicut conclusiones ex principiis derivantur, non tamen tamquam homini „adaequata ex natura rei eique commensurata secundum absolutam rationem“, sed secundum utilitatem et congruitatem aut moralem etiam necessitatem sine minus singulorum saltem respectu totius societatis vel generis, et ideo aliquo modo ex humano „condicto“. Ad hoc vero, ut monet sanctus Doctor (l. c. a. 3 ad 3) non requiritur specialis institutio vel pactum, sed sufficit ut communis „naturalis ratio dicat ex propinquo habentia aequitatem“. Porro tamquam huiusmodi iuris exemplum explicite nominatur „proprietas possessionum“.

Ius civile denique, quod varium esse potest in variis civitatibus, ipsum quoque „ex iusto naturali oritur“, verum non „sicut conclusio ex principiis“, sed „per modum determinationis“ pro condicione cuiusque civitatis, temporum, locorum etc.

Ita cum S. Thoma passim scholastici (quibus fere et Grotius adhuc consentiebat), ea, ut videtur, praecipue ratione ducti, quod quaecumque lege naturali praecipiuntur aut vetantur, sunt intrinsece adaeque absolute bona aut mala; et ideo quae talia non sunt, a stricto iure naturae distinguuntur.

572. B. Ius naturale et positivum secundum acceptionem, quae recentius (fere a saeculo XVII) invaluit. Haec omissa veterum distinctione inter ius naturale et gentium, utrumque communi nomine iuris naturalis comprehendit, pristino iuri gentium „ius naturae latius dictum“ substituens et eatenus ambitum iuris positivi intra arctiores limites restringens.

Quae sententia etsi primitus ex communi novatorum oppositione contra doctrinam scholasticam proficiscebatur, paulatim tamen, practicis quibusdam commodis commendata, latius propagari et radices agere coepit. Rationem suppeditabat partim arctissimus nexus et mutua fere compenetratio „iuris naturalis“ et „gentium“, indeque orta difficultas utriusque limites in omni materia stricte discernendi, partim consideratio duplicis respectus, quo natura humana legis naturalis fundamentum esse cognoscitur, scilicet ratione hominis individui et ratione societatis, ad quam homo qua naturaliter socialis ab auctore naturae destinatur. Hinc enim consequi videtur ea quoque iuri naturae saltem latiori aliquo sensu accensenda esse, quae, tametsi singulis hominibus non „ex natura rei“ neque „secundum absolutam rationem“, sed tantum „secundum utilitatem“ commensurantur, intelleguntur tamen toti societati qua tali eiusque fini simpliciter necessaria ideoque pro communitate naturaliter praecepta. Neque impedit quod in his aliqua cooperatio humani consilii vel „condicti“ requiratur, utpote quae Deo providente instrumentalis potius quam positive legifera esse videtur.]

Ad haec interna doctrinae fundamenta per se non inania accedit, quod ipse S. Thomas praeter illam strictiorem iuris naturalis denominationem latiorem quoque diserte agnoscit, generaliter affirmans: „Necesse est quod quidquid ex iusto naturali sequitur quasi conclusio, sit iustum naturale“; quod igitur valet etiam de „iure gentium“, quia revera „derivatur ex lege naturali sicut conclusiones ex principiis“ et „ea quae sunt iuris gentium, naturalis ratio dictat“.

573. Hinc elucet, apparentem tantum esse veterum dissensum ab iis, qui nonnulla, quae illi „iuris gentium“ positivi esse dixerunt, communius hodie iuri naturali supputare solent, uti contingit in exemplo supra commemorato (n. 570). Namque rei aestimatio utrinque eadem, sed nominis diversitas est; quae, utcumque primum inducta, hodie eo minus odiosa esse videtur, quod successu temporis per „ius gentium“, qua positivum dicitur, ius internationale passim intellegi et significari videmus, ergo longe aliud, quam quod schola hoc vocabulo comprehendebat. Interest autem quam plurimum, ut adversus molimina socialis radicalismi citra omnem ambiguitatem ipso nomine (ius naturale) exprimatur stabilitas et sanctitas earum institutionum, quae „dictante naturali ratione“ instar communis hereditatis omnium gentium vigent, et ideo reformandi arbitrio hominum suapte natura subtrahuntur.

574. Altera pariter generalis iuris partitio ab eius obiectivo ambitu intra ordinem socialem universum depromi solet. Et hoc modo ius omne sive per se naturale sive positivum, prout aut privatas aut publicas sociales relationes respicit, dividitur:

II. in ius privatum et publicum.

Ius privatum complectitur ius domesticum (Familienrecht), quo societas domestica seu familia interne constituitur et ordinatur, et ius civile arctius dictum (bürgerliches oder Zivilrecht), quo mutuae iuridicae relationes singulorum civium et familiarum nec non aliorum particularium coetuum in communi civili nexu coexistentium inter se determinantur.

Ius publicum comprehendit: ius civitatis seu ius civile publicum (Staatsrecht), quo societas civilis tamquam organica unitas constituitur et sustentatur atque suo fini ordinate assequendo interne et externe iugiter adaptatur; ius internationale, quod et ius gentium, i. e. ius inter gentes (Völkerrecht) appellari consuevit, et quo singulae societates civiles tum inter se secundum suas externas et mutuas relationes iuridicas, tum in ordine ad ius commune universae humanitatis recte ordinantur; ius ecclesiasticum, quod, quoniam propria eaque publica auctoritate nititur, cunctis christianis gentibus reverenda, a iure civitatis omnino distinguendum est, neque ferendum, ut solum veluti specialis aliqua huius pars consideretur „quemadmodum iis fere iuris doctoribus placet, qui characterem societatis perfectae in ecclesia agnoscere nolunt, quo facilius cuncta huius iura civilis legislationis arbitrio subiiciantur.“

575. Scholium. Quodsi ius etiam in individuale et sociale dividitur, haec partitio non est iuris proprie seu stricte dicti, de quo hic agitur, sed latiore sensu accepti, prout scilicet non solum relationes iuridicas hominis et obligationes socialis iustitiae, sed universim omnia hominis officia, etiam ethica et religiosa, complectitur. Quare ius individuale quoad rem cum speciali ethica congruit. Simili ratione iuris vocabulum usurpatur, ubi universa moralis philosophia promiscue ius naturae dicitur, tum ethicam tum ius naturae sociale seu proprie dictum comprehendens: quem veterum morem in generali inscriptione harum „Institutionum“ et nos secuti sumus.

§ 2. Ius pro facultate morali acceptum.

576. Secundum hanc significationem iura distingui solent:

  1. Realia et personalia. Cuius partitionis non eadem semper et apud omnes scriptores ratio est. Plerumque tamen ius reale (dingliches oder Sachenrecht) et ius personale (persönliches oder Personenrecht) idem significant quod apud veteres ius in re et ius ad rem, seu ratione materiae distinguuntur, prout scilicet alicui competit ius in rem immediate eius potestati vel possessioni obnoxiam, aut in rem a certa persona vel certis personis praestandam. Alias illa nomina usurpantur ad distinguendum varium modum, quo ius aliquod homini competere et inhaerere potest; et ita aliquando personalia dicuntur iura, quae ratione sui personam afficiunt eique immediate inhaerent, uti ius vitam conservandi; realia vero, quae personae non per se, sed virtute rei cuiuspiam adveniunt et eatenus proxime quasi rei inhaerere concipiuntur: ita quicumque fundum emit, cui annexa est exemptio ab annuo tributo, ius huius exemptionis acquirit tamquam „reale“.

  2. Iura connata (absoluta, originaria) et acquisita (hypothetica, adventitia), prout eorum fundamentum seu titulus ipso facto realis exsistentiae hominis aut facto aliquo sive necessario sive libero illi insuper accedente constituitur.

3. Iura inalienabilia et alienabilia. Inalienabile, i. e. quod ab homine neque licite neque valide umquam alienari vel abdicari potest, aliquod ius censendum est, quod et quatenus homini tamquam necessaria condicio assequendi finis ultimi aut certae obligationis moralis implendae inesse debet; secus per se alienabile dicitur. Porro idem respectus ad finem ultimum et ad certam obligationem, cui satisfieri debebat, obiectivam normam et mensuram continet, secundum quam iuris cuiuscumque usum vel ad tempus vel in perpetuum abdicari fas aut nefas esse iudicetur. Itaque veram huius partitionis rationem nequaquam attingere videntur, qui eadem iura inalienabilia esse dicunt, quae connata, alienabilia vero eadem quae acquisita. Quamquam enim iura connata manente natura humana, in qua fundantur, per se inamissibilia dici possint, i. e. talia, quae homine invito vel extra casum iustae poenalis privationis amitti nequeant, contingere tamen potest, ut secundum respectum supra dictum per adiuncta personalia tum ius aliquod connatum nihilominus sive in se sive quoad usum alienabile (e. g. ius acquirendi proprietatem), tum ius acquisitum simul inalienabile merito dicendum sit, quoties nimirum necessitate medii requisitum fuerit ad officium aliquod indeclinabile adimplendum (uti v. g. ius parentale providendi educationem liberorum).

Articulus 3.

De summo iuris naturali principio.

§ 1. Praeviae notiones.

577. Iuri naturali proprium est ut, quemadmodum nomen indicat, ex naturae rationalis principiis, quae ad unum denique supremum et universalissimum reduci constat, methodo rationalis deductionis derivetur. Ideo ex quo ipsa exsistentia iuris naturalis negari coepit, omnis ista de summo iuris principio disputatio, quae olim in iuris philosophia praecipuum locum occupare solebat, simul cum iure naturae exulare iussa est ut ampliori tractatui de fontibus iuris positivi gradum cederet. Ad nos vero, qui ius naturae redintegrare conati sumus, procul dubio pertinet similiter illam quoque inquisitionem a iure naturae inseparabilem, quantum res postulaverit, resuscitare.

Sunt autem principia, e quibus ius naturale derivari oportet, non alia, quam ipsa legis naturalis principia, quatenus haec socialis iustitiae ordinem respiciunt. Unde per summum iuris naturalis (cognoscendi) principium eam generalissimam legis naturalis formulam intellegimus, quae universum ordinem obiectivae socialis iustitiae tum ratione totius corporis socialis tum ratione singulorum membrorum naturaliter provisum atque impositum implicite comprehendit, et ex qua proin cuncta humana iura naturalia simul cum officiis iuridicis sibi correlatis scientifice derivantur. (Cf. quae his analoga supra [n. 277 sqq.] de „summo legis naturalis principio“ dicta sunt.)

578. Cognita vera iuris natura et origine simulque perspecto genuino eius rationali fundamento, i. e. illa obiectiva et formali ratione, vi cuius intellectus noster iuris ordinem ipsa lege aeterna necessarium esse ac proin exsistere metaphysica certitudine cognoscit et affirmat, nulla fere, quod rem ipsam attinet, seria controversia de discernendo vero iuris principio relinquitur. Ex adverso autem, ubicumque vel nativus iuris conceptus vitiatur, vel verus eius idealis finis ab auctore naturae intentus et hinc rationale fundamentum ignoratur, omnis conatus statuendi eiusmodi principium deductivum vere summum extra viam versetur necesse est. Atque ita revera omnes errores, qui circa illud umquam prolati sunt, ex utroque illo aut alterutro vitiato doctrinae fonte manarunt.

Porro verum rationale iuris fundamentum nativo eius conceptui et fini consentaneum, quodque tamquam communis et universalissimus titulus omnis iuris naturalis considerari possit, in recto socialis vitae ordine divinitus volito et naturaliter praecepto situm esse, supra (n. 441—445) demonstratum est. Rectus autem hic ordo importat, ut humana societas secundum normam socialis naturae, i. e. secundum omnes essentiales respectus sociales in ea fundatos et instituatur et iugiter conservetur. Quae norma socialis vitae, cum divinitus imposita et sancita esse cognoscatur, manifestum est, rectum societatis ordinem nullum esse posse, qui non Deum tamquam ultimum et absolutum omnis ordinis finem et legislatorem respiciat, aut qui normam illam divinitus praesignatam non integram, sed arbitrarie mutilatam, non secundum ideam socialis organismi, sed secundum relationes mere individuales accipiat. Unde hoc duplici criterio praelucente quisque facile dignoscet, tum quaenam inter varia, quae perhibentur, summa iuris principia in antecessum tamquam spuria reprobanda sint, tum quodnam denique ut verum tenendum.

§ 2. Spuria, quae perhibentur, summa iuris principia excluduntur.

579. Longum esset cunctas eiusmodi principiorum formulas vel aperte falsas vel per se insufficientes singillatim recensere, quae umquam a variis iuris naturalis doctoribus propositae sunt. Neque vero ad rem id necessarium esse ducimus, cum vix non omnes ex doctrinae fontibus instar corollarii promanent, quos iam in superioribus capitibus tamquam erroneos et omni sanae philosophiae adversos demonstravimus. Generatim enim in illo „iure naturae“ fundantur, cuius vel ipse conceptus aut a materialismo aut pantheismo aut abstracto rationalismo et individualismo informatur. At quoniam „ius naturae“ pantheisticum intima quadam cognatione partim ad materialismum partim ad rationalismum accedit, cum illo quoad rem et obiectivum characterem, cum hoc quoad formam et dialecticam constructionem multipliciter concordans, inde fit ut cuncta eiusmodi erronea principia generalissime ad duplicem quasi classem congrue reduci possint, alteram, quae aliquo modo materialismi, alteram, quae abstracti rationalismi atque individualismi indolem prae se ferat.

580. Prima classis universum ius vel tamquam partem magni illius mechanismi virium, quo universus mundus demum coalescat atque regatur, vel, quod practice fere ad idem redit, tamquam necessariam et ineluctabilem absoluti manifestationem seu evolutionem per modum mundi moralis considerat. Quapropter supremum denique omnis iuris asserendi momentum in vi fortiore physice atque historice praevalente reponatur necesse est, hac fere generali formula expressum, eosdem esse iuris ac realis potentiae limites. Atque eo revera, quantumvis honesto plerumque verborum apparatu velata, omnis huius generis theoria iuris naturalis logica necessitate reducitur, et iuri publico practice applicata aut socialisticam tyrannidem nomine collectivae multitudinis, aut Hobbesianum absolutismum regnantium significat. Et huc quidem, ut diximus, non ii solum scriptores, qui diserte et theoretice materialem monismum profitentur, sed ii etiam aliquatenus pertinent, qui cum Spinoza omnem moralem libertatem hominum e medio tollunt, quamquam aliunde externa verborum forma et philosophandi methodo ad rationalismum propius accedere videntur. Verum in materialistica et quasi-materialistica iuris philosophia, qua ipsum iuris atque iustitiae nomen profanatur, non est quod diutius immoremur. Potiorem aliquam considerationem deposcit

581. Altera classis principiorum, quae scholam iuris rationalisticam a Kantio et Fichteo excultam distinguit. Quotquot ab huius scholae scriptoribus suprema iuris principia excogitata sunt (numerantur autem ex primis potissimum decenniis saeculi XIX quam plurima, communis illius originis indolem individualisticam prae se ferunt. Immo pleraque multiplici verborum variatione quoad rem id ipsum exprimunt quod Kantiana iuris formula iam (n. 520) recensita:

„Iusta (iuri conformis) est omnis actio, quae vel secundum quam, si pro agendi regula accipitur, libertas uniuscuiusque cum libertate cuiusque alterius secundum legem universalem simul consistere potest.“ („Eine jede Handlung ist recht, die oder nach deren Maxime die Freiheit der Willkür eines Jeden mit Jedermanns Freiheit nach einem allgemeinen Gesetze zusammen bestehen kann.“)

Aut, quod idem est, „generalis lex iuridica“:

„Ita exterius age, ut liber usus tuae libertatis cum libertate uniuscuiusque secundum legem universalem simul consistere possit.“ („Handle äusserlich so, dass der freie Gebrauch deiner Willkür mit der Freiheit von Jedermann nach einem allgemeinen Gesetze zusammen bestehen könne.“)

Unde concluditur: omnia hominis iura connata ad unum supremum reduci, scilicet ad ius libertatis intra limites supra assignatos. („Das angeborene Recht ist nur ein einziges: Freiheit . . . sofern sie mit jedes Andern Freiheit“ etc.; v. n. 521.)

Cui analoga, sed audacius exaggerata accedit sententia Fichtei, qui supremum et originarium ius omni personalitati absolute conveniens pariter in libertate reponit, sed in libertate per se et in suo conceptu plane illimitata, nec nisi consequenter intuitu aliarum personarum coexistentium necessario limitanda. („Der Begriff der Freiheit [in nur formaler Bedeutung] gibt den Begriff des Urrechtes . . . Das Urrecht ist daher das absolute Recht der Person in der Sinnenwelt nur Ursache zu sein.“) Cf. n. 522.

582. Itaque ab alterutro vel ab utroque hoc fonte manifeste derivata sunt haec et similia „summa iuris principia“:

„In externis actionibus ita moderare usum tuae libertatis, ut is cum libertate omnium aliorum ad rationalem activitatem in mundo sensibili necessaria conciliari possit.“ („Mache von deiner Freiheit im äussern Handeln keinen andern Gebrauch als einen solchen, womit die zur Wirksamkeit der Vernunft in der Sinnenwelt notwendige Freiheit aller Andern vereinbar ist.“) C. H. v. Gros, Lehrbuch etc. § 27.

„Tibi (iure) licet finem qualemcumque tibi assequendum proponere tuisque viribus prosequi, quando et quatenus cum eo personalis libertas omnium aliorum consistere potest.“ („Du darfst jeden beliebigen Zweck dir setzen und durch deine Kräfte zu erreichen streben, wenn und inwiefern damit die persönliche Freiheit aller Andern bestehen kann.“) W. F. Krug, Naturrechtliche Abhandlungen § 15.

„Uni cuique homini ius est id omne voluntate amplectendi, quod non tamquam legibus universaliter validis prohibitum concipi debet.“ („Jeder Mensch hat ein Recht, alles zu wollen, was nicht als verboten nach allgemein gültigen Gesetzen gedacht werden muss.“) G. Hufeland, Lehrsätze des Naturrechts, § 94.

„Iuri conformis est omnis actio, quae socialem valorem individuae personalitati competentem cum externa libertate, aequalitate et securitate omnium harmonice conciliat.“ („Recht ist jede Handlung, welche den der Persönlichkeit zustehenden sozialen Wert des Einzelnen mit der äusseren Freiheit, Gleichheit und Sicherheit Aller in Übereinstimmung setzt.“) C. A. Eschenmayer, Normalrecht, § 16.

„Homo vi humanae naturae (seu qua finis in se) ius habet ad omnem modum exsistendi et agendi, quo omnis alius homo pariter tamquam finis in se subsistere potest.“ („Der Mensch ist vermöge seiner Menschennatur [oder als Selbstzweck] befugt zu allem und jedem willkürlichen Sein und Handeln, wobei jeder andere Mensch als Selbstzweck bestehen kann.“) v. Droste-Hülshoff, Lehrbuch des Naturrechts, § 19.

„Iuri conforme est quod – agnita aequali et quam maxima externa libertate omnium – sibi non contradicit.“ („Recht ist, was — unter vorausgesetzter Anerkennung der gleichen und grösstmöglichen äusseren Freiheit Aller — sich nicht widerspricht.“) v. Rotteck, Lehrbuch des Vernunftrechts, I 25.

Quibus alia multa similia addi possunt.

583. Omnes istae et quotquot consimiles exstant iuris formulae, aperte hac communi indole inter se conveniunt, quod supremam finalem rationem et hinc totum rationale fundamentum iuris aut in libertate externa individuali, singulis personis coexistentibus qua talibus absolute et aequaliter competente, aut in personalitate, absoluta radice illius libertatis, reponunt. Unde mirum non est in cunctis modo exhibitis iuris formulis nullibi ullam rationem haberi iuris naturalis sensu „obiectivo“ accepti, i. e. qua significat legem iuridicam seu obiectivam normam iusti, sed iuris nomine constanter intellegi tantum ius quod vulgo dicitur „subiectivum“, i. e. personalem legitimam facultatem (libertatem). (V. n. 433—439.)

Ubicumque igitur haec idea sive „libertatis“ sive „personalitatis“ talis esse intellegitur, qua et ipse iuris conceptus Kantiano-Fichteanus construitur, singula argumenta, quibus idem conceptus iam supra (n. 525—535) critice excluditur, a fortiori valent ad cuncta excludenda „summa iuris principia“, quae illi superstruuntur; quare ulterior theoretica eorum refutatio hic merito superflua apparet.

584. At vero inter huius scholae scriptores non pauci inveniuntur, qui etsi iisdem illis vel similibus summi principii formulis utuntur, philosophice tamen earum sensum originarium a Kantio et Fichteo intentum non simpliciter, sed tantum sub implicita reservatione christiani dogmatis acceptum volunt, atque ita in iuris philosophia iis assimilantur, quos in re morali „Semi-Kantianos“ nominavimus. Hi igitur, dum pariter in personali libertate aut libera personalitate hominis omne ius fundari existimant, in neutra tamen aliquem finem ratione sui absolutum, positive excluso respectu ad altiorem finem moralem, agnoscunt, sed potius mentis abstractione ab omni eiusmodi respectu praescindendo, in solo conceptu humanae libertatis et personalitatis mere abstracto conquiescunt, eoque omnis iuris derivandi summum principium construi posse arbitrantur.

Itaque ut huic etiam illusioni omne perfugium praecludatur, sit

Thesis XLIX. In hominis libertate aut personalitate qua tali et abstracte considerata summum iuris principium fundari nullatenus potest.

585. Probatur Iᵒ. Supremum iuris cognoscendi principium, ut verum esse possit, debet super verum iuris fundamentum (rationale) fundari, i. e. super id quod concipi debet tamquam obiectiva et formalis ratio, ob quam Deus qua legislator naturae necessario voluntatis decreto iura et iuris officia constituta velit. Atqui in hominis libertate aut personalitate qua tali et abstracte considerata verum iuris fundamentum non continetur. Ergo etc.

Prob. maior. Iura quippe naturalia, ut ex supra probatis constat, immediate ex lege naturali emanant, ac proinde totam suam vim iuris obtinent ex divinae voluntatis decreto hypothetice necessario. Hinc autem consequitur illorum cognitionem ope humani ratiocinii aliunde hauriri non posse nisi ex praecognita hac ipsa necessaria divinae volitionis hypothesi seu obiectiva ratione, quae propterea rationale fundamentum iuris (asserendi) vocatur.

Prob. minor. Verum eiusmodi fundamentum iuris non potest esse nisi certus aliquis finis a Deo manifeste volitus, qui consequenter vi divinae sapientiae postulat iura tamquam media; alia enim necessitas aliquid a se distinctum volendi in Deum cadere nequit. Atqui neque libertas hominis neque personalitas, per se et abstracte considerata, est finis aliquis a Deo volitus, sed utraque eatenus tantum, quatenus est positive ordinata ad altiorem finem, extra quem nullam plane propriam essendi rationem habet. Ergo a fortiori neutra, si ab hoc essentiali respectu praescinditur, rationem obiectivam in se continere potest, propter quam Deus in mundo iura constituta necessario velit.

586. Probatur IIᵒ. Iuris principium in individuali libertate aut personalitate abstracte sumpta fundatum nequit esse universale, i. e. tale, quod ad omnia et singula iura naturalia derivanda obiective se extendat. Ergo vere summum iuris principium esse non potest.

Prob. antecedens: 1. Secundum hoc principium ea homini iura attribui debent, quae praecise requiruntur et sufficiunt, ut inter homines sibi coexsistentes uniuscuiusque externa libertas et personalitas (prout ideae mere abstractae respondet) verificetur. Atqui talis mensura per se plane indeterminata est, ita ut tum paucioribus tum pluribus iuribus ei satisfieri possit; quia merus conceptus libertatis et personalitatis, quamdiu non aliunde eius extensio debita definitur, stricte quidem vel per minimam sphaeram sui exercitii verificari dicendus est. Quis enim negat hominem etiam in carcere detentum aliquam personalem libertatem retinere posse? Ergo eiusmodi principium in se ipso indeterminatum idoneum esse non potest, a quo definite omnia et singula iura naturalia deriventur. Et vero conceptus personalis libertatis, nisi cum Fichteo hanc ut per se absolutam et „illimitatam“ dicere velis, eatenus tantum determinata iuris asserendi mensura esse intellegitur, quatenus ipsa per essentialem respectum ad finem sibi a creatore praefixum mensuratur.

  1. Verum etiamsi eiusmodi principium individuae libertatis iuribus hominum privatis deducendis sufficeret, vel inde tamen profecto universalitate carere dicendum est, quod minime apparet, quomodo inde et iura publica per se pariter naturalia deducantur, quibus publicus socialis organismus efflorescit.

587. Confirmatur quod principia super eo fundamento constructa ad immoderatum iuris individualismum conducant omni auctoritati sociali et ordini publico perniciosum (recole dicta ad n. 527).

Notanda ad solvendas difficultates.

588. 1. Meminisse oportet nullam esse posse creaturae libertatem sive internam sive externam, quae non sit essentialiter legi creatoris morali obligatione obnoxia; quare si vel sola mentis abstractione libertatem ab hac obligatione separaveris, nequaquam verum iam humanae libertatis conceptum, sed positive falsum eius figmentum habes.

  1. Neque iustificari eiusmodi abstractio potest hac inani speculativa ratione, qua dicatur in humana personalitate tamquam logice primum concipi libertatem, ad quam deinde secundario et tamquam logice consequens accedat obligatio, tum quod omnis obligatio praesupponat libertatem ut necessariam condicionem, tum quod in omni re positivum logice praecedat negativum, ideoque et in humana personalitate prior concipi debeat positiva quantitas libertatis, quam eiusdem partialis negatio seu limitatio per obligationem. Ad quam rationem sufficit animadvertere:

a) Confundenda non est libertas interna psychologica cum libertate externa, de qua sola in praesenti quaestione et ex mente adversariorum agitur. Iam vero sola libertas interna logice anterior morali obligatione eatenus est, quatenus concipitur ut huius necessaria condicio; non ita libertas externa, quae ut facultas moralis cum ipso iure quodammodo identificatur. Haec enim uniuscuiusque destinatio et obligatio ad finem huius vitae socialem logica ratione non praecedit, sed consequitur. Unde eadem naturalis destinatio et obligatio nequaquam se habet ad libertatem externam iure debitam ut „negativum“ ad „positivum“, sed sicut ad medium se habet finis, quo nil magis positivum esse potest.

b) Huc etiam pertinent, quae supra (n. 473) de quaestione logicae prioritatis inter iura et officia, in uno eodemque humano subiecto considerata, dicta sunt. Nempe ius (quatenus est quaedam externa libertas personae moraliter competens) neque realiter neque logice obligationem seu officium hominis praecedit. Realiter enim utrumque simul exsistit, logice vero praecedit officium illud generale et originarium, quod in ipsa ordinatione totius naturae humanae ad finem ultimum consistit. Primo scilicet concipitur homo ut creatura in toto suo esse dependens et hinc essentialiter obligatus ad finem sibi a creatore praefixum — deinde consequenter etiam ea sphaera iuris seu externae libertatis moralis ab eodem creatore instructus, quae tamquam medium necessarium illi fini in his terris complendo respondeat. Unde apparet nihil esse vere „positivi“ in personali libertate externa, nisi quod ei ex illa finali obligatione accedit.

§ 3. Verum iuris summum principium asseritur.

589. Thesis L. Summum iuris naturalis principium hac universalissima lege iuridica continetur: Rectum vitae socialis ordinem servato; unde idem hoc axiomate apte enuntiatur: Omnis iuris naturalis asserendi ratio et mensura in recto vitae socialis ordine naturaliter sancito reponenda est.

Praenotanda. Idem iuris principium perinde vel sub forma legis universalis vel sub forma generalis axiomatis enuntiari potest, dummodo utrobique idem formaliter iuris fundamentum servetur. Illa quidem iuris officiis, haec ipsis iuribus derivandis magis directe accommodatur. Porro „rectus vitae socialis ordo“ hic intellegendus est stricte secundum obiectivam integritatem huius ordinis, qua deficiente is simpliciter non rectus dici debeat, et quidem in re determinata. Igitur ordo „rectus“ vel „non rectus“ non commensuratur ex maiori vel minori ideali perfectione, quam ille habere possit intra limites strictae rectitudinis et integritatis.

590. Probatur Iᵒ ex characteribus summi principii iuris.

Summum iuris principium e suo conceptu et e communi hypothesi omnium, qui de eo quaestionem instituunt, debet esse 1. iuri seu iuris relationibus derivandis proprium; 2. reductive summum seu formale, i. e. formalem rationem obiectivae necessitatis iuris exhibens; 3. deductive summum seu (materialiter) universale, i. e. omnem ordinem iuridicum naturalem implicite complectens; 4. logice summum seu (in suo ordine) per se notum, i. e. inter iuris principia logice primum nec ab alio notiore deductum; quibus tamquam nota integralis accedit: 5. ut sit ad usum scientificum satis determinatum. Atqui hi characteres in proposito principio plane verificantur. Ergo etc.

Prob. minor per partes: Est enim

  1. iuri proprium, quia proprium iuris rationale fundamentum exhibet, nempe rectum vitae socialis ordinem lege naturali praeceptum et sancitum, ut patet ex demonstratis supra (n. 445). In eo enim non totus qua late patet ordo moralis, sed solus ordo iustitiae fundatur, exclusis etiam officiis mutuae caritatis, quatenus mere ethica sunt; quia haec, etsi aliunde naturaliter praecepta, non tamen titulo strictae integritatis obiectivae ordinis socialis simpliciter recti singillatim necessaria esse intelleguntur.

  2. reductive summum seu principium vere formale. In eodem enim illo rationali fundamento non solum obiectiva, sed formaliter ultima ratio exhibetur, propter quam iura divinitus necessaria esse cognoscimus. Namque sicut totius legis aeternae obiectum formale est universalis ordo rerum, quo singula ad supremum finem apte disponantur, et quem Deus sanctus et sapiens non potest non velle, ita legis naturalis, quatenus respicit iura hominum, aliud formale obiectum esse nequit, nisi idem ordo applicatus hominibus secundum finem socialiter ordinandis, seu quatenus est rectus ordo socialis hominum, constans debitis eorum relationibus iuridicis. Unde rectus vitae socialis ordo, proportionatus universali ordini rerum, non solum propria, sed etiam ultima et formalis ratio esse intellegitur, ob quam relationes iuridicae censeri debent lege naturali divinitus stabilitae.

  3. deductive summum seu (materialiter) universale. Nullus enim iustitiae socialis respectus, nullumque ius humanum naturale, sive privatum sive publicum cogitari potest, quod non vi obiectivae integritatis recti ordinis socialis postuletur aut non in ea comprehensum concipiatur. Quaecumque igitur exstant iura vere naturalia, ab hoc summo principio deduci posse necesse est. Nominatim hinc illud etiam ius deducitur quod ab adversariis praedicatur tamquam ratione sui originarium et quasi finis in se, nempe ius externae personalis libertatis, utique non tamquam „absolutum“ aut „illimitatum“, neque solum per respectum aequalis libertatis omnium aliorum extrinsece limitatum, sed intrinsece commensuratum communi fini sociali, qui singulis personis qua talibus libere prosequendus proponitur. 4. logice summum seu per se notum. Nam rectus vitae socialis ordo nihil aliud est quam obiectivus ordo naturalis iustitiae, cuius evidens et habitualis notio ad essentiam pertinent practicae rationis convenienter evolutae, non secus ac notio ordinis moralis universim considerati. Utraque consistit iis principiis rationis per se notis et evidentibus, quae legem naturalem in nobis constituunt, altera universim secundum omnes respectus ordinis moralis, altera speciatim secundum respectum ordinis iustitiae.

  4. Est denique etiam ad usum scientiae satis determinatum. Tametsi enim qua summum principium non potest esse nisi generale, nec dum ulli materiae per se applicatum, ita tamen pro sua ipsa generalitate ad omnem materiam naturalis iustitiae ope scientiae applicabile est ut nihil in eius terminis occurrat per se obiective indefinitum aut scientiae rationali impervium. Et vero nec de fine vitae socialis proximo et ultimo nec de eius essentiali in his terris condicione nec proin de „recto vitae socialis ordine“ per sanam et sinceram philosophiam ambigitur, ut adeo quid illi conforme, quid difforme sit, per modum scientiae commensurari ac definiri plerumque citra ambiguitatem possit. Quodsi nihilominus aliquando conclusio certa non liquet, id quod non vitio principii, sed humanae intelligentiae insufficientia in complexis potissimum applicationibus evenire potest, tum quidem eo ipso nec de vero iure naturae in ea re constare censendum est.

591. Probatur IIᵒ ex analogia huius principii cum summo principio legis naturalis (n. 284).

Ex summo principio universae legis naturalis aliunde iam cognito et stabilito ita legitime ratiocinari licet: summum iuris principium, ut veritatis notam immediate prae se ferat, eodem plane modo se habere debet ad principium summum universae legis naturalis, quo se habet ordo iuridicus ad ordinem universum moralem, i. e. sicut pars specialis ad totum genericum. Atqui hanc habitudinem manifeste exprimit formula principii iuris: „rectum vitae socialis ordinem servato“, si comparatur cum forma principii legis naturalis: rectum naturae rationalis ordinem tamquam divinitus sanctum servato. Ergo etc.

592. Scholium. Quodsi de logico ordine quaeratur, quo varia iura naturalia ex proposito summo iuris principio deriventur, dubium non est ea prae ceteris logice anteriora simulque rationali aestimatione per se praestantiora esse, quae magis immediate rationem medii necessarii ad finem hominis summum et essentialem in his terris socialiter complendum continent. Omnes enim res humanae ipsaque vitae socialis institutio ex mente divini auctoris et ordinatoris supremo illi et essentiali bono hominum subserviant necesse est. Itaque etiam secundum principium „recti socialis ordinis“ prima et maxime essentialia ea iura dicenda sunt, quae humanae personae qua tali conveniunt ac propterea connata vocantur. Nihil enim his magis immediate et essentialiter necessarium „rectus vitae socialis ordo“ postulat. His ordine succedunt iura, quae proxime in societate humana qua naturaliter instituta et divinitus sancita fundantur, et primo quidem ea quibus familia, deinde quibus latior civilis coetus et societas publica essentialiter constituitur. Idem quippe ordo obiectivae necessitatis est, qua istae variae iurium classes, praelucente supremo fine, ad rectum vitae socialis ordinem requiruntur. Inverso autem ordine eadem iura censenda sunt, si in iis non tam gradus necessitatis medii ad finem essentialem hominis, quam gradus corporis socialis aestimatur, cuius moralem organismum constituunt. Et hac quidem ratione, ceteris paribus et salvo semper essentiali fine hominis, iura publica ceteris praecellunt.

Articulus 4.

De collisione iurium et officiorum.

593. Quamvis non solum iura et officia positiva ex variis suis fontibus positivis certo cognoscere, sed etiam naturalia e summo principio ope rectae rationis concludere in multis rebus per se pronum et liquidum sit, non mediocris tamen huius operationis difficultas aliquando ex ipsa multiplicitate et varietate iurium et officiorum per eorum collisionem, quam vocant, suboriri potest.

Collidere inter se sive iura sive officia dicuntur, si quando duo vel plura concurrunt, quibus simul satisfieri nequit. Quoniam vero omnis lex sive ethica sive iuridica „ordinatio rationis“ sit oportet, omnisque obligandi vis a divina voluntate ultimam descendit, sine qua nec ius nec officium aliquod firmum esse potest, a priori pro certo habendum est, collisionem officiorum vel iurium obiective realem nullam esse, sed eam, ubicumque occurrat, mera apparentia constare. Quippe nec recta ratio nec Dei voluntas sibi contradicere et ea quae inter se pugnant, simul praecipere aut rata habere umquam potest. Quapropter omnis collisionis solutio in dissipanda eiusmodi apparentia atque in discernendo eo officio vel iure consistit, quod secundum rectam rationem prae altero praevalere et hinc unice actu efficaciter subsistere censendum sit.

§ 1. De collisione officiorum.

594. Fieri nequit ut leges per se negativae cum negativis collidant, sed tantum affirmativae inter se et cum negativis apparenter pugnare possunt. Quodsi vero talis officiorum conflictus adesse videtur, quo bina vel plura simul observari aut alterutro dilato prudenter componi nequeant, haec potissimum rerum momenta tum singillatim tum collective sumpta probe consideranda sunt:

  1. Leges, ex quibus officia oriuntur. Sua sponte enim intellegitur in eiusmodi concertatione legem per se nobiliorem, strictiorem, bono communi magis necessariam oppositis praevalere. Hinc officia naturalia positivis, negativa affirmativis, officia iustitiae officiis bonitatis, specialia generalibus, adiunctis ceteris paribus, anteponenda sunt.

  2. Bona, quae per officia attinguntur. Inter ea bonum commune bono privato, maius minori, nobilius minus nobili, magis necessarium (in se vel pro adiunctis) minus necessario, bonum absolutum et supremum omnibus aliis praeferamus necesse est. Bona vero eorumque ordo sunt: a) bona animae et b) bona corporis, quae iterum bona α) vitae, β) status, γ) commoditatis esse possunt, eademque sunt vel necessaria vel minus necessaria vel superflua. In eodem igitur bonorum genere gradus necessitatis est aestimandus; necessitas nimirum extrema, gravis, communis esse potest.

  3. Personae, erga quas officia nobis sunt. Inter officia erga Deum et hominem suapte natura praestant officia erga Deum seu religionis; quae tamen, si affirmativa sunt, non tam praetermitti, quam aliam in occasionem differri possunt et saepe debent, ut obligationibus negativis et absolutis erga nos vel proximum fiat satis. Similiter decidendum est, si officia erga nos ipsos et erga alios secum pugnare videntur. Difficilior autem et implicatior quaestio est, quis pro diversis hominum inter se relationibus in adimplendis officiis caritatis servandus sit ordo. (De ea re, quae tamen magis ad specialem philosophiae moralis partem pertinere videtur, fusius agit S. Thom. 2, 2, q. 26.)

§ 2. De collisione iurium.

595. Iura cum officiis individuo nexu coniuncta esse constat. Ideo et collisio iurium aliquo modo ad collisionem officiorum iuridicorum revocari potest. Verumtamen, quoniam particularia officia iuridica qua talia ex iuribus sibi correlatis, non vice versa haec ex illis commensurantur, iurium quoque collisio specialem considerationem deposcit.

Diversimode autem iura inter se collidere possunt. Aut enim unum idemque subiectum sibi iura attribuit, quae obiective incompatibilia videntur, aut iura collidentia totidem diversis subiectis competunt. In priore hypothesi conflictus mere internus est et intra unius hominis conscientiam, non secus ac officiorum mere ethicorum collisio, prae hac tamen longe facilius absolvitur. Nam cum usus iuris per se praeceptus non sit, omnis difficultas alterutro iure non utendo evanescit. In altera autem hypothesi, quae communior est, res inter varia iurium subiecta disceptationi obnoxia est; quapropter non tam collisio iuris, quam iurium disceptatio vel concertatio vulgo nuncupatur.

Et revera non omnes qualescumque hominum de mutui iuris ambitu litigationes, quae in dubio vel vero vel ficto circa ius aliquod particulare positivum fundari solent, et quibus dirimendis tribunalia civilia instituta sunt, philosophice ad veram et proprie dictam iurium collisionem revocari possunt. Quare in his non tam philosophiae regulis quam positiva disquisitione iurisprudentiae opus est.

596. Collisio iurium proprie et philosophice dicta ea potius intellegitur, quae in speculativa deductione et computatione iurium naturalium aliquando occurrit. Accidit enim, ut iura quaedam ex diversis ordinis socialis relationibus manantia ita vel inter se vel cum iure positivo pugnare videantur, ut alterutrum in favorem alterius cedat necesse sit. In tali igitur casu non minus quam in collisione officiorum philosophica ratio consulenda est, cuius hae generales regulae proponi possunt:

  1. Collisio iurium generatim loquendo non tam inter ipsa iura per se spectata, quam inter eorum simultaneum usum et actualem efficaciam versatur. Quare ad conflictum solvendum recta ratio plerumque non exigit, ut ius inferius, ceteroquin generali titulo bene fundatum, in favorem praevalentis simpliciter tollatur, sed tantum, ut eius actualis efficacia quamdiu per adiuncta necessarium fuerit, suspendatur. Nihil enim obest, quominus ius qua moralis potestas per se intactum subsistat, etiamsi actuali usu per altiores respectus interim destituatur.

  2. Ius inalienabile qua tale cum alio simili aeque parum confligere potest, ac officia naturalia negativa inter se. Omnis enim inalienabilitas iuris immediate nititur in officio vel per se negativo vel aliunde absoluto, quod adimpleri non possit, nisi per eiusdem iuris exercitium.

  3. Ius inalienabile per se omni alienabili praevalet, non secus ac officium negativum et absolutum officio affirmativo et hypothetico.

  4. Iura etiam, quae connata seu absoluta dicuntur, per se loquendo et ceteris paribus, iuribus acquisitis seu hypotheticis praeferenda sunt. Dicitur autem „per se loquendo et ceteris paribus“. Nam consideratis cunctis rerum momentis, quae aliunde per concreta adiuncta accedere possunt, non raro evenit ut recta ratio, saltem quoad actualem iurium usum et efficaciam, inversum potius praeeminentiae ordinem dictet. Sunt autem rerum momenta, quibus in omni casu particulari iudicium in hac re dirigi debet, fere eadem quae et pro officiis inter se recte aestimandis supra recensita sunt (n. 594).

  5. Quodsi ius naturale per se alienabile cum certo iure positivo legitime constituto materialiter collidere videatur, intuitu recti ordinis socialis praevalere dicendum est ius positivum; non quod hoc per se altioris ordinis esse videatur, sed quod censetur id ipsum in particulari determinatum statuere quod ius naturae generatim et circa concretam determinationem comprehendit. Quare haec non tam iuris collisio, quam ipsius iuris naturalis recta exsecutio dicenda est ab auctore naturae provisa. Aliter omnino iudicandum, ubi ius positivum legale certo iuri naturae formaliter opponitur et eatenus interna iustitia caret; tum enim per se iuri naturae praevalere numquam potest. (Cf. S. Thom. 2, 2, q. 60, a. 5.)

597. Scholium. Vix ulla re magis quam assiduo exercitio solvendi ex datis principiis apparentes officiorum et iurium collisiones, rectum morale iudicium practice acuitur atque evolvitur. Idem exercitium praeterea discentibus multiplicem opportunitatem praebet theoretica principia tum ethica tum iuridica identidem animo repetendi simulque practice illustrandi. Ad quem finem iuvat, quemadmodum in theologia morali fieri solet, varios possibiles casus fingere atque proponere, quibus rite diiudicandis intellectus philosophice exerceatur. Equidem luculentius eiusmodi exercitium tum solum apte institui potest, cum de particularibus hominis officiis et iuribus secundum varios eius sociales respectus copiosius dictum fuerit, id quod alteri parti huius operis proponitur. Nihil tamen impedit, quominus illud iam hic intra limites rerum, quae ex usu vitae socialis communiter satis notae sunt, aliquatenus anticipetur. En exemplum:

Miles tempore belli excubias agens in loco propinquo puerum de vita periclitantem conspicit atque anxius haeret, an sibi pueri salvandi causa ad breve tempus custodiam relinquere liceat. Quamvis enim praesenti tempore periculum ab hoste non immineat, legem tamen sub poena mortis latam, quae excubias relinquere prohibet, fortiorem arbitratur, 1. quia sit negativa et proinde semper obliget, 2. quod bonum commune anteponendum sit bono privato. Ex altera vero parte existimat officium caritatis, ex quo puerum, quoad possit, salvare debeat, naturale et maxime urgens, in statione vero assignata permanere lege positiva praeceptum esse; neque in praesentibus adiunctis aliquod bonum publicum, sed id tantum in quaestionem vocari, utrum licitum vel forte etiam laudabile sit proprium capitalis poenae periculum subire ad alterius hominis vitam servandam. Quid de variis istis rationibus censendum, et quid miles agere debuit vel licite potuit?

Iuvenis quidam integrae probitatis impia machinatione alicuius aemuli falso gravissimi criminis accusatus per sententiam iudicis perpetuo carceri addicitur. Oblata deinde fortuita occasione tuto e custodia publica elabendi, ea tamen uti noluit, quia, tametsi suae innocentiae sibi conscius de suo iure naturali recuperandae libertatis non dubitabat, huic tamen, utpote iuri privato, interim praevalere ius per sententiam iudicis publice firmatum censuit. Verum in carcere degens cotidiano pessimorum hominum consortio in dies praesentissimum moralis corruptelae periculum sibi enasci animadvertit. Quapropter mox iterum data elabendi occasione, ea sine haesitatione libenter utitur, eo quod ius inalienabile integritatis moralis ceteris omnibus praeferendum sit. Fugiens autem opportune utitur ipsius iniusti sui accusatoris equo celerrimo et summi pretii, quem amici opera eadem nocte clam illi subducendum curaverat. Asylum denique feliciter nactus illum vendit, ut habeat, unde vitam sustentet. Quid sentiendum de iuris rationibus et regulis, quas iste iuvenis secutus est?

Alia exempla his similia, percurrendo varia genera officiorum ac iurium, facile ab unoquoque exercitii gratia excogitari poterunt.

Nota. Pag. 176, l. 15 loco „ratio sufficiens“ lege: ratio respective gravis et sufficiens. Idem lege p. 177, l. 8 ab infra.

↑ Top of work