Summa Theologiae, Prima Pars

Parallela: I Sent., dist. IX, qu. I, art. 1; dist. XIX, qu. I, art. 1, ad 2; dist. XXIV, qu. II, art. 1; De Pot., qu. IX, art. 8.

Ad secundum sic proceditur.

1. Videtur quod Filius non sit alius a Patre. Alius enim est relativum diversitatis substantiae. Si igitur Filius est alius a Patre, videtur quod sit a Patre diversus. Quod est contra Augustinum, VII de Trin.¹, ubi dicit quod, cum dicimus tres personas, non diversitatem intelligere volumus.

2. Praeterea, quicumque sunt alii ab invicem, aliquo modo ab invicem differunt. Si igitur Filius est alius a Patre, sequitur quod sit differens a Patre. Quod est contra Ambrosium, in I de Fide², ubi ait: Pater et Filius deitate unum sunt, nec est ibi substantiae differentia, neque ulla diversitas.

3. Praeterea, ab alio alienum dicitur. Sed Filius non est alienus a Patre: dicit enim Hilarius, in VII de Trin.³, quod in divinis personis nihil est diversum, nihil alienum, nihil separabile. Ergo Filius non est alius a Patre.

4. Praeterea, alius et aliud idem significant, sed sola generis consignificatione differunt. Si ergo Filius est alius a Patre, videtur sequi quod Filius sit aliud a Patre.

Sed contra est quod Augustinus⁴ dicit, in libro de Fide ad Petrum⁵: Una est enim essentia Patris et Filii et Spiritus Sancti, in qua non est aliud Pater, aliud Filius, aliud Spiritus Sanctus; quamvis personaliter sit alius Pater, alius Filius, alius Spiritus Sanctus.

Respondeo dicendum quod, quia ex verbis inordinate prolatis incurritur haeresis, ut Hieronymus dicit⁶, ideo cum de Trinitate loquimur, cum cautela et modestia est agendum: quia, ut Augustinus dicit, in I de Trin.⁷, nec periculosius alicubi erratur, nec laboriosius aliquid quaeritur, nec fructuosius aliquid invenitur. Oportet autem in his quae de Trinitate loquimur, duos errores oppositos cavere, temperate inter utrumque procedentes: scilicet errorem Arii, qui posuit cum trinitate personarum trinitatem substantiarum; et errorem Sabellii, qui posuit cum unitate essentiae unitatem personae.

Ad evitandum igitur errorem Arii, vitare debemus in divinis nomen diversitatis et differentiae⁸, ne tollatur unitas essentiae: possumus autem uti nomine distinctionis, propter oppositionem relativam. Unde sicubi in aliqua scriptura authentica diversitas vel differentia personarum invenitur, sumitur diversitas vel differentia pro distinctione. Ne autem tollatur simplicitas divinae essentiae, vitandum est nomen separationis et divisionis, quae est totius in partes. Ne autem tollatur aequalitas, vitandum est nomen disparitatis. Ne vero tollatur similitudo, vitandum est nomen alieni et discrepantis: dicit enim Ambrosius, in libro de Fide⁹, quod in Patre et Filio non est discrepans, sed una divinitas; et secundum Hilarium, ut dictum est¹⁰, in divinis nihil est alienum, nihil separabile.

Ad vitandum vero errorem Sabellii, vitare debemus singularitatem, ne tollatur communicabilitas essentiae divinae: unde Hilarius dicit, VII de Trin.¹¹: Patrem et Filium singularem Deum praedicare, sacrilegum est. Debemus etiam vitare nomen unici, ne tollatur numerus personarum: unde Hilarius in eodem libro¹² dicit quod a Deo excluditur singularis atque unici intelligentia. Dicimus tamen unicum Filium: quia non sunt plures Filii in divinis. Neque tamen dicimus unicum Deum: quia pluribus deitas est communis. Vitamus etiam nomen confusi, ne tollatur ordo naturae a personis: unde Ambrosius dicit, I de Fide¹³: Neque confusum est quod unum est, neque multiplex esse potest quod indifferens est. Vitandum est etiam nomen solitarii, ne tollatur consortium trium personarum: dicit enim Hilarius, in IV de Trin.¹⁴: Nobis neque solitarius, neque diversus Deus est confitendus.

Hoc autem nomen alius, masculine sumptum, non importat nisi distinctionem suppositi. Unde convenienter dicere possumus quod Filius est alius a Patre: quia scilicet est aliud suppositum divinae naturae, sicut est alia persona, et alia hypostasis.

Ad primum ergo dicendum quod alius, quia est sicut quoddam particulare nomen, tenet se ex parte suppositi: unde ad eius rationem sufficit distinctio substantiae quae est hypostasis vel persona. Sed diversitas requirit distinctionem substantiae quae est essentia. Et ideo non possumus dicere quod Filius sit diversus a Patre, licet sit alius.

Ad secundum dicendum quod differentia importat distinctionem formae¹⁵. Est autem tantum una forma in divinis, ut patet per id quod dicitur Philip. II¹⁶: Qui cum in forma Dei esset. Et ideo nomen differentis non proprie competit in divinis, ut patet per auctoritatem inductam. – Utitur tamen Damascenus nomine differentiae in divinis personis, secundum quod proprietas relativa significatur per modum formae: unde dicit¹⁷ quod non differunt ab invicem hypostases secundum substantiam, sed secundum determinatas proprietates. Sed differentia sumitur pro distinctione, ut dictum est¹⁸.

Ad tertium dicendum quod alienum est quod est extraneum et dissimile. Sed hoc non importatur cum dicitur alius. Et ideo dicimus Filium alium a Patre, licet non dicamus alienum.

Ad quartum dicendum quod neutrum genus est informe, masculinum autem est formatum et distinctum, et similiter femininum. Et ideo convenienter per neutrum genus significatur essentia communis: per masculinum autem et femininum, aliquod suppositum determinatum in communi natura¹⁹. Unde etiam in rebus humanis, si quaeratur, Quis est iste? respondetur, Socrates, quod nomen est suppositi: si autem quaeratur, Quid est iste? respondetur, animal rationale et mortale. Et ideo, quia in divinis distinctio est secundum personas, non autem secundum essentiam, dicimus quod Pater est alius a Filio, sed non aliud: et e converso dicimus quod sunt unum, sed non unus.