Summa Theologiae, Prima Pars

Parallela: I Sent., dist. XIV, exposit. litt; dist. XXXI, qu. II, art. 1; qu. III, art. 1; dist. XXXIV, qu. II; dist. XXXVI, qu. I, art. 3, ad 5; De Verit., qu. I, art. 7; qu. VII, art. 3; ad Rom., cap. XI, lect. V; II ad Cor., cap. XIII, lect. III.

Ad octavum sic proceditur.

1. Videtur quod inconvenienter a sacris Doctoribus sint essentialia Personis attributa. Dicit enim Hilarius, in II de Trin.¹: Aeternitas est in Patre, species in Imagine, usus in Munere. In quibus verbis ponit tria nomina propria Personarum: scilicet nomen Patris; et nomen Imaginis, quod est proprium Filio, ut supra² dictum est; et nomen Muneris, sive Doni, quod est proprium Spiritus Sancti, ut supra³ habitum est. Ponit etiam tria appropriata: nam aeternitatem appropriat Patri, speciem Filio, usum Spiritui Sancto. Et videtur quod irrationabiliter. Nam aeternitas importat durationem essendi, species vero est essendi principium, usus vero ad operationem pertinere videtur. Sed essentia et operatio nulli Personae appropriari inveniuntur. Ergo inconvenienter videntur ista appropriata Personis.

2. Praeterea, Augustinus, in I de Doctr. Christ.⁴, sic dicit: In Patre est unitas, in Filio aequalitas, in Spiritu Sancto unitatis aequalitatisque concordia. Et videtur quod inconvenienter. Quia una Persona non denominatur formaliter per id quod appropriatur alteri: non enim est sapiens Pater sapientia genita, ut dictum est⁵. Sed, sicut ibidem subditur, tria haec unum omnia sunt propter Patrem, aequalia omnia propter Filium, connexa omnia propter Spiritum Sanctum. Non ergo convenienter appropriantur Personis.

3. Item, secundum Augustinum⁶, Patri attribuitur potentia, Filio sapientia, Spiritui Sancto bonitas. Et videtur hoc esse inconveniens. Nam virtus ad potentiam pertinet. Virtus autem invenitur appropriari Filio, secundum illud I ad Cor. I⁷, Christum, Dei virtutem; et etiam Spiritui Sancto, secundum illud Luc. VI⁸: Virtus de illo exibat, et sanabat omnes. Non ergo potentia Patri est approprianda.

4. Item, Augustinus, in libro de Trin.⁹, dicit: Non confuse accipiendum est quod ait Apostolus, « ex ipso, et per ipsum, et in ipso » -¹⁰« ex ipso » dicens propter Patrem; « per ipsum » propter Filium; « in ipso » propter Spiritum Sanctum. Sed videtur quod inconvenienter. Quia per hoc quod dicit in ipso, videtur importari habitudo causae finalis, quae est prima causarum. Ergo ista habitudo causae deberet appropriari Patri, qui est principium non de principio.

5. Item, invenitur veritas appropriari Filio, secundum illud Ioan. XIV¹¹: Ego sum via, veritas et vita. Et similiter liber vitae, secundum illud Psalmi XXXIX¹²: In capite libri scriptum est de me: Glossa¹³, idest apud Patrem, qui est caput meum. Et similiter hoc quod dico Qui est: quia super illud Isa. LXV¹⁴, Ecce ego, ad gentes, dicit Glossa¹⁵: Filius loquitur, qui dixit Moysi, Ego sum qui sum. - Sed videtur quod propria sint Filii, et non appropriata. Nam veritas, secundum Augustinum, in libro de Vera Religione¹⁶, est summa similitudo principii, absque omni dissimilitudine: et sic videtur quod proprie conveniat Filio, qui habet principium. – Liber etiam vitae videtur proprium aliquid esse, quia significat ens ab alio: omnis enim liber ab aliquo scribitur. – Hoc etiam ipsum Qui est videtur esse proprium Filio. Quia si, cum Moysi dicitur, Ego sum qui sum, loquitur Trinitas, ergo Moyses poterat dicere: Ille qui est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, misit me ad vos. Ergo et ulterius dicere poterat: Ille qui est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, misit me ad vos, demonstrando certam Personam. Hoc autem est falsum: quia nulla persona est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Non ergo potest esse commune Trinitati: sed est proprium Filii.

Respondeo dicendum quod intellectus noster, qui ex creaturis in Dei cognitionem manuducitur, oportet quod Deum consideret secundum modum quem ex creaturis assumit. In consideratione autem alicuius creaturae, quatuor per ordinem nobis occurrunt. Nam primo, consideratur res ipsa absolute, inquantum est ens quoddam. Secunda autem consideratio rei est, inquantum est una. Tertia consideratio rei est, secundum quod inest ei virtus ad operandum et ad causandum. Quarta autem consideratio rei est, secundum habitudinem quam habet ad causata. Unde haec etiam quadruplex consideratio circa Deum nobis occurrit.

Secundum igitur primam considerationem, qua consideratur absolute Deus secundum esse suum, sic sumitur appropriatio Hilarii, secundum quam aeternitas appropriatur Patri, species Filio, usus Spiritui Sancto¹⁷. – Aeternitas enim, inquantum significat esse non principiatum, similitudinem habet cum proprio Patris, qui est principium non de principio. Species autem, sive pulchritudo, habet similitudinem cum propriis Filii. Nam ad pulchritudinem tria requiruntur. Primo quidem, integritas sive perfectio: quae enim diminuta sunt, hoc ipso turpia sunt. Et debita proportio sive consonantia. Et iterum claritas: unde quae habent colorem nitidum, pulchra esse dicuntur. – Quantum igitur ad primum, similitudinem habet cum proprio Filii, inquantum est Filius habens in se vere et perfecte naturam Patris. Unde, ad hoc innuendum, Augustinus in sua expositione¹⁸ dicit: ubi, scilicet in Filio, summa et prima vita est, etc. Quantum vero ad secundum, convenit cum proprio Filii, inquantum est imago expressa Patris. Unde videmus quod aliqua imago dicitur esse pulchra, si perfecte repraesentat rem, quamvis turpem. Et hoc tetigit Augustinus cum dicit¹⁹: ubi est tanta convenientia*, et prima aequalitas*, etc. Quantum vero ad tertium, convenit cum proprio Filii, inquantum est Verbum, quod quidem lux est, et splendor intellectus, ut Damascenus dicit²⁰. Et hoc tangit Augustinus cum dicit²¹: tanquam Verbum perfectum cui non desit aliquid, et ars quaedam omnipotentis Dei, etc.

Usus autem habet similitudinem cum propriis Spiritus Sancti, largo modo accipiendo usum, secundum quod uti comprehendit sub se etiam frui; prout uti est assumere aliquid in facultatem voluntatis, et frui est cum gaudio uti, ut Augustinus, X de Trin.²², dicit. Usus ergo quo Pater et Filius se invicem fruuntur, convenit cum proprio Spiritus Sancti, inquantum est Amor. Et hoc est quod Augustinus dicit²³: Illa dilectio, delectatio, felicitas vel beatitudo, usus ab illo appellatus est. – Usus vero quo nos fruimur Deo, similitudinem habet cum proprio Spiritus Sancti, inquantum est Donum. Et hoc ostendit Augustinus cum dicit²⁴: Est in Trinitate Spiritus Sanctus, Genitoris Genitique suavitas, ingenti largitate atque ubertate nos perfundens.

Et sic patet quare aeternitas, species et usus Personis attribuantur vel approprientur, non autem essentia vel operatio. Quia in ratione horum, propter sui communitatem, non invenitur aliquid similitudinem habens cum propriis Personarum.

Secunda vero consideratio Dei est, inquantum consideratur ut unus. Et sic Augustinus Patri appropriat unitatem, Filio aequalitatem, Spiritui Sancto concordiam sive connexionem²⁵. Quae quidem tria unitatem importare manifestum est: sed differenter. Nam unitas dicitur absolute, non praesupponens aliquid aliud. Et ideo appropriatur Patri, qui non praesupponit aliquam personam, cum sit principium non de principio. – Aequalitas autem importat unitatem in respectu ad alterum: nam aequale est quod habet unam quantitatem cum alio. Et ideo aequalitas appropriatur Filio, qui est principium de principio. – Connexio autem importat unitatem aliquorum duorum. Unde appropriatur Spiritui Sancto, inquantum est a duobus.

Ex quo etiam intelligi potest quod dicit Augustinus, tria esse unum propter Patrem, aequalia propter Filium, connexa propter Spiritum Sanctum. Manifestum est enim quod illi attribuitur unumquodque, in quo primo invenitur: sicut omnia inferiora dicuntur vivere propter animam vegetabilem, in qua primo invenitur ratio vitae in istis inferioribus. Unitas autem statim invenitur in persona Patris, etiam, per impossibile, remotis aliis Personis. Et ideo aliae Personae a Patre habent unitatem. – Sed remotis aliis Personis, non invenitur aequalitas in Patre: sed statim, posito Filio, invenitur aequalitas. Et ideo dicuntur omnia aequalia propter Filium: non quod Filius sit principium aequalitatis Patri; sed quia, nisi esset Patri aequalis Filius, Pater aequalis non posset dici. Aequalitas enim eius primo consideratur ad Filium: hoc enim ipsum quod Spiritus Sanctus Patri aequalis est, a Filio habet. – Similiter, excluso Spiritu Sancto, qui est duorum nexus, non posset intelligi unitas connexionis inter Patrem et Filium. Et ideo dicuntur omnia esse connexa propter Spiritum Sanctum: quia, posito Spiritu Sancto, invenitur unde Pater et Filius possint dici connexi.

Secundum vero tertiam considerationem, qua in Deo sufficiens virtus consideratur ad causandum, sumitur tertia appropriatio, scilicet potentiae, sapientiae et bonitatis²⁶. Quae quidem appropriatio fit et secundum rationem similitudinis, si consideretur quod in divinis Personis est: et secundum rationem dissimilitudinis, si consideretur quod in creaturis est. Potentia enim habet rationem principii. Unde habet similitudinem cum Patre caelesti, qui est principium totius divinitatis. Deficit autem interdum patri terreno, propter senectutem. – Sapientia vero similitudinem habet cum Filio caelesti, inquantum est Verbum, quod nihil aliud est quam conceptus sapientiae. Deficit autem interdum filio terreno, propter temporis paucitatem. – Bonitas autem, cum sit ratio et obiectum amoris, habet similitudinem cum Spiritu divino, qui est Amor. Sed repugnantiam habere videtur ad spiritum terrenum, secundum quod importat violentam quandam impulsionem; prout dicitur Isa. XXV²⁷: spiritus robustorum quasi turbo impellens parietem. Virtus autem appropriatur Filio et Spiritui Sancto²⁸, non secundum quod virtus dicitur ipsa potentia rei: sed secundum quod interdum virtus dicitur id quod a potentia rei procedit, prout dicimus aliquod virtuosum factum esse virtutem alicuius agentis.

Secundum vero quartam considerationem, prout consideratur Deus in habitudine ad suos effectus, sumitur illa appropriatio ex quo, per quem, et in quo²⁹. Haec enim praepositio ex importat quandoque quidem habitudinem causae materialis, quae locum non habet in divinis: aliquando vero habitudinem causae efficientis. Quae quidem competit Deo ratione suae potentiae activae: unde et appropriatur Patri, sicut et potentia. – Haec vero praepositio per designat quidem quandoque causam mediam; sicut dicimus quod faber operatur per martellum. Et sic ly per quandoque non est appropriatum, sed proprium Filii, secundum illud Ioan. I³⁰: Omnia per ipsum facta sunt; non quia Filius sit instrumentum, sed quia ipse est principium de principio. Quandoque vero designat habitudinem formae per quam agens operatur; sicut dicimus quod artifex operatur per artem. Unde, sicut sapientia et ars appropriantur Filio, ita et ly per quem. – Haec vero praepositio in denotat proprie habitudinem continentis. Continet autem Deus res dupliciter. Uno modo, secundum suas similitudines; prout scilicet res dicuntur esse in Deo, inquantum sunt in eius scientia. Et sic hoc quod dico in ipso, esset appropriandum Filio. Alio vero modo continentur res a Deo, inquantum Deus sua bonitate eas conservat et gubernat, ad finem convenientem adducendo. Et sic ly in quo appropriatur Spiritui Sancto, sicut et bonitas.

Nec oportet quod habitudo causae finalis, quamvis sit prima causarum, approprietur Patri, qui est principium non de principio: quia Personae divinae, quarum Pater est principium, non procedunt ut ad finem, cum quaelibet illarum sit ultimus finis; sed naturali processione, quae magis ad rationem naturalis potentiae pertinere videtur.

Ad illud vero quod de aliis quaeritur³¹, dicendum quod veritas, cum pertineat ad intellectum, ut supra³² dictum est, appropriatur Filio: non tamen est proprium eius. Quia veritas, ut supra³³ dictum est, considerari potest prout est in intellectu, vel prout est in re. Sicut igitur intellectus et res essentialiter sumpta sunt essentialia et non personalia, ita et veritas. – Definitio autem Augustini inducta, datur de veritate secundum quod appropriatur Filio.

Liber autem vitae in recto quidem importat notitiam, sed in obliquo vitam: est enim, ut supra³⁴ dictum est, notitia Dei de his qui habituri sunt vitam aeternam. Unde appropriatur Filio: licet vita approprietur Spiritui Sancto, inquantum importat quendam interiorem motum, et sic convenit cum proprio Spiritus Sancti, inquantum est Amor. – Esse autem scriptum ab alio, non est de ratione libri inquantum est liber; sed inquantum est quoddam artificiatum. Unde non importat originem, neque est personale, sed appropriatum Personae.

Ipsum autem Qui est appropriatur personae Filii, non secundum propriam rationem, sed ratione adiuncti: inquantum scilicet in locutione Dei ad Moysen, praefigurabatur liberatio humani generis, quae facta est per Filium. Sed tamen, secundum quod ly Qui sumitur relative, posset referre, interdum personam Filii: et sic sumeretur personaliter, ut puta si dicatur, Filius est genitus Qui est; sicut et Deus genitus personale est. Sed infinite sumptum est essentiale. – Et licet hoc pronomen iste, grammatice loquendo, ad aliquam certam personam videatur pertinere; tamen quaelibet res demonstrabilis, grammatice loquendo, persona dici potest, licet secundum rei naturam non sit persona; dicimus enim iste lapis, et iste asinus. Unde et, grammatice loquendo, essentia divina, secundum quod significatur et supponitur per hoc nomen Deus, potest demonstrari hoc pronomine iste; secundum illud Exod. XV³⁵: Iste Deus meus, et glorificabo eum.