Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach

Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

Benedictus Henricus Merkelbach (1871–1942)

Summa Theologiae Moralis ad mentem D. Thomae et ad normam iuris novi

First published 1935

Volume I (De principiis) of Benedictus Henricus Merkelbach's Summa theologiae moralis sets out the foundations of Catholic moral theology within a Thomistic framework. It treats human acts, conscience, law, sin, and merit in relation to the canon law of its period. The present edition follows the Paris text published by Desclée de Brouwer in 1935 and includes the Latin text with an English translation. It comprises the first volume of the three-volume Summa.


Prologus

Introductio I: Theologia Moralis Generalis: Introductio

Tractatus I: Tractatus de ultimo actu humanorum fine seu de beatitudine

Introductio

Quaestio I: DE FINE ULTIMO IN COMMUNI

Quaestio II: DE BEATITUDINE OBIECTIVA

Quaestio III: DE BEATITUDINE FORMALI

Quaestio IV: DE QUALITATIBUS BEATITUDINIS

Quaestio V: DE MODO OBTINENDI BEATITUDINEM

Tractatus II: De actibus humanis in se

Introductio

Pars I: De actibus humanis secundum esse materiale et psychologicum

§ I: De conditione actuum humanorum

Caput I: De elemento subiectivo actus humani

Quaestio I: De voluntario

Articulus I: De voluntario in se

Articulus II: De voluntario tum positivo et directo, tum negativo et indirecto

Articulus III: De voluntario in se et in causa

Quaestio II: De impedimentis voluntarii seu de involuntario

Articulus I: De violentia

Articulus II: De metu

Articulus III: De concupiscentia

Articulus IV: De ignorantia

Quaestio III: De libero

Quaestio IV: De impedimentis liberi

Articulus I: De passionibus

Articulus II: De habitu et consuetudine

Articulus III: De impedimentis liberi remotioribus

Caput II: De elemento obiectivo actus humani

Quaestio I: De elemento essentiali seu obiecto

Quaestio II: De elemento accidentali seu de circumstantiis

§ II: De distinctione actuum humanorum

Quaestio I: De actibus elicitis

Quaestio II: De actibus imperatis

Pars II: De actibus humanis secundum esse morale

§ I: De moralitate actus humani in genere

Quaestio I: De essentia et speciebus moralitatis

Quaestio II: De fundamentis moralitatis

Articulus I: De intrinseca differentia boni inter et mali

Articulus II: De norma moralitatis

Articulus III: De fundamento obiectivo moralitatis

Articulus IV: De falsis systematibus circa fundamenta moralitatis

Articulus V: De facultate apprehensiva moralitatis

Quaestio III: De principiis seu fontibus moralitatis

Quaestio IV: De distinctione specifica inter actum bonum et malum

Quaestio V: De distinctione specifica inter varios actus bonos vel malos

Articulus I: De obiecto

Articulus II: De circumstantiis

Articulus III: De fine

§ II: De moralitate actuum humanorum in specie

Quaestio I: De bonitate et malitia actus interioris

Quaestio II: De bonitate et malitia actus exterioris

Quaestio III: De bonitate et malitia effectus externi

Quaestio IV: De bonitate et malitia passionum

Quaestio V: De bonitate et malitia circumstantiarum

Pars III: De actibus humanis secundum esse supernaturale et meritorium

Quaestio I: De merito praesertim supernaturali

Quaestio II: De conditionibus meriti supernaturalis

Tractatus III: De conscientia in generali

Introductio

Quaestio I: De conscientia morali secundum se in esse psychologico

Quaestio II: De conscientia prout est regula actuum moralium

Articulus I: De rectitudine conscientiae

Articulus II: De conscientiae certitudine

Quaestio III: De conscientia christiana prout est regula actuum supernaturalium

Tractatus IV: De legibus in genere

Introductio

§ I: De lege secundum esse psychologicum

Pars I: De lege in genere

Quaestio I: De ipsa lege in se

Articulus I: De essentia legis

Articulus II: De promulgatione legis

Quaestio II: De distinctione legum

Quaestio III: De effectibus legis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis

Pars II: De lege aeterna quae est fundamentum omnis legis

Quaestio I: De essentia legis aeternae

Quaestio II: De potestate legis aeternae

Quaestio III: De mutabilitate legis aeternae

§ I: De legibus quae regunt actus morales

Pars III: De lege naturali

Quaestio I: De essentia legis naturalis

Quaestio II: De potestate legis naturalis

Articulus I: De vi directivâ seu obligatione legis naturalis

Articulus II: De vi coactivâ seu sanctione legis naturalis

Quaestio III: De mutabilitate legis naturalis

Quaestio IV: De Lege Humana in Se

Articulus I: De Auctore legis civilis

Articulus II: De Qualitate legis humanae

Articulus III: De Efformatione legis humanae

Articulus IV: De Divisione legis humanae

Quaestio V: De Potestate Legis Humanae

Articulus I: De Materia legis humanae

Articulus II: De Obligatione legis humanae

Articulus III: De Subditis legis civilis

Articulus IV: De Impletione et Interpretatione legis humanae

Quaestio VI: De Mutabilitate Legis Humanae

Caput I: De Lege Vetere

Quaestio I: De Lege Vetere Secundum Se

Quaestio II: De Potestate Legis Veteris

Quaestio III: De Mutabilitate Veteris Legis

Caput II: De Lege Nova

Quaestio I: De Essentia Legis Novae

Quaestio II: De Potestate Legis Novae

Quaestio III: De Lege Ecclesiastica Secundum Se

Articulus I: De Auctore legis ecclesiasticae

Articulus II: De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae

Articulus III: De Efformatione legis ecclesiasticae

Articulus IV: De Divisione legis ecclesiasticae

Quaestio IV: De Potestate seu Obligatione Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Quantitate seu Gravitate Obligationis

Articulus II: De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae

Articulus III: De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis

Articulus IV: De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis

Articulus V: De Subditis legis ecclesiasticae

Articulus VI: De Impletione legis ecclesiasticae

Articulus VII: De Interpretatione legis ecclesiasticae

Quaestio V: De Mutabilitate Legis Ecclesiasticae

Articulus I: De Ignorantia

Articulus II: De Impotentia

Articulus III: De Dispensatione

Articulus IV: De privilegio

Articulus V: De cessatione finis

Articulus VI: De abrogatione et derogatione

Articulus VII: De consuetudine

Tractatus V: De peccatis in genere

Introductio I: De Peccatis in Genere

Quaestio I: De essentia peccati

Articulus I: De notione et conditionibus peccati

Articulus II: De peccato omissionis negative voluntario

Articulus III: De peccato commissionis externo, indirecte aut in causa voluntario

Articulus IV: De elementis constitutivis peccati

Articulus V: De definitione peccati

Quaestio II: De distinctione peccatorum

Articulus I: De distinctione specifica

Articulus II: De distinctione numerica

Quaestio III: De comparatione et gravitate peccatorum

Quaestio IV: De subiecto peccati

Articulus I: De motibus seu peccatis sensualitatis

Articulus II: De consensu in delectationem seu de delectatione morosa

Articulus III: De consensu in actum seu de desiderio et gaudio

Pars I: De causis peccatorum

Quaestio I: De causis peccati interioribus

Articulus I: De ignorantia causa peccati ex parte rationis

Articulus II: De passione causa peccati ex parte appetitus sensitivi

Articulus III: De malitia causa peccati ex parte voluntatis

Quaestio II: De causis peccatorum exterioribus

Articulus I: De deo permittente

Articulus II: De diabolo tentante

Articulus III: De homine cooperante

Quaestio III: De peccato quod est causa alterius peccati

Articulus I: De modo quo unum peccatum alterum causat

Articulus II: De superbia et inani gloria

Articulus III: De avaritia

Articulus IV: De luxuria et gula

Articulus V: De invidia et ira

Articulus VI: De acedia

Pars II: De effectibus peccatorum

Quaestio I: De diminutione boni naturae

Quaestio II: De reatu culpae seu macula peccati

Quaestio III: De reatu poenae

Quaestio IV: De peccato mortali et veniali

Articulus I: De differentia inter peccatum mortale et veniale

Articulus II: De gravitate peccati mortalis

Articulus III: De conditionibus ad peccatum mortale requisitis

Articulus IV: De divisione peccati mortalis et venialis

Articulus V: De conversione peccati mortalis et venialis

Articulus VI: De peccato veniali secundum se

Tractatus VI: De habitibus et virtutibus in genere

Introductio I: De Habitibus et Virtutibus in Genere

Pars I: De habitibus in genere secundum esse psychologicum

Quaestio I: De essentia habitus

Quaestio II: De subiecto habitus

Quaestio III: De causa habituum

Quaestio IV: De distinctione habituum

Pars II: De habitibus secundum esse morale seu de virtutibus acquisitis

Quaestio I: De essentia virtutis

Quaestio II: De subiecto virtutis

Quaestio III: De distinctione virtutum

Articulus I: De virtutibus intellectualibus

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De virtutibus cardinalibus

Quaestio IV: De proprietatibus virtutum

Articulus I: De medio virtutis

Articulus II: De connexione virtutum

Articulus III: De aequalitate virtutum

Articulus IV: De duratione virtutum

Pars III: De habitibus secundum esse supernaturale seu de virtutibus infusis

Quaestio I: De existentia et essentia infusorum habituum ac virtutum

Quaestio II: De distinctione infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De virtutibus theologicis

Articulus II: De virtutibus moralibus

Articulus III: De donis spiritus sancti

Quaestio III: De causa infusorum habituum et virtutum

S. Th. I-II, q. 62, a. 3 ; q. 63, a. 2 ; q. 65, a. 3 ; q. 114, a. 4 et 8 ; II-II, q. 24, a. 1, 2, 3, 4, 10, 11, 12 ; De Virt., q. 1, a. 11 ; q. 2, a. 12-13.

638. Thesis I. Infused virtues are infused by God together with sanctifying grace. — This is clear from the documents of the Church cited above (n. 624,3), and is easily understood because they are forces derived from sanctifying grace. For he who is raised to the divine being and nature and life through grace, ought also to acquire virtues for divine operations, for every nature tends to operation and life implies activity. Whence from grace flow supernatural virtues in the potencies of the soul for divine operations.

Therefore those are not to be heard who say that faith and hope are infused in him who by actual grace exercises an act of faith or hope, even though he does not receive grace and charity. For

  1. he who does not sufficiently dispose himself for receiving the supernatural being by which he participates the divine nature, is not sufficiently disposed for the supernatural virtue by which he participates the divine operation ;

  2. moreover, since the works of God are perfect, He never infuses faith and hope without charity].

639. Thesis II. Our acts do not produce infused virtues. — It is proved :

A. Our natural acts 1) do not cause a supernatural habit or virtue, because an effect cannot surpass its cause ; 2) nor do they dispose for it because they themselves are not proportioned to it.

B. Acts done from supernatural grace :

  1. They do not produce a supernatural virtue, because a) an operative potency for many acts, as is a supernatural virtue, in its entity (as principle) is more perfect than one of its acts, whence it cannot be caused by it ; — nor b) by many acts, for they do not do this unless each causes something ; but the first cannot produce a disposition toward many acts. — Besides c) those acts, although they can be elicited with the aid of actual grace, require to be elicited by a faculty and habit ; but nothing produces that which is its connatural cause.

  2. Nor do they produce an increase, because an operative potency cannot produce a greater potency.

  3. However those acts can a) dispose for the infusion of the virtues, which is proximately done by an act of charity ; and b) can merit their increase, inasmuch as they are done from charity. God alone however effects their production and increase, who nevertheless can use others for this as instruments, as Christ and the sacraments ; whence these virtues are said to be infused of themselves (per se) (q. 63, a. 1 ; a. 2, ad 3 ; a. 3, ad 3 ; q. 51, a. 2, ad 3).

640. What about the increase of infused habits ? — Habits infused of themselves and virtues are not increased extensively, because they give potency for all the corresponding supernatural acts that can be done, or potency for acting supernaturally in all circumstances. They are however increased intensively, not by addition but by a deeper rooting and participation in the subject, and indeed by the same causes as they are produced. God alone therefore is the efficient cause of this increase ; but the sacraments produce it instrumentally (ex opere operato), and our supernatural acts done from charity, even the smallest (Mk. IX, 40), can be a disposition toward and merit of the increase (ex opere operantis), as the Council of Trent teaches, sess. 6, c. 10 and 16, can. 24 and 32. Whence they are increased together with grace and charity ; and therefore the Church prays : Give us, O Lord, increase of faith, hope and charity (cf. Prov. IV, 18).

About the time however when the increase of charity and of the infused virtues is given because of our good works, there are principally two opinions among theologians. Some, considering the act done from charity only as the sole moral and meritorious cause of the increase, say that it is conferred as soon as the act is posited, whether this act is intense or not ; whence they also say that the sinner, because all his works revive, always rises again in charity greater than that which he had before. This of course is to be admitted although it seems incredible ; but on the other hand they deny that all the good works of the just are done from the influence of charity and are meritorious. Thus, after the Nominalists, Vasquez, Suarez, De Lugo, Mazzella and the greater part of the moderns. — Others, holding our acts not only as moral and meritorious causes, but also as dispositive, say that every act done from charity merits increase, but not in a determined degree, except under the condition that the due disposition for that increase is present] ; but this is only an act more intense than the charity had, or equally intense, because by such an act alone does man strive toward increasing charity : for God establishes to cause the increase of charity when our power would cause it, if it could. Acts however less intense do not dispose sufficiently and immediately for the increase, but only mediately, « inasmuch as from one act of charity man is rendered more prompt again to act according to charity, and with growing aptitude, he breaks forth into an act of more fervent love by which he is spurred on to the progress of charity, and then charity is increased] », not only (for one title) because of that act, but (for several titles) also because of all the preceding acts. Whence all works revive in an equal degree of charity, provided the disposition for it is present ; if however the disposition is less, they revive in a lesser degree ; if greater, in a greater ].

The chief argument of the first opinion is that the merit of good works cannot be understood, unless to each work a special reward be given, i.e. a special degree of grace, charity and glory ; for otherwise we would not merit more by many works than by one] ; nor would the merits of all good works revive totally. — The chief argument of the second opinion is : A virtue is increased by the same causes by which it is generated ; therefore just as for the infusion of charity and of the infused virtues a disposition proportioned to the quantity of charity to be infused is required (Council of Trent, sess. 6, c. 7), so for the increase a disposition proportioned to the increase is required. And indeed : a) qualities which admit more and less, exist in a greater or lesser degree according to the diverse disposition of the subject. But just as acts less intense of acquired virtue do not dispose immediately for its increase, but for this an act equally intense disposes and a more intense act produces it ; so an act less intense of infused virtue or of charity does not dispose immediately for its increase, but only an act more intense or equally intense does this ;

b) otherwise we could dispose more toward the increase of infused virtue than of acquired virtue ; — and

c) we would be converted and tend toward God our end, and would have friendship, more than we would wish or try to do.

Therefore for charity and infused virtue to be increased, an act more intense or equally intense is required. — It is added that it is very probable that all the works of the just are meritorious, and yet it is incredible that charity is increased almost without interruption at each [act], nor could anyone assert this with any probability.

641. Observation. — It can be added with probability (after Gonet, Billuart and Masi), although it is not necessary, that the increase of charity and of infused virtue which in this life was merited by works less intense, but was not obtained because of the absence of a proportioned disposition, is conferred on us at the first moment after death when the whole soul unknowingly tends with her charity toward an act of love of God. This act is not meritorious, because the separated soul is not in the state of wayfarer, but would be a disposition for obtaining the increase which is owed by the prior merit of this life.

642. Infused virtues can be lost and of themselves are lost by sins directly contrary to them. Hence divine faith is lost by infidelity alone, hope by despair and presumption against hope, moral virtues by a grave sin contrary to them, e.g. justice by grave injustice, charity by every mortal sin.

Accidentally a virtue is lost, when another virtue is lost which is presupposed by it and on which it depends as on a foundation. Thus hope is lost by infidelity, and infused moral virtues when charity with which they are connected is lost.

Faith and hope are not lost when charity is lost, because they are presupposed to it ; God namely out of goodness preserves them in those who reject the supernatural life of grace, as relics by which they may more easily be converted.

643. Infused virtues cannot be diminished. — Charity and the other infused virtues cannot be diminished directly and in themselves, for mortal sin which is contrary to them takes them away totally ; venial sin, because it is not contrary to charity and the infused virtues but is besides them, cannot diminish them. Hence venial sins, or non-use of the infused virtues, do not even accidentally effect their diminution, but only dispose toward their corruption, and this disposition toward corruption can be called an indirect and improper diminution.

644. Corollary. — The gifts of the Holy Spirit, connected with charity, are infused together with it, are increased intensively, and are lost in the same way as the infused moral virtues.

Quaestio IV: De proprietatibus infusorum habituum et virtutum

Articulus I: De medio virtutum infusarum

Articulus II: De connexione habituum infusorum

Articulus III: De aequalitate habituum infusorum

Articulus IV: De duratione habituum infusorum

Tractatus VII: De fide divina

Introductio

Quaestio I: De Obiecto Formali Fidei

Quaestio II: De Obiecto Materiali Fidei

Articulus I: De obiecto materiali in se

Articulus II: De conditionibus ad obiectum materiale requisitis

Articulus III: De evolutione obiecti materialis

Articulus IV: De ecclesia proponente obiectum fidei

Pars I: De Actu Fidei

Caput I: De Actu Fidei Interiore

Quaestio I: De Essentia Actus Fidei

Quaestio II: De Analysi Actus Fidei

Articulus I: De ipso actu fidei

Articulus II: De ipso credulitatis affectu

Articulus III: De iudicio credibilitatis seu de praeambulis fidei

Quaestio III: De Necessitate Fidei

Caput II: De Actu Fidei Exteriore seu de Eius Confessione

Pars II: De Habitu Fidei

Quaestio I: De Ipsa Fide

Articulus I: De fide in ordine ad subiectum spectata

Articulus II: De fide spectata relative ad virtutes supernaturales

Articulus III: De fide spectata relative ad habitus intellectuales

Quaestio II: De habentibus fidem

Quaestio III: De causa et effectibus fidei

Quaestio IV: De donis fidei correspondentibus

Pars III: De vitiis et peccatis fidei oppositis

Quaestio I: De peccatis directe oppositis fidei

Articulus I: De infidelitate

Articulus II: De haeresi et apostasia

Quaestio II: De peccatis indirecte oppositis fidei

Articulus I: De communicatione cum infidelibus et haereticis

Articulus II: De cooperatione ad infidelitatem et haeresim

Articulus III: De lectione et evulgatione scriptorum prohibitorum

Articulus IV: De admissione vel professione doctrinae quae pro fide est periculosa

Quaestio III: De blasphemia quae opponitur confessioni fidei

Pars IV: De praecepto fidei

Quaestio I: Quaestio unica

Tractatus VIII: De spe divina

Introductio

Pars I: De obiecto et actu spei

Quaestio I: De obiecto formali spei

Quaestio II: De obiecto materiali spei

Quaestio III: De necessitate spei

Pars II: De habitu et subiecto spei

Quaestio I: De spe ut est virtus

Quaestio II: De subiecto spei

Quaestio III: De timore dei

Pars III: De peccatis spei oppositis

Quaestio I: De desperatione

Quaestio II: De praesumptione

Pars IV: De praecepto spei

Quaestio I: De Praecepto Spei

Tractatus IX: De divina charitate

Introductio I: De Divina Charitate

Pars I: De ipsa charitate

Quaestio I: De essentia charitatis

Quaestio II: De excellentia charitatis

Articulus I: De excellentia charitatis in se

Articulus II: De excellentia charitatis relative ad alias virtutes

Quaestio III: De charitate quoad subiectum spectata

Articulus I: De subiecto et generatione charitatis

Articulus II: De augmento charitatis

Articulus III: De diminutione et amissione charitatis

Pars II: De obiecto charitatis

Quaestio I: De obiecto formali

Quaestio II: De obiecto materiali charitatis

Articulus I: De diligendis ex charitate generatim

Articulus II: De diligendo deo

Articulus III: De diligendo seipso

Articulus IV: De peccatoribus diligendis

Articulus V: De inimicis diligendis

Quaestio III: De ordine charitatis

Articulus I: De ordine inter deum et nos

Articulus II: De ordine inter nos et proximum

Articulus III: De ordine inter varios proximos

Pars III: De actibus charitatis

Quaestio I: De actu proprio seu dilectione

Quaestio II: De effectibus internis charitatis

Quaestio III: De actu charitatis externo seu beneficentia

Articulus I: De eleemosyna corporali

Articulus II: De eleemosyna spirituali seu correptione fraterna

Pars IV: De peccatis charitati oppositis

Quaestio I: De odio quod opponitur dilectioni

Quaestio II: De peccatis oppositis gaudio

Articulus I: De acedia

Articulus II: De invidia

Quaestio III: De peccatis oppositis paci

Quaestio IV: De peccatis oppositis beneficentiae

Articulus I: De scandalo activo

Articulus II: De scandalo passivo

Articulus III: De quibusdam scandalis in specie

Pars V: De praeceptis charitatis

Quaestio I: Quaestio unica

Appendix I: Excursus de philosophorum systematibus circa fundamentum et normam moralitatis

↑ Top of work