Disputatio de efficacia praevenientis auxilii gratiae, cum responsione et censura (1599-1600)

Quaeritur: an tota efficacia praevenientis gratiae sit a Deo tamquam a sola totali et proprie efficienti causa.

Quaeritur secundo: an tale auxilium gratiae praevenientis dicatur et sit vere et complete efficax de se et ut praecise a Deo.

Quaeritur tertio: an potius ista efficacia sit a Deo et a consensu liberi arbitrii tamquam a duabus causis proprie efficientibus.

Quaeritur quarto consequenter: an in potestate liberi arbitrio situm sit praevenientis gratiae auxilia reddere proprie efficacia vel inefficacia.

Quaeritur quinto et ultimo: utrum posito auxilio praevenientis gratiae vere et proprie efficaci, stet simul cum illo dissensus liberi arbitrii.

Responsio patris magistri Bañez

1. — Ad primam quaestionem, iuxta doctrinam antiquam sancti Thomae et divi Augustini, respondendum est affirmative. Suppono etenim quod nomine efficacie non intelligitur in illa interrogatione effectus ipsius gratiae praevenientis, sed intelligitur virtus actualiter efficax, quae est in gratia praeveniente. Hanc enim efficaciam solus Deus dat dum illuminat, dum spirat in mentem hominis quem absolute vult ad se trahere per actualem fidem aut dilectionem. Aliquin exspectaret Deus voluntatem humanam, quod est contra canonem quartum concilii Arausicani.

2. — Ad secundam quaestionem consequenter respondetur affirmative, dummodo per illa verba "complete efficax de se" non intelligatur de completione effectus, qui est bonus usus liberi arbitrii deliberante consentientis; hic enim bonus usus non completur sine nobis consentientibus. Qui tamen usus liberi arbitrii effectus est infallibilis gratiae efficaciter praevenientis. Et hoc est mysterium quod novi theologi aiunt se intelligere non posse, quomodo scilicet consensus ille sit liber, si ab auxilio gratiae de se efficaci infallibiliter sequatur. Volentesque comprehendere iudicia Dei, quae sunt abyssus multa, non advertunt se voluntati divini beneplaciti adversari, cum tamen Deus omnia quaecumque voluit fecit in caelo et in terra, Psal. 139. Et ut ait Augustinus in Enchiridione, cap. 95, "quomodo Deus esset omnipotens si aliquid voluit facere quod non fecit? Et quod est indignius ideo non fecit quoniam non fieret quod volebat, omnipotens voluntas hominis impedivit?" Haec Augustinus.

Nos autem vere thomistae et augustiniani sic intelligimus cum divo Augustino dictum Apostoli ad Rom. 9: Igitur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei. Super quem locum Augustinus supra cap. 32 reicit erroneam solutionem quorumdam dicentium, propterea dictum esse "non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei", quia non sufficit voluntas hominis si non sit etiam misericordia Dei, quia ex utroque fit.

Contra quos sic arguit Augustinus: quia pari ratione econtrario diceretur non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, quia id misericordia Dei solo non implet. Concludit Augustinus quod, sicut nullus christianus dicere audebit non miserentis est Dei, sed volentis est hominis, restat ut propterea recte dictum intelligatur non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, ut totum Deo detur, qui hominis voluntatem bonam et praeparat ad iuvandum et adiuvat praeparatam. Itaque bona voluntas annumeratur inter dona miserentis Dei. Vocat autem divus Augustinus bonam voluntatem ipsum actum bonum liberi arbitrii.

3. — Ad tertiam quaestionem ex dictis patet responsio. Negamus enim consensum liberi arbitrii esse causam efficientem virtutis efficacis gratiae praevenientis, ac proinde non sunt duae causae efficientes illam efficaciam divini auxilii, quamvis liberum arbitrium causa sit sui consensus et physica et moralis, semper tamen subordinata primae causae, quae utroque etiam modo concurrit ad illum consensum.

Hoc etiam aiunt novi theologi se non posse intelligere, et contendunt suo iudicio comprehendere et vulgo christianorum ut comprehensibile proponere mysterium iustificationis impii. Nos vero contenti sumus contrariorum argumenta aperte dissolvere, mysterium autem iustificationis, quod ad sextum articulum divinitatis attinet, neque quantum ad substantiam neque quantum ad modum quo fit fortiter et suaviter directe demonstrare non temere tentamus.

4. — Ad quartam interrogationem patet ex responsione ad secundam et tertiam. Negamus enim in liberi arbitrii potestate situm esse praevenientis gratiae auxilia reddere proprie efficacia vel inefficacia. Ratio est quia divina auxilia, quae efficacia dicuntur et sunt, secum virtutem efficacem efferunt a Deo, quamvis non sine nobis consentientibus efficiant id quod Deus absoluta voluntate vult efficere. Itaque divina auxilia nihil a nobis virtutis accipiunt, sed nostro libero arbitrio vires efficaces conferunt ut infallibiliter bene utamur auxilio gratiae praevenientis et velit libere quod Deus vult ipsum libere velle.

5. — Ad ultimam interrogationem negamus haec duo simul stare passe: iste homo habet auxilium vere et proprie efficax gratiae praevenientis, et habet actualem dissensum liberi arbitrii. Legatur divus Thomas 2. 2, q. 24, a. 11 ubi ait: "Impossibile est haec duo simul esse vera, quod Spiritus Sanctus velit aliquem movere ad actum caritatis, et quod ipse caritatem amittat peccando". Ratio huius est quia "Spiritus Sanctus infallibiliter operatur quaecumque voluerit".

Non itaque volumus sapere plus quam oportet sapere, sed via tuta et regia incedimus, non negantes quod certissimum est quia comprehendamus quod occultum est. Sunt enim haec duo extrema certissima: Homo suo libero arbitrio credit et convertitur in Deum; et Deus efficaci auxilio suae gratiae convertit hominem ad se quando sibi beneplacitum est. Hoc autem obscurum est et in hac vita comprehendi non potest, quomodo cum tanta divinae gratiae efficacia liberum arbitrium exerceat suam libertatem.

6. — Quod si novi theologi, quia suo iudicio nihil reservatum esse volunt, negant divinae gratiae efficaciam prout est a Deo, affirmant illi efficaciae partialem saltem causam esse liberum arbitrium, et ab eventu auxilium Dei dici efficax, ex eo quod liberum arbitrium illo utimur et efficit quod Deus praecepit aut consuevit fieri, quoniam alias non intelligunt quomodo homo sit liber in credendo aut diligendo Deum: nos contra meliori ratione ducti, dicimus minus intelligibile esse quomodo sit Deus omnipotens si quod voluit facere non fecit et, ut inquit Augustnus ubi supra, ideo non fecit quia voluntas hominis impedivit ne faceret".

Tutissimum ergo erit utrisque: quod incomprehensibile est nolle comprehendere, et fateri quod certissimum est, et Deum fortiter et suaviter nostrum liberum arbitrium movere ad actum dilectionis Dei, ita ut eius libertati non deroget, neque tamen liberum arbitrium in seipso glorietur de innata libertate per quam se homo discernit ab altero qui aequali auxilio praeventus, divinae gratiae restitit nollens consentire divinae inspirationi. Nam ubi divina gratia aequalis est in utroque, ipsa natura se discernit et totalis causa huius differentiae est ipse homo per innatam libertatem.

7. — Scio quosdam de Societate Iesu theologos novam solutionem adinvenisse, inter quos est Franciscus Suarez in opusculo De concursu, motione et auxilio Dei, lib. 3, cap. 20, ubi ex parte Dei conferentis auxilium ponit quamdam inaequalitatem moralem, quae non consistit in alio quam in hoc quod idem auxilium gratiae opportuno tempore datum, licet absolute et in genere entis maius non sit, tamen moraliter et respective est maius beneficium quam si alio tempore daretur. Haec ille. Ex quo sequitur quod illa differentia quare unus convertitur et alter non convertitur, libero arbitrio cum opportunitate temporis adscribenda est, et non reali virtuti gratiae Dei, qui suo efficaci auxilio hunc trahit ad se, alterum non trahit.

Profecto qui ita volunt investigare quare Deus istum trahat et illum non trahat, contra consilium divi Augustini id faciunt, quod super illud Ioannis 6: Nemo potest venire ad me nisi Pater qui misit me traxerit eum, ait: "Quare istum trahat et illum non trahat, noli velle investigare si non vis errare".

8. — Mitto nunc quam difficile sit investigare quid est, efficit temporis opportunitatem, num caelestia corpora et concursus, num humani corporis complexio et affectio. Etenim anima eadem est et liberum arbitrium idem. Deinde ipsi non possent reddere causam quare huic opportuno tempore dederit auxilium et non alteri praeter divinam voluntatem. Quare in circuitu ambulant et non statim divinae voluntatis efficaci auxilio prout ab illa progreditur illam differentiam attribuunt. Nunquid Paulus conversus est quia opportuno tempore datum est illi auxilium quando in fragranti delicto vocatus est a Christo? Num differentia latronum qui cum Christo crucifixi sunt opportunitati temporis adscribenda est aut complexioni et affectioni corporis?

9. — Valeant igitur huiusmodi opportunitates, et laudetur gratia Dei vocantis, qui cuius vult miseretur et quem vult indurat, scilicet per subtractionem auxilii efficacis, quod quibus dat, misericorditer dat, quibus autem non dat, iuste interdum negat, unquam tamen iniuste non dat. Tamen in discretione angelorum bonorum et malorum quomodo poterunt temporis opportunitati efficaciam auxilii attribuere?

Nam supremus angelus omnium profectissimus, in qua temporis opportunitate meliori potuit recipere auxilium Dei quam cum de facto recepit? Et plurimi angelorum minoris hierarchiae, qui perseveraverunt submittentes se divino praecepto referendo se et omnia sua in Deum, finem ultimum supernaturalem, nunquid illa humilitas, illa dilectio Dei super omnia ab aequali auxilio physico, immo, ut illi aiunt, interdum a minori, propter temporis differentem opportunitatem consequuta est?

Sapiant haec qui volunt sapere plus quam oportet. Nos profecto malumus cum religiosa ignorantia divinae maiestatis omnipotentiam, sapientiam, iustitiam et misericordiam humiliter venerari, quam rationem inquirere mysteriorum Dei. Nam qui scrutatur est maiestatis opprimetur a gloria (Prov. 25, 27).

(Roma. Biblioteca Angelica. Cod. 862, ff. 272-73).