Disputatio de efficacia praevenientis auxilii gratiae, cum responsione et censura (1599-1600)

Quaeritur an tota efficacia auxilii praevenientis gratiae sit a Deo tamquam a sola et totali et proprie efficienti causa, atque ita tale auxilium dicatur et sit vere et complete efficax de se et ut est praecise a Deo; an potius ista eficacia sit a Deo et a consensu liberi arbitrii; et consequenter an in potestate liberi arbitrii situm sit praevenientis divinae gratiae auxilia reddere proprie efficacia. Denique utrum posito auxilio praevenientis gratiae vere et proprie efficaci, stet simul cum illo dissensus liberi arbitrii.

1. — SOCIETAS. — Etsi putamus cumulate iam satisfactum a nobis his omnibus quae hic quaeruntur, quo tamen clarius appareat quantopere veritatem perspici cupiamus, ad eadem iterum respondere conabimur, illud obnixe quod omnino aequissimum videtur petentes, ut quid de his Patres Dominicani sentiant dicere non recusent.

MAGISTER BAÑES. — Theologi instituti Sancti Domini Ordinis Praedicatorum neque recusant neque unquam recusarunt antiquam doctrinam circa gratiae praevenientis efficaciam prout a divo Thoma et sanctis patribus acceperunt palam docere. Quae doctrina non tanto explicationis apparatu opus habet quanto vestra sententia eget. Nam etiam in hac vestra novissima responsione perspicuitatem promittentes, multo oscurius, ut ostendam, sententiam vestram profertis, ita ut circa illam plurima nobis advertere sit necessarium.

2. — SOCIETAS. — Gratia efficax dupliciter accipi potest. Primo pro ea quae, ex sancti Augustini sententia, facit ut voluntas convertatur et pie operetur; secundo pro ea quae simul cum voluntate conversionem ac nostram operationem producit.

M. BAÑES. — Haec distinctio efficacis gratiae non distinctio, sed verborum ac rerum confusio est, nam utrumque divisionis membrum revera idem esse comprobatur. Si enim in priori acceptione gratia efficax est quae facit ut voluntas convertatur et pie operetur, hoc profecto nonnisi simul cum voluntate efficit. Ergo non relinquitur locus secundae acceptioni efficacis gratiae, ubi dicitur eam esse quae simul cum voluntate conversionem ac nostram opperationem producit. Hoc non est perspicue loqui.

3. — SOCIETAS. — Si priore modo accipiatur, existimamus, ex sancti Augustini et aliorum patrum et scholasticorum sententia, non posse consistere in aliqua simplici entitate quae informando voluntate et physice eam praedeterminando faciat ut voluntas convertatur et pie operetur.

M. BAÑES. — Nusquam divus Augustinus vel alii patres de simplici entitate gratiae neque de informanda voluntate per physicam praedeterminationem meminerunt. Sed quorumdam modernorum scholasticorum locutio est, an efficax gratia consistat in simplici entitate, et an physice praedeterminet voluntatem. Illud quidem prius metaphysica et inutilis consideratio est, an gratia efficax sit simplex vel composita entitas; posterius vero de physica praedeterminatione utilis consideratio est, ut in sequentibus palam faciemus.

4. — SOCIETAS. — Quare ut explicemus in quo proprie et formaliter consistat, tria in gratia efficaci hoc primo modo accepta distinguenda sunt. Primum est motio intrinseca ac realis vis ad movendum voluntatem.

M. BAÑES. — Rogarem ego cuinam est intrinseca motio: num ipsi gratiae eficaci, an voluntati intima est? Num etiam de motione ut est actio, vel ut est passio locutio est? Si quidem de motione ut actio est intelligitis, ea profecto est realis vis, ubi vellem diceretis more solito physica et essentialiter intrinseca ipsi gratiae efficaci, prout est a Deo ad movendum voluntatem. Itaque realis vis, et motio intrinseca quam consideratis in gratia efficaci ut aliquid intrinsecum, idem sunt. Ubi hoc unum a vobis saltem accipio, vim illam actualis motionis gratiae efficacis esse vere realem et physicam entitatem. Postea vero examinabitur quousque pertingat haec vis circa actum liberum voluntatis. Hic enim semper vos retroceditis cum ad effectum pervenitur liberum, et sustituitis moralem quamdam efficientiam, quae revera reaiis efficacia non est, ut paulo post ostendam.

5. — SOCIETAS. — Secundum est congruitas qua ea motio congruit ac contemperatur voluntati.

M. BAÑES. — Oportebat explicare in quo consistit haec congruitas et contemperantia. Nam si quis haec verba sincere audierit, putabit vos intelligere suavitatem efficacis gratiae praevenientis praemoventisque voluntatem iuxta modum suae naturae, sive ut voluntas est, sive ut arbitrium est. Sed ego suspicor, neque temere arbitror longe aliud per illam congruitatem et contemperationem vos intendere ut sequenti paragrapho docebo.

6. — SOCIETAS. — Tertium est infallibilitas qua conversio consequitur gratiam congruam ac contemperatam voluntati. In primo convenit quidem gratia efficax cum sufficienti, sed ab illa differt in aliis.

M. BAÑES. — Ego vero sic ostendo gratiam efficacem convenire cum sufficienti etiam in secundo quia gratia sufficiens etiam congruit et realiter contemperatur voluntati veluti intrinseca motio ac realis vis divina ad movendum voluntatem, iuxta illud Apostoli ad Rom. 2 (v. 4-5): Benignitas Dei ad paenitentiam te adducit; tu autem secundum duritiam tuam et impaenitens cor thesaurizas tibi iram.

Sed forte me ridebitis non intelligentem quid vos per illam congruitatem intelligatis. Hoc oportebat a vobis explicatum dari in hac responsione ut distingueretis secundum a tertio. Sed volo iam partes vestras agere et per illam congruitatem gratiae et contemperantiam cum voluntate intelligere temporis opportunitatem quando voluntas hominis, si tunc illam gratiam haberet, consensura erat et pie operaretur, sicut quidam ex vestris coryphaeis quem honoris gratia nomino, Franciscus Suarez, aperte docet in libro opusculorum, opusculo primo, libro tertio, cap. 20 ubi ait: Idem omnino auxilium gratiae opportuno tempore datum esse moraliter maius beneficium quam si alio tempore daretur; ac proinde cum aequali auxilio quantum ad activitatem et perfectionem physicam contingere ut quidam homo convertatur et alter non convertatur. Quod si haec ita se habent, patres mei, nullam distinctionem realem facitis inter gratiam sufficientem et efficacem, nisi tantum secundum quemdam respectum extrinsecum, videlicet quia gratia quae sufficiens erat de se, tunc efficit cum voluntate quando opportuno tempore datur. Quae tamen opportunitas non aliunde potest provenire nisi ab ipsa voluntate, quae constituta in tali ordini rerum et talibus circumstantiis sic operatura erat ex innata libertate. Neque enim gratia secum affert illam opportunitatem; alioquin cuicumque daretur, opportune reciperetur, et recipiens illam cum illa operaretur.

Si itaque attente examinentur quae dicitis, nullam intrinsecam differentiam facitis inter gratiam sufficientem et gratiam efficacem, id quod in sequentibus apertius apparebit.

7. — SOCIETAS. — Nam licet utraque sit intrinseca motio ac realis vis ad movendum voluntatem, tamen ad illam [scilicet gratiam efficacem intelligo: Bañes] conversio ac pia operatio ad quam movet consequitur, cum a nullo duro corde respuatur, quod non habet sufficiens.

M. BAÑES. — Ecce in eo quod intrinsecum est gratiae praevenienti, videlicet in ratione motionis et in reali vi ad movendam voluntatem et efficacem et sufficientem gratiam dicitis, ac dumtaxat in eo differentiam collocatis quia ad gratiam efficacem dicitis infallibiliter conversionem ac piam operationem consequi; non tamquam maiori vi reali et physica aut vehementiore motione ipsius gratiae praevenientis, sed aliunde molimini illam infallibilitem effectus consecuti provenire. Interim tamen verbis Augustini utimini in confirmationem infallibilitatis effectus consecuti, dicentes cum a nullo duro corde respuatur. Sed non plene explicastis causam veram quare ea gratia quae dicitur efficax a nullo duro corde respuatur.

8. — SOCIETAS. — Ad hanc autem infallibilitatem ex sancti Augustini sententia non satis est entitas motionis, cum non praedeterminet physice voluntatem.

M. BAÑES. — Mirum est quam audacter dicitis ex sancti Augustini sententia, cum tamen divus Augustinus nusquam, ut antea dixi, ita locutus sit de vestra entitate motionis neque de praedeterminatione voluntatis physica. Vultis profecto divi Augustini doctrinam vestrae adinventioni congruere, quemadmodum et gratia Dei voluntati humanae congruere et contemperari asseritis, cum tamen viceversa convenientius docebimus, voluntatem humanam gratiae Dei congruere et contemporari.¹ Sed interim examinemus vestram congruentiam et contemporantiam gratiae cum humana voluntate.

9. — SOCIETAS. — Immo nec sola congruitas eiusdem motionis cum voluntate, sed praeterea requiritur praescientia Dei, qua certo ac infallibiliter praescit huiusmodi motionem ita aptari et congruere voluntati; et si per eam praemoveatur, sit praestitura consensum. Motio ergo congrua et praecognita a Deo cum talibus circumstantiis habitura consensum est gratia efficax, et ex his tribus eius efficacia completur.

M. BAÑES. — Iam Deo gratias vestrum sensum teneo, et optarem potius verbis coram vobis agere quam scripto disputare. Sed quando id fieri non potest, attendite obsecro, reverendi patres, et videte an vestrum modum asserendi gratiae praevenientis efficaciam penetraverim.

Ex tribus hanc efficaciam dicitis compleri: videlicet ex motione et vi reali intrinseca ipsi gratiae, et ex congruitate et contemperatione ipsius gratiae cum humana voluntate, ac denique ex praecognitione Dei praecognoscentis motionem et congruitatem cum voluntate in talibus circumstantiis voluntatem habituram et consensum. Quo fundamento iacto, quaestionibus praepositis satisfacere conamini. Sed eo fundamento destructo, facile corruet quod superaedificatis.

Imprimis vis illa et motio quam in gratiae efficaci attribuitis non est maior aut fortior in illa quam in gratia quae dicitur tantum sufficiens. Utramque enim dicitis esse intrinsecam motionem et realem vim ad movendam voluntatem. Deinde etiam mihi concedetis quod per illud secundum, scilicet per congruitatem et contemperationem gratiae cum voluntate nihil intrinsece accedit ipsi gratiae a voluntate cui congruit et adaptatur. Reliquum ergo erat ut ab infallibilitate futuri eventus, scilicet consensus praecogniti a Deo efficaciorem vim acciperet gratiae praevenientis auxilium ut complete diceretur efficax. Sed constat quod neque ab ipso eventu neque a praecognitione Dei ut praecognitio dumtaxat est ullam ipsi gratiae praevenienti maiorem vim accedere. Ergo nullam intrinsecam differentiam realem assignatis inter gratiam sufficientem et efficacem, sed solummodo ab eventu asseritis gratiae efficaciam compleri. Quod autem ex sola praecognitione Dei non accipiat vim realem gratia praeveniens non negabitis. Nam sicut Deus, ut vos dicitis, praecognoscit et comprehendit voluntatem huius hominis in talibus circumstantiis constitutam et cum tali gratia sibi coadaptatam esse bene operaturam, ita etiam praecognoscit alterius hominis voluntatem aequali gratia et motione praeventam et in talibus circumstantiis constitutam non fore bene operaturam. Sed in homine secundo sola praecognitio Dei non est causa inefficaciae, sive ut proprius loquar, non efficaciae divini auxilii. Ergo neque in priore homine divina praecognitio est causa realis vim praestans auxilio praevenienti. Nullam igitur efficaciae complementi praevenientis gratiae realem causam assignatis praeter innatam libertatem et proprietatem huius hominis qui convertitur, ex qua desumitis realem differentiam inter unum hominem qui convertitur et alterum hominem qui cum pari gratia praeventus fuerit non convertitur, nisi tantum ex proprietate innatae utriusque libertatis. Sic enim aperte solebatis loqui. Nunc autem locutionem illam quibusdam velaminibus obscuris occultatis, cum tamen revera fere nihil novi adferatis quo thomistarum argumenta evadere possitis. Dixi fere nihil, quia cognovi iam vos adinvenisse quamdam causalitatem moralem ex parte Dei, ad quam sufficienter putatis revocari differentiam eius qui pari gratia praeventus convertitur ab eo qui non convertitur. Sed quam nichil hoc sit statim ostendam iuvante Domino, postquam interposuero vestram responsionem ad quaestiones propositas.

10. — SOCIETAS. — Circa primam quaestionem certum est hanc efficacem gratiam a Deo esse ex intentione efficaci ac proposito absoluto convertendi hominem, qua de causa saepe Augustinus hanc gratiam vocat secundum propositum. Secundo existimamus, si sermo sit, ut esse videtur, de sola causa proprie efficiente, totam gratiae praevenientis efficaciam esse a solo Deo et a libero arbitrio ut a duobus causis proprie libere efficientibus; nihilominus eamdem efficaciam gratiae praevenientis, cum sit quaedam vitalis motio, a voluntate aliquo modo esse, non quidem sicut a principio libere agente, sed ante illum liberum consensum vitaliter influente.

M. BAÑES. — Nolo modo ultra transire ut apertius expendam vestram responsionem per singula quae asseritis. Existimatis, si sermo sit de sola causa proprie efficienti, totam gratiae praevenientis efficaciam esse a solo Deo sicut a sola et totali proprie efficienti. In qua assertione facile vobiscum consentiremus, si per proprie efficientem causam intelligeretis, ut fortassis intelligitis, causam realem et physicam illius virtutis et motionis quam intrinsece omnes asserimus inesse auxilio gratiae praevenientis. Haec enim vis a solo Deo est non solum ut causa morali, sed etiam ut a causa physica attingente virtutem illam efficacem. Verumtamen cum ita loquimini, non distinguitis completam efficaciam ab incompleta. Sed oportebat vos attendere quod dicitis, totam gratiae praevenientis efficaciam esse a solo Deo. Ex quo infero quod cum dicitis totam, videmini completam asserere. Nam totum est quod suis partibus integrum et perfectum est. Si ergo Deus sola et totalis proprie causa est proprie efficiens totius efficaciae praevenientis gratiae, profecto nobiscum assentiretis. Sed video vos aliorsum tendere, ut paulo post constabit. Quod autem dicitis, gratiam praevenientem, cum sit quaedam vitalis motio, necessarium esse ut a voluntate aliquo modo existere, non tamen a libero arbitrio deliberante, nemo est qui neget. Nulla enim est divina inspiratio qua intellectus hominis et voluntas iuxta sui naturam non afficiatur vitali quadam actioni. Hoc enim proprium est auxilio praevenientis gratiae quo prius tempore ante liberum consensum mens hominis excitatur. Sed iam videamus quo tenditis.

11. — SOCIETAS. — Tertio dicimus auxilium praevenientis gratiae non esse complete efficax praecise de se, hoc est ex sola ipsius motionis natura, neque reperiri existimamus doctorem Calvino antiquiorem qui gratiam praevenientem de se efficacem eo tantum dixerit, ut adnotarunt viri doctissimi qui contra Calvinum scripserunt.

M. BAÑES. — Multa sunt quae in praesenti paragrapho 11 animadversione digna videntur. Mitto insinuationem illam qua occulte nos divi Thomae et divi Augustini per omnia sententiam sequimur. Si autem Calvinus ex illa per malam consequentiam suum errorem deducit, non propterea nos debemus negare antecedens. Nam et haeretici saepe ex apostolica doctrina per consecutiones malas errores suos confirmare conantur. Quapropter qui illorum consequentias approbant, magis favent illis quam qui antecedentia concedunt.

Sed veniamus iam ad vestrum tertium dictum examinandum. Dicitis auxilium praevenientis gratiae non esse complete efficax, neque ibi consistitis, sed quasdam determinationes adiicitis quibus et lectori et iudicibus tenebras offundatis. Nam in eo quod apponitis, praecise de se, et explicare conamini dicentes, hoc est, ex sola ipsius motionis natura, multum occultatis vestram sententiam, quae me seniorem latere non potest. Si enim intelligatis auxilium praevenientis gratiae praecise consideratum secundum suam entitatem et naturam creatam non esse complete efficax, profecto dicere poteratis non esse efficax, tantum abest ut sit complete efficax. Nos autem cum asserimus auxilium praevenientis gratiae effectivum esse vel complete efficax, consideramus auxilium non in sua entitate metaphysica praecise, sed ut est divinae omnipotentiae instrumentum ordinatum realiter a Deo ex intentione efficaci ac proposito absoluto vel convertendi hominem vel aliquando excitandi et invitandi hominem ut convertatur. Sicut itidem vos in paragrapho 10 tandem confitemini id quod negare solebatis. Nunc autem, ne videamini contrarii divo Augustino, qui saepe hanc gratiam vocat secundum propositum, immo et Apostolo ad Rom. 8 (v. 28) dicenti, Diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, his qui secundum propositum vocati sunt sancti, iam conceditis absolutum propositum et decretum Dei circa conversionem et bonas operationes iustificandorum et maxime praedestinatorum. De qua resipiscentia non solum nos, sed etiam ex vestris viri doctissimi vehementer gaudemus.

Nunc ergo ad propositum nostrum veniamus, ut videatis quam longe distemus a Calvino. Nos enim nunquam asserimus aliquam entitatem creatam quae secundum suam metaphysicam naturam praecise considerata determinet liberum arbitrium nostrum vel praedeterminet ad actum conversionis in Deum, sed consideramus auxilium Dei prout est actualiter a Deo et ab efficacissima eius absoluta voluntate, qua omnia quaecumque vult facit realiter et physice, et non solum moraliter; sed sicut omnipotens, fortiter et suaviter efficit bonam electionem hominis quam Deus vult fieri et exerceri per ipsum hominis liberum arbitrium. Et haec est vera et completa efficacia quam nos ponimus, qua infallibiliter ex infideli fit aliquis fidelis et ex peccatore iustus. Haec est illa gratia quae a nullo duro corde respuitur, ut docet divus Augustinus, cuius verba citastis in paragrapho 7 ut probaretis differentiam inter gratiam efficacem et sufficientem. Sed quare a nullo duro corde respuatur, non attribuitis ipsi gratiae, immo neque Deo operanti physice, sed dumtaxat moraliter praescienti futurum eventum conversionis, si illa gratia daretur certo quodam tempore opportuno huic homini, quoniam aliter putatis non servari proprietatem liberi arbitrii in operando. Cuius rationem non aliam profertis nisi quia vos non intelligitis quomodo auxilium gratiae concordet cum libero arbitrio. Nos vero contra sentimus, quia multo minus intelligibile est quomodo Deus sit omnipotens, si aliquod reale bonum, et maxime bonum qualis est conversio peccatoris per actum credendi, sperandi et diligendi, quae omnia Deo maxime placent, et tamen hoc bonum non sit a Deo tamquam a causa physica efficienti quod ipse amat.

Haec doctrina non est nostra, sed divi Augustini est in Enchiridion cap. 95: "Quomodo Deus esset omnipotens, si aliquid voluit facere quod non fecit, et quod est indignius, ideo non fecit quoniam ne fieret quod volebat omnipotens voluntas hominis impedivit?".

De hac autem efficacia reali ac physica, quam vocem vos maxime in scholam introduxistis ut causam moralem dumtaxat assignaretis actibus liberi arbitrii ex parte Dei, quoniam aliter non intelligitis liberum usum voluntatis, plura diximus in nostris Commentariis secundae secundae, q. 10, documento tertio ex divi Augustini sententia, quem in hac materia potissime ducem cum divo Thoma sequimur. Et in sequentibus amplius eius veritatem prosequemur.

12. — SOCIETAS. — Nam si talis motio de se praecise haberet infallibilem connexionem cum libero voluntatis consensu, nullo modo sineret voluntatem suam ad assensum uti libertate.

M. BAÑES. — Ecce iterum repetitis de se praecise. Nos autem non adiicimus tales intrincatas determinationes vocum, sed dumtaxat simpliciter asserimus aliquam divinam motionem habere infallibilem connexionem cum libero voluntatis consensu; sicut etiam et ipsa voluntas absoluta Dei habet infallibilem connexionem, <non> cum bono usu liberi arbitrii, ad quem exercendum Deus efficaciter movet liberum arbitrium faciendo illud deliberare. Neque ex hoc destruitur usus liberi arbitrii sed perficitur et actuatur a Deo, qui est primum movens et primum deliberans cuius absolutae deliberationi subordinatur liberum arbitrium creatum. Et qui oppositum sentiunt volunt suum liberum arbitrim exemptum esse ab efficacia reali seu physica divinae voluntatis, cuius consilio omnia Deus operatur, ut ait Apostolus ad Ephes. 1. Nos itaque non aliam infallibilem auxilii efficacis connexionem agnoscimus cum libero voluntatis consensu quam quae simul est cum absoluta voluntate Dei, quae intime movet et applicat voluntatem humanam ad libere consentiendm cum Deo. Tantum abest quod non sinat voluntatem uti sua libertate, immo facit quod utatur et consentiat et ex deliberatione eligat servire Deo, quod est regnare cum illo. Hoc est quod vos, patres optimi turbat, et cum sitis sapientes, non potestis intelligere: putatis enim implicare contradictionem. Nos etiam fatemur esse in hac vita incomprehensibile mysterium; sed certi sumus aliter fieri non posse, ut homo bene utatur libero arbitrio, nisi a Deo efficaciter et intime praemoveatur ad bonum usum. Aliter homo esset primum deliberans suam actionem, aut deliberatio Dei absoluta non esset realiter et infallibiliter efficax illius effectus quem intendit, sed sola innata hominis libertas compleret efficaciam divini auxilii, cum tamen bonus usus effectus sit, secundum Augustinum, gratiae quae a nullo duro corde respuitur.

13. — SOCIETAS. — Idcirco supra diximus nec solam intrinsecam gratiae motionem, immo neque eius congruitatem cum voluntate satis esse ut effectus ad quem movet infallibiliter consequatur, nisi accedat certitudo divinae sapientiae, ut ibidem declaravimus.

M. BAÑES. — Quare illa motio gratiae dicatur intrinseca, nunquam satis explicatur a vobis? Num quia intima est voluntatis? An quia essentialis est ipsi gratiae actualiter praevenienti? Crediderim hoc secundum a vobis esse intentum. Quae quidem motio nihil aliud est quam excitatio voluntatis coniuncta cum actione vitali ipsius, non tamen libera. Et quidem hanc non sufficere ut effectus ad quem movet infallibiliter consequatur, nemo dubitat. Sed miror vos negare, consequenter loquendo ad vestram sententiam, non satis esse quod illa motio congruat voluntati et contemperetur cum illa. Etenim quod certitudo divinae praescientiae accedat, nullam causalitatis rationem habet ad illam infallibilitatem. Nam ut ait doctor Suarez libro 3, cap. 17, De auxiliis divinae gratiae, prius ratione quam Deus praesciat talem actum esse absolute futurum, immo et prius ratione in ordine finis quam velit Deus applicare media, vel dare auxilia per quae talis actus futurus est, intelligitur talis effectus futurus per scientiam conditionatam qua cognoscitur proprietas liberi arbitrii huius hominis quod si in talibus circumstantiis constituatur, et cum talibus auxiliis, proculdubio exibit in actum consensus. Ergo praescientia huius futuri eventus concomitanter se habet, non causaliter ad eventum illum futurum ex innata libertate et congruentia gratiae, quae in nullo alio consistit, secundum vos, nisi in eo quia opportuno tempore datur. Quae opportunitas non aliunde desumitur quam ex proprietate huius liberi arbitrii comprehensive cogniti a Deo, cui dumtaxat causalitatis moralis rationem attribuitis; propterea quod sciens et prudens eo tempore dedit auxilium gratiae in quo praecognovit liberum arbitrium ex innata libertate consensurum. Neque aliam absolutam praedefinitionem in Deo ponitis, neque absolutum et efficex propositum, nisi quia sua industria talia auxilia et tali tempore dare constituit, quando scientia conditionata cognovit liberum arbitrium illa sibi congruentia facturum et adaptaturum tamquam causam moralem et physicam. Brevius profecto et clarius diceretis, sicut iam adverti, auxilia divinae gratiae secundum se esse tantum sufficientia, ut si liberum arbitrium bene uti velit illis, efficiant cum illo effectum intentum a Deo ut a causa morali, non physica.

Opereprecium est proferre vobis exemplum quo vestra sententia aptissime explicatur. Sit medicus egregius qui suorum pariter aegrotantium naturae complexionem penetret. Deinde aequale medicamentum iuxta medicinae aphorismos componat et praeparet, quod ipsi naturae auxilium praestare potest sufficienter, si congruo tempore applicetur. Veruntamen uni aegrotantium medicamentum dedit in die cretico (sic) aut coniunctione lunae quando certus erat nihil profuturum; alteri vero pariter aegrotanti dedit opportuno tempore, in quo sciebat medicamentum sic adaptandum fore ipsi naturae quod natura ipsa illo adiuta seipsam physice sanaret. Huius sanitatis medicus non est causa physica, sed tantum moralis prudenter applicans medicinam, quamvi respectu conficiendi medicamenti potuerit esse causa physica. Instar huius exempli vultis Deum esse salvatorem et medicum animarum. Ita ut quemadmodum corporalis aegritudinis medicus non est causa physica sanitatis, immo neque ipsa medicina est directe causa physica sanitatis, sed quasi removens prohibens adiuvat naturam, quae vi propria naturali se ipsam sic adiuta sanat; ita etiam divinae gratiae auxilium sufficiens fit efficax dum congruit et aptatur ipsi naturae liberi arbitrii huius hominis, quod ex sua proprietate habet, si opportuno tempore tale auxilium recipiat, efficere suum consensum non solum ut causa moralis, sed ut sola causa physica, quae excludit omnem efficatiam physicam in ipso auxilio praeveniente, immo et in ipso Deo respectu consensus liberi arbitrii. Ac proinde tam liberum esse vultis, ut ipsum solum suae actionis liberae dominetur, tamquam sola causa physice determinans seipsum ad consensum. Quod si ita se res haberet, facile intelligeretur concordia liberi arbitrii cum auxilii divinae gratiae, sive ut melius dixerim concordia et coadaptatio divinae gratiae cum naturali proprietate liberi arbitrii. Verum quia haec concordis quam fingitis videtur nobis contraria divinae maiestatis omnipotentiae, de qua scriptum est: Cor regis in manu domini sicut divisiones aquarum; quocumque voluerit, vertet illud, (Prov. 21, 1), multo aliter sentimus hanc concordiam asserendam esse iuxta divi Thomae et divi Augustini et sanctorum patrum doctrinam antiquam, immo et conciliorum antiquorum, immo etiam iuxta sacrarum litterarum testimonia, quae vos multo aliter exponitis quam ab ipsis patribus explicata sunt.

Nos itaque in hac concordia statuenda asserimus primo Deum non solum esse causam moralem, sed vere et realiter et physice attingentem non tantum ad auxilium gratiae suae inducendum in hominis mentem, sive in intellectu sive in voluntate, sed ultra progredientem eadem vi et motione usque ad consensum intrinsece. Deinde consequenter divinae gratiae auxilium efficax dicimus adaptare sibi liberum arbitrium tam fortiter et suaviter, ut bonus usus liberi arbitrii non attribuatur innatae libertati, sed potius libero arbitrio elevato et perfecto a divinae gratiae auxilio physice efficaci prout egreditur ab absoluta Dei voluntate efficacissima et moraliter et physice. Adiuvat vehementer Apostolus ad Hebraeos cap. ultimo hanc nostram assertionem, cum inquit: Deus autem pacis aptet vos in omni bono ut faciatis eius voluntatem, faciens in vobis quod placeat coram se. Super quem locum legite divum Thomam, et videbitis quantum ab illis distatis, et a Glossa interlineali, quae creditur esse Augustini. Sed obsecro vos per Iesum Christum ut attendatis duo verba Apostoli quantum distent a vestra concordia. Vos enim dicitis auxilium gratiae congruere et contemperari libero huius hominis arbitrio singulari. Apostolus vero ait, Deus pacis aptet vos in omni bono, ac si diceret, Deus reconciliator et pacificator et princeps pacis ac dominus, aptet vos, id est, vestrum liberum arbitrium in omni bono ut faciatis ea quae ipse vult, faciens ipse in vobis, idest intime faciens, quod placet coram se, idest pium affectum et pium opus. Ecce quam magis pie concordiam liberi nostri cum efficaci auxilio divinae gratiae asserimus quam vos. Nam quod singulari proprietati huius liberi arbitrii sic adiuti tali tempore tribuistis, nos divinae gratiae auxilio efficaci prout est a Deo, qui non expectat tempus aut horam in qua purgari velimus, sed ipse praepotens auxilio suae gratiae opportunitatem facit, adaptans sibi non huius vel alterius tantum hominis liberum arbitrium, sed quodlibet cui tale auxilium conceditur, quovis tempore concedatur, ad se trahit perficiendo illud et elevando, ut secum libere consentiat atque concordet.

Haec gratia est quae a nullo duro corde respuitur. Haec est legitima concordia per quam liberum arbitrium liberius efficitur serviendo Deo, cui servire regnare est et dominari iis actionibus. Vos autem divinam gratiam vultis servire proprietati singulari liberi arbitrii huius hominis, si opportuno tempore detur ei. Quam opportunitatem non ab alio horologio sumitis quam a proprietate singulari istius liberi arbitrii prout obiectum est scientiae mediae vestrae et conditionatae. Hoc non sanctorum patrum, sed vestrum inventum est; de quo plura alibi diximus. Nos itaque liberum arbitrium in usu propriae libertatis non destruimus, ut putatis, sed potius aedificamus et perficimus gratiae auxilio, ac simul humile facimus ut non in se, sed in Deo glorietur, dum nihil boni habeat quod ex salvatore Deo per merita Christi non accipit. At si cum aequali realiter auxilio, immo cum minori, ut vos fatemini, contingit unum hominem converti et maiorem gratiam iustificantem recipere, et alium cum maiori non converti, vel si convertitur, minus gratus consurgit, profecto poterit homo in seipso gloriari, siquidem non totum debet gratiae Dei per Iesum Christum, sed partim immo principaliter ascribet proprietati liberi arbitrii, quod physice se determinavit a se solo, et magis propria facultate conatus est. Deo ascribitis dumtaxat causalitatem moralem respectu boni usus liberi arbitrii quatenus opportune opem tulit huic, et non alteri. Num si quis ita oraret Deum: Domine, da mihi auxilium gratiae tuae opportuno tempore, et ego de meo promitto facturum viribus meis omnia quae praecipis. Incipe tu excitando me praevenienti auxilio opportuno, et ego meis viribus confirmabo quod praecipis et consulis et suades ut causa dumtaxat moralis, ego vero solus ero causa physica. Mihi tu adaptans contemperansque auxilium gratiae tuae opportune daturum; ego vero solus faciens quod praecipis. Haec oratio nobis superbiam sapit. At revera si ita est ut dicitis, Deum respectu determinationis liberi arbitrii esse tantum moralem causam, dans opportuno tempore auxilium gratiae praevenientis, nihil superbiae est in illa oratione, quia in veritate fundaretur? At quantum hoc dissonet a doctrina patrum et sacrae scripturae alibi latius prosecuti sumus. Nunc haec sufficiant pro antidoto contra vestram responsionem. Ideo brevius ostendemus non satisfacere veritati.

14. — SOCIETAS. — Quarto asserimus idem auxilium praeveniens prout est praecise a Deo Deique sapientia et voluntate sine alia causa libere agente esse complete efficax in genere causae praevenientis. A Deo enim accipit entitatem et vim agendi supernaturaliter et quam habet cum voluntate congruitatem, ac denique infallibilitatem ad voluntatis conversionem, quatenus procedit eo praecognoscente voluntatem in talibus circunstantiis tali gratiae ex ipsius gratiae motione esse consensuram.

M. BAÑES. — Assertionem quartam ponitis et rationem eius. De assertione quidem facile vobiscum consentirem cum illo addito, scilicet in genere causae praevenientis, si de praeventione quae prius tempore est quam consensus voluntatis, loqueremini. Sic enim verissimum est, omne auxilium Dei efficax esse actualiter et complete illius effectus ad quem ex absoluta voluntate Dei mittitur efficiendum. Ergo auxilium quod recipit is qui non convertitur, nihilominus est efficax et efficiens mentis excitationem et invitationem ad bonum, et sufficiens causa est ad condemnandum hominem qui ex propriis viribus non vult acceptare convivium, et resistit Deo invitanti et excitanti. Et hoc pacto recte dicitis idem auxilium praeveniens, prout est praecise a Deo, esse complete efficax, non quidem simpliciter, tam in genere causae praevenientis prius tempore quam homo praestet consensum. Veruntamen cum postea rationem redditis, satis aperte ostenditis vos loqui de auxilio praevenienti prout habet completam efficaciam simul cum consensu liberi arbitrii. Et profecto si hanc efficaciam completam attribueritis ei prout est praecise a Deo non solum ut causa morali, sed etiam realiter et physice efficiente completionem efficaciae, vobiscum etiam concordaremus. Quamvis enim nos non sine nobis consentientibus completam efficaciam auxilii exercere negamus, tamen virtutem efficiendi nobiscum consensum negamus ab aliquo alio tamquam a causa non solum morali, sed etiam physica, quam a Deo provenire. Reliquum est ergo ut in illa assertione quarta verbis dumtaxat conveniamus, re autem ipsa longe differentes simus. Nos enim Deo ut causae vere et realiter et physice efficienti adscribimus vim efficacis auxilii, cuius effectus est bonus usus liberi arbitrii. Vos autem illius realis et physicae completae efficaciae nullam causam physicam assignatis praeter singularem proprietatem liberi arbitrii huius hominis praecogniti a Deo fore consensurum in talibus circunstantiis constitutum. Qua in re ipse Deus habet se dumtaxat ut moralis causa, qui illam opportunitatem praecognovit; quamvis, ut statim videbimus, tribuatis Deo causalitatem physicam respectu entitatis auxilii et virtutis supernaturalis quae in illo intime est.

15. — SOCIETAS. — Quinto respondetur efficacia praevenientis gratiae tota habetur a solo Deo sicut a causa proprie et directe illam efficiente, neque in sua entitate ac vi supernaturali a voluntatis libertate ullo modo dependeat.

M. BAÑES. — Ecce asseritis physicam efficientiam in Deo respectu totius efficaciae praevenientis gratiae, quam optime negatis aliquo modo pendere ab humanae voluntatis libertate. Sed profecto melius diceretis sufficientia praevenientis gratiae tota habetur a solo Deo sicut a causa proprie et directe illam efficiente, ut consequenter loqueremini ad vestram sententiam. Intenditis enim praevenientis gratiae auxilium praecedens prius tempore connexionem futuram idem esse quasi continuatum, neque maius entitative, neque in activitate physica quando eius efficacia completur. Ac proinde dico multo proprius vos loco efficaciae posituros fuisse sufficientiam, ut non in aequivoco laboremus. Nos enim non appellamus auxilium efficax illud quod dumtaxat effectivum est, indigens adhuc specialiori motione Dei ut actualiter liberum arbitrium consentiat; sed vocamus gratiae praevenientis auxilium efficax, non quod prius tempore antecedit, antequam homo non consentiat, sed praevenientis gratiae auxilium efficax appellamus illud quod prius natura quam liberum arbitrium concurrit ad conversionem piam eius qui iustificatur. Et haec est realis vera et physica completa efficacia, tota proveniens ab absoluta Dei voluntate et proposito Dei, intime et physice operantis cum libero arbitrio, id quod ab aeterno statuit futurum; nihil enim voluit ab aeterno quod ipse physice non faceret. Sed ut appareat quam longe sitis ab intelligentia huius piae veritatis, dicite ulterius.

16. — SOCIETAS. — Infallibilis tamen eius cum consensu futuro connexio, quae in completa efficacia etiam comprehenditur, cum sine libero arbitrio ex motione gratiae operaturo, secundum fidem esse non possit, aliquo modo esse debet, saltem remote et indirecte.

M. BAÑES. — Si hanc infallibilem connexionem Deo et eius auxilio tanquam causae reali et physicae assignaretis, non opus esset disceptatione. Nos enim pariter confitemur eam infalibilem connexionem non posse habere pro causa liberum arbitrium, quod secundum se facultas indifferens est ad utrumlibet. Sed quia negatis illius infallibilis connexionis Deum esse causam realem aut physicam, sed dumtaxat moralem esse dicitis, quatenus Deus praecognovit quid liberum arbitrium facturum esset in talibus circunstantiis constitutum, decrevit sua misericordia opportuno illo tempore dare auxilium alicui quo faceret id quod Deus in illo facturus non esset ut causa directe et intime efficiens realiter consensum, id quod vos physicam influentiam appellatis, hoc est quod nos aegre ferimus. Quia vultis aufferre a Deo quod sibi proprium est, in omnibus omnia operari, etiam ipsum velle pium et liberum multo perfectius quam nos operemur. Nam ipse ut operemur, operatur; non tamen viceversa, ex nostra operatione ipse operatur. Scio ea ratione vos convinci ad hanc physicam causalitatem ex parte Dei negandam, quonian alias non servatur libertas hominis in usu liberi arbitrii. Sed profecto, ut interim taceam quod, ut vestra venia dixerim, ignoratis legitimam diffinitionem liberi arbitrii, ut latius ostendi in Apologia quae ex parte Fratrum Praedicatorum santae Inquicsitionis supremo Tribunali oblata est, simili argumento vobiscum contendam. Nam si huius hominis qui convertitur ea est liberi arbitrii proprietas, ut certissime in talibus circunstantiis constitutus homo ille ita determinate sit operaturus (neque enim a scientia conditionata determinatam determinationem et vim se determinandi physicam accipit): ergo constitutus in illis circunstantiis non manet indifferens ad utrumlibet. Alias praescientia Dei fallibilis esset, immo et illa vera scientia conditionata esset falsa. Ergo si homo tunc non manet indifferens, non operabitur libere, sed ex necesitate propriae naturae singularis, in cuius diffinitione est radicaliter quod sic operetur certo et determinate dum constituitur in talibus circunstantiis.

Secundo argumentor etiam more vestro contra vos. Liberum arbitrium est quod positis omnibus requisitis ad agendum potest et non agere aut contrarium agere. Sed positis vestris requisitis omnibus ad consensum impossibile est voluntati non consentire. Ergo non libere consentit. Probo minorem. Nam ponitis tria tantum necessaria ad completam efficaciam auxilii gratiae praevenientis, videlicet: 1.º entitatem auxilii cum sua vi et motione qua excitatur mens hominis; 2.º congruentiam et contemperationem cum libero arbitrio secundum opportunitatem temporis; 3.º praescientiam Dei infallibilem, ex quibus completur efficacia. At his possitis impossibile est voluntatem non consentire. Ergo non libere consentit. Confirmatur. Haec est necessaria consequentia: illa tria ponuntur, ergo voluntas consentit. Antecedens est causa consequentias; et non est in potestate hominis: ergo nec consequens. Minorem non negabitis, nisi velitis pallinodiam recantere eorum quae paragraphis 15 et 16, et antea dixistis. Ergo consequens verum est.

Talia argumenta adversus nostram sententiam saepe obiicitis. Sed eadem contra vestram retorquemus, quae quando solveritis, nostram negetis. Scio tamen in solutione eorum vobis ad infinitatem scientiae mediae vel conditionatae confugiendum esse. Nos autem non minus sacrum et tutum sacellum habemus, infinitatem divinae omnipotentiae quo possimus confugere. Nam quia Deus habet illimitatum modum essendi, non comprehenditur finitis regulis aliarum causarum, neque maximis a secundis causis desumptis limitatur in modo operandi. Sic ergo dicimus Deum fortiter et suaviter movere liberum arbitrium ad recte agendum auxilio efficaci physice et moraliter. Concurrit enim cum libero arbitrio Deus ad ipsius actionis entitatem et ad moralitatem dum intus actualiter illuminat ut bonum hic et nunc proponatur, et simul inspirat et movet voluntatem ad eligendum quod proponitur. Utrique ergo confiteamur incomprehensibilem modum quo Spiritus Sanctus mirabilis est in sanctificatione hominum; siquidem utrisque necesse est ad haereticorum argumenta solvenda, recurrere ad infinitatem. Vos quidem scientiae mediae recens adinventae, quam arbitramini esse quasi clavem David quae sola aperit mysterium concordantiae divini auxilii efficacis cum libero hominis arbitrio quam, si sancti patres obtinuissent, facile in suam sententiam pelagianos adduxissent, ut quidam ex vestris asserit in sua Concordia, et nunc etiam confiditis hac via lutheranos negantes liberum arbitrium ab hoc errore liberare. Nos vero hanc scientiam mediam vel conditionatam prout a vobis explicatur nolumus, quia tandem arbitrio hominis concedit ut proprium quod soli Deo competit, videlicet, ultimam resolutionem boni usus liberi arbitrii ad eius proprietatem singularem reducendam esse tanquam ad causam realem et physicam, Deo autem moralem causalitatem dumtaxat, quia opportuno tempore dederit auxilium attribuit.

17. — SOCIETAS. — Tamen aliquo modo ab eo esse debet, saltem remote et indirecte, non quidem tanquam causa in ipsam gratiam ullo modo influente aut ex propria virtute operatura, sed sicut a causa minus praecipua Deoque subordinata, ex motione gratiae cum ipsa gratia consensum effectura, ad quem tanquam ad effectum efficacia completa refertur, et cum quo infallibiliter connectitur.

M. BAÑES. — Multa hic dicitis quae advertentia digna sunt. Adverto primo quod dicitis aliquo modo a libero arbitrio efficaciam completam necessario provenire, saltem remote et indirecte. Adverto secundo quod negatis liberum arbitrium ullo modo in ipsam gratiam influere, aut ex se propria virtute fore operaturum. Adverto tertio quod postea explicantes illum modum dependentiae auxilii complete efficacis a libero arbitrio, dicitis esse ab illo sicut a causa minus praecipua Deoque subordinata, et effectura consensum ex motione gratiae. Ad quem consensum dicitis quarto tanquam ad effectum efficacia completa refertur, et cum quo infallibiliter connectitur. De his quatuor dictis ita censeo, quod inter se convenire non possunt. Nam primum dictum cum tertio dissonat. Ratio est quia causa subordinata Deo, et quae ex motione gratiae cum ipsa gratia consensum efficit, non potest dici causa remota et indirecta secundum veram philosophiam, quamvis sit causa minus principalis. Miror itaque, cum sitis philosophi, ita loquamini, et insinuetis liberum arbitrium ex motione gratiae elevatum esse causam remotam et indirectam sui consensus. Perinde enim diceretis intellectum elevatum lumine gloriae esse causam et indirectam visionis beatificae. Nos certe libenter concedimus nostrum liberum arbitrium sic elevatum efficere proprium consensum ut causam proximam et directam, quamvis sit causa minus principalis et secundaria. Deinde quod dicitis quarto loco, efficaciam completam referri ad consensum tanquam ad effectum cum quo infallibiliter connectitur, obscurum est. Nam si vultis sentire vim completam efficaciae auxilii prius prioritate naturae saltem adesse libero arbitrio complete et formaliter perficiens ipsum potens operari, hoc enim facile concedemus. Si autem intenditis efficaciam auxilii completam dici et esse non aliquo intriseco essentialiter, sed ab effectu, hoc est quod nos falsum esse reputamus et vos plurimis verbis occultatis.

Nos enim totam vim intrinsecam auxilii complete a Deo provenire agnoscimus. Effectum vero non solum gratiae, sed libero arbitrio elevato tribuimus tamquam causae subordinatae et praevenienti. Et hac via tantum abest ut liberum arbitrium destruamus, quin potius illud perficiamus.

Vestra autem via magis praecipitatur quam aedificetur, dum eius proprietati singulari aequale auxilium quod in alio effectum non habet, accommodatur morali quadam accommodatione ex parte Dei cognoscentis illam singularem proprietatem, ac volentis dare opportuno tempore illud aequale auxilium quod alteri datum non haberet effectum. Loquimini, obsecro, ut solebatis, aperte, et ad innatam libertatem referte, et ad illam solam tamquam ad ultimam radicem realem et physicam, quare unus homo qui convertitur discernatur ab altero qui non convertitur, cum uterque aequales vires effectivas gratiae auxiliatricis acceperit. Denique per hunc modum dicendi de sola efficacia morali ex parte Dei et auxilii eius, quae dumtaxat ad opportunitatem temporis revocatur, non fit satis ut intenditis humano ingenio quare potius huic homini conferat Deus opportuno tempore auxilium quo convertitur et alteri homini non conferat opportuno tempore. Nam si non datur opportuno tempore, non poterit iste homo cum illo auxilio credere aut converti. Neque etiam est in potestate eius quod illud auxilium detur sibi opportuno tempore, ac proinde non peccavit non credendo. Quemadmodum et vos argumentamini contra nostram sententiam, ut argumentatur Suarez in brevi resolutione de concursu et efficaci auxilio, pag. 372, n. 15, 16, 17 et 18. Vos itaque haeretis in eadem salebra in qua nos putatis haerere.

18. — SOCIETAS. — Ad secundam quaestionem respondetur in potestate liberi arbitrii situm non esse auxilia praevenientis gratiae efficacia proprie reddere, quasi in illa arbitrium nostrum vim aliquam aut efficaciam influat.

M. BAÑES. — Hoc ut sonat dictum verissimum est. Veruntamen in illis verbis, scilicet proprie reddere ut quasi vim aut efficaciam influat, videmini insinuare quod aliquo modo liberum arbitrium habet potestatem faciendi auxilia efficacia, iuxta modum quem in praecedenti paragrapho posuistis, denegantes libero arbitrio id quod concedi deberet. Sed procedite ad responsionem.

19. — SOCIETAS. — Aut faciat ut illa operentur, cum potius contra auxilia ipsa efficacia efficiant ut liberum arbitrium operetur.

M. BAÑES. — Si diceretis, cum potius contra auxilia ipsa efficacia moraliter efficiant, non ut causa physica, ut liberum arbitrium operetur propterea quod opportuno tempore data sunt ei, loqueremini profecto magis conformiter ad vestram sententiam. Negatis enim efficaciam physicam inesse divinis auxiliis respectu consensus liberi arbitrii. Nam si concederetis physicam efficaciam quae infallibiliter efficit ut liberum arbitrium operetur, frustra disceptaremus de intelligentia efficaciae divini auxilii. Quod si de efficacia et morali efficientia loquimini, cum dicitis auxilia ipsa efficere ut liberum arbitrium operetur, quare formidatis concedere quod liberum arbitrium facit ut causa physica quod ipsum auxilium secum physice operetur? Nam liberum arbitrium non negabitis esse causam physicam sui consensus, et non solum moralem.

20. — SOCIETAS. — Est tamen in potestate liberi arbitrii, quam habet ex ipsa motione supernaturalis gratiae, operari consensum efficaciter.

M. BAÑES. — Quando ergo liberum arbitrium efficaciter operatur consensum potestate quam habet ex ipsa motione supernaturalis gratiae, facit etiam quod ipsa gratia non solum moraliter, sed physice secum operetur. Cum autem hanc efficientiam physicam gratia non habeat secundum se, prout est a solo Deo, necesse est quod illam a libero arbitrio accipiat, ac proinde liberum arbitrium est quod facit ipsam gratiam operari, et non viceversa, ipsa gratia efficit ut liberum arbitrium operetur concurrendo physice cum illo. Deinde est etiam, secundum vos, liberum arbitrium causa efficiens complens efficaciam gratiae praevenientis, siquidem completionem in se ipsa non habet et prout est a Deo.

21. — SOCIETAS. — Sine ordine ad quem consensum tamquam ad effectum infallibiliter ex gratia et libero arbitrio futurum praevenientis, gratiae auxilia efficacia non sunt.

M. BAÑES. — Mirum est quantam obscuritatem affectetis. Sed bene intelligo quo tenditis. Scio enim auxilium efficax ordinem habere infallibilem ad consensum tamquam ad effectum; sed tamen effectus ipse qui est consensus nullam activitatem praestat ipsi auxilio efficaci quod vos etiam in paragrapho 19 dicitis. Nunc ergo rogarem vos an illa infallibilitas futuri consensus oriatur ab effectu, an potius ab auxilio efficaci gratiae, aut ab ipsa gratia efficaci simul cum libero arbitrio. Primum non credo concedatis, quod effectus ipse sit causa suae infallibilitatis. Neque secundum concedetis. Alias gratia quam vos dicitis efficacem, semper haberet effectum infallibilem in quocumque reciperetur. Nec denique tertium concedetis. Nam liberum arbitrium non habet infallibilitatem secundum se ut possit illam praestare gratiae efficaci, neque gratia efficax secum illam adfert. Necesse sequitur quod illa infallibilitas nullam habeat causam physicam, sed dumtaxat moralem, scilicet divinam voluntatem quae decrevit aliquid infallibiliter futurum quod ipsa non erat physice operatura. Propterea quod dicitis auxilium gratiae cuius causa physica est divina voluntas, non habere secundum se physicam efficaciam infallibilem, sed dumtaxat moralem propter opportunitatem temporis in quo confertur homini. Ac denique consequenter negare comprobamini completam efficaciam non habere completionem physicam, sed moralem dumtaxat, siquidem infallibilitas quae complet illam moralis tantum modus est non habens aliquam causam physicam. Etenim neque praescientia neque scientia vestra conditionata efficiunt physice illam infallibilitatem et certitudinem effectus.

Nos autem ponimus causam etiam physicam voluntatem divinam et absolutum propositum Dei conferentis tamen vim efficaciae auxilio et motioni gratiae suae, ut certissime ex illa certitudine morali et physica liberum arbitrium quodlibet recipiens tale auxilium consentiat. Ecce quomodo nostra differentia non est quaestio de nomine.

22. — SOCIETAS. — Ratione cuius ordinis aut respectus, si quis eodem sensu quo dicimus sine ullo respectu ea auxilia efficacia non esse et cum illo efficacia esse dixerit, certe cum eo quaestio solum de nomine esse videtur.

M. BAÑES. — Nos quidem concomitantiam asserimus illius respectus et ordinis ad effectum, et viceversa ipsius effectus concomitantiam cum illo ordine et respectu; sed re ipsa aliter sentimus de ipsa efficacia auxilii. Vos enim formaliter illam completis ab effectu infallibiliter praescito, nos vero asserimus, prout tale auxilium est a Deo, secum afferre efficaciam completam ad infallibiliter physice movendum liberum arbitrium fortiter et suaviter et iuxta illius naturam ac consensum liberum, quod vos negatis, quia dicitis non esse intelligibile quomodo maneat liberum arbitrium libere utens sua libertate. Nos vero usum liberum ei concedimus non tam perfectum sicut Deo, sed ut decet creaturam liberam subordinatam libero Dei arbitrio, in cuius manu cor Regis est, ut quocumque voluerit convertat illud.

23. — SOCIETAS. — Denique in libertate liberii arbitrii situm est ut auxilia gratiae praevenientis proprie inefficacia sint et reddantur, non quidem quia liberum arbitrium virtutem intrinsecam quam per se et ex se illa auxilia habent ipsis detrabat aut detrahere possit, sed quia potest illi resistere et obicem ponere.

M. BAÑES. — Videmini prima fronte negare quod asseritis paragraphis 15, 16, et 17. Sed si quis introspexerit, non dicitis contrarium.

Illic enim de completione gratiae efficacis loquimini, hic autem de auxilio efficaci efficacia incompleta loquimini, seclusa congruentia opportunitatis temporis cum libero arbitrio, et consequenter seclusa infallibilitate futuri consensus. Et de tali auxilio asseritis esse in potestate liberi arbitrii reddere illud inefficax. Melius diceretis non efficax, et multo melius non efficiens, quatenus liberum arbitrium etiam illo stante non vult operari cum illo. Et quidem tale auxilium nos nunquam appellamus efficax. Illud enim non venit ab efficacia et absoluta voluntate Dei volentis hominem convertere. Si enim sic veniret, sicut nemo potest resistere voluntati Dei absolutae, ut patet ex sacris litteris, ita non stat quod aliquis duro corde ressistat tali motioni ex efficaci auxilio Dei.

Videtis quomodo differamus non solum re, sed etiam in diffinitione auxilii efficacis. Vos enim omnino negatis esse possibile tale auxilium efficax servata hominis libertate; et ideirco ponitis aliam efficaciam, instar efficaciae medicinae corporalis quae non semper habet effectum sanitatis, quia non semper actuatur a virtute viventis naturali, quod est causa principalis physice sanans seipsum adiutum medicina. Ita vos certe ponitis in potestate liberi arbitrii hanc divinam medicinam gratiae praevenientis, ut liberum arbitrium illa adiutum seipsum sanet, aut illa adiutum sanari non vellit, cum tamen ipsa medicina eadem in se omnino sit quando sanatur et quando non sanatur. Et hanc indifferentiam divinae medicinae semper esse vultis in quovis auxilio divino, ut servetur libertas hominis. Nos vero quamdam divinam medicinam credimus esse tam efficacem, ut omnis cuicumque datur sanetur a supremo medico Deo ut a causa physica physice efficiente auxilium et sanitatem, et non solum moraliter operante quia opportuno tempore dedit medicinam de se indifferentem; id quod indignum reputamus divina maiestate, ut iam dictum est.

24. — SOCIETAS. — Sed quia potest illi resistere et obicem ponere. Nam aliquid necessario connotatum ponitur sine respectu ad quod haec gratiae auxilia complete efficacia non sunt, quod satis est ut non improprie dicatur illa reddere inefficacia, hoc est non habentia illud efficaciae complementum quod ordinem ad consensum infallibiliter ex gratia et libero arbitrio futurum comprehendit.

M. BAÑES. — Iam hic satis vos explicatis quam limitatam efficaciam omni auxilio divino attribuatis, ut semper idem indifferens manere velitis secundum se, completam vero eius efficaciam ad aliquid extrinsecum necessario connotatum, respectu cuius facitis divinae gratiae auxilia complete efficacia. Sed miror quod inde quasi inferatis hoc satis esse ut non improprie liberum arbitrium dicatur divina auxilia reddere inefficacia, hoc est non habentia illud efficaciae complementum. Numquid si Deus vult quod illa auxilia habeant efficaciae complementum, rogo vos an cum hoc stet aliquando quod liberum arbitrium non consentiat? Nam si ita est quod haec duo simul stare non possunt, erit argumentum contra vos: ergo liberum arbitrium non manet indifferens ad consentiendum. Si autem stare possunt, sequitur alliud inconveniens, quod Deus no efficiat complete quod absolute complere vult. Atque hac via in easdem angustias inciditis quas cupitis tantopere vitare.

25. — SOCIETAS. — Ad tertiam quaestionem respondetur: Posito gratiae omnibus modis praevenientis auxilio vere et proprie efficaci, stare potest simul cum tota eius intrinseca entitate, virtute et motione dissensus liberi arbitrii. Non tamen stat neque stare potest simul cum integra et completa efficaciae ratione.

M. BAÑES. — Unum affirmatis et alterum negatis. Verum si attenditis, ex secundo et primo colligitur aperte quod integra et completa ratio efficaciae non est modus vere et proprie ipsius auxilli efficacis. Etenim in illa universali in qua dicitis, omnibus modis veri et proprie efficaci auxilio, non includitis rationem integram et completam efficaciae. Nam si includeretis, vestra assertio implicaret contradictionem. Siquidem in priori parte asseritis dissensum liberi arbitri stare posse simul cum auxilio vere et proprie omnibus modis efficaci; in secunda vero parte negastis stare posse cum integra et completa efficaciae ratione. Ergo ex vestra sententia haec integra et completa efficaciae ratio non est modus auxilii vere et proprie efficacis, sed quaedam denominatio ab extrinseco connotans respectum ad aliquid extrinsecum, ut etiam in praecedenti insinuastis et in sequenti prosequimini.

26. — SOCIETAS. — Siquidem dissensus voluntatis neque stat, neque stare potest cum ordine gratiae ad consensum ex ipsa et libero arbitrio infallibiliter futurum; quae tamen ordinatio in efficaciae completa ratione diximus comprehendi. Et haec dicitur gratia efficax primo modo accepta.

M. BAÑES. — Si ordo gratiae ad consensum est intrinsecus illi, profecto antequam deveniat consensus, habet illa gratia talem ordinem a Deo ordinante illud auxilium ad consensum infallibiliter futurum posterius tempore. Tunc sic argumentor: In illo medio tempore poterit liberum arbitrium dissentire: ergo dissensus simul stare potest interim cum illo ordine gratiae ad consensum quantumlibet infallibiliter futurum. Si autem intelligatis de ordine gratiae auxiliatricis concommitantem iam consensum, tunc profecto non respondetis ad quaestionem propositam, dicentes quod dissensus voluntatis neque stat, neque stare potest cum ordine gratiae ad consensum praesentem. Nam hoc esset dicere quod dissensus non potest stare simul cum consensu. Ecce quomodo verbis deluditis interrogationem.

Denique ubi dicitis: et haec dicitur gratia efficax primo modo accepta, oportebat explicare quid designetis per pronomen haec. Videtur enim aperte referri ad gratiam, de qua in clausula immediata dixeratis non posse simul stare cum dissensu. Quod si ita est, contradicitis vobismetipsis in eo quod supra secundo distinxistis, gratiam efficacem dupliciter posse accipi, et in priori modo non comprehendistis gratiam cum eficacia completa. Non ergo haec gratiae efficacia completa dicenda est priori modo accipi. Sed forte dicetis errorem fuisse scriptoris. Sed in contrarium est quod statim subiungitis in sequenti: si vero gratia efficax secundo modo accipiatur, et cetera.

27. — SOCIETAS. — Si vero gratia efficax secundo modo accipiatur, quae simul cum voluntate conversionem ac piam operationem producit, ad quaestionem praedictam responderi facile potest.

M. BAÑES. — Cum iam satis superque de gratia efficaci completa efficacia sermonem feceritis supra paragrapho 9, et in eo sensu ad quaestiones propositas respondere conati estis, nescio quorsum modo iterum ad gratiam secundo modo acceptam convertamini. Sed profecto, ut in principio adverti, vestra illa distinctio, si in verborum significatione vim faciamus, non fuit proprie distinctio. Nihilominus in priori divisionis membro scio vos intelligere voluisse gratiam efficacem eam esse quae est effectiva propter vim sibi a Deo inditam conversionis voluntatis, non tamen hunc effectum effectura, nisi accesserit congruitas eius ad liberum huius hominis arbitrium cum illa infallibilitate futuri consensus, quam saepe saepius repetistis. Et de illa plurima asseruistis. Nescio quorsum de hac ipsa gratia completae efficaciae iterum ad quaestiones propositas respondere paratis, nam paragraphis 9 et 10 de completa gratiae efficacia respondistis.

28. — SOCIETAS. — Ad primam igitur quaestionem respondetur, totam efficaciam praevenientis gratiae non esse a Deo tamquam a sola totali et sola efficienti causa, sed potius esse a Deo et a libero arbitrio ut a duabus causis proprie efficientibus.

M. BAÑES. — Quoniam effectum ipsum qui est consensus, comprehendere intenditis in gratia efficaci secundo modo, certum est quantum ad hoc complementum gratiae illius non esse a solo Deo, sed simul a libero arbitrio ut a duabus causis proprie efficientibus. Miror autem quod non dixeritis partialibus, quarum neutram alteram influit. Quemadmodum duo trahentes navim partiales causae sunt, dum neuter in alterum influit vires, sed ambo una in effectum. Haec autem doctrina procerum vestrae Societatis est. Nescio certe quare hic eam non apposuistis. Erat enim temporis opportunitas, ut melius explicaretis liberi arbitrii causalitatem.

29. — SOCIETAS. — Quarum liberum arbitrium Deo in agendo subordinatur.

M. BAÑES. — Recte quidem adiecistis, quod nos libenter amplectimur. Nescio tamen an per hanc subordinationem intelligatis dumtaxat principalitatem causalitatis in Deo, ut partialis causa est influendo in effectum, non in causam secundam sibi subordinatam. Sed quia id non explicatis nolo in peiorem partem accipere, neque in confutatione illius falsae doctrinae immorari quam doctor vester Franciscus Suarez in scholam introducere conatur.

30. — SOCIETAS. — Unde tale auxilium nec de se, neque ut est praecise a Deo complete est efficax ea efficacia quae efficientiam actualem involvit.

M. BAÑES. — Mirum est quod in superioribus paragraphis dixeritis, integram et totam et intrinsecam gratiae efficaciam esse praecise a solo Deo, et modo negatis illam esse complete efficacem, nisi actualem efficientiam involvat. Hac via deludere videmini mentem interrogantis. Constat enim actualem efficientiam non complere vim intrinsecam auxilii efficacis, sed dumtaxat ab effectu quasi a posteriori et ab extrinseco demonstratur auxilium fuisse efficax. Interrogatio vero nobis proposita quaerit de tota efficacia auxilii praevenientis gratiae; non autem quaerit de completione extrinseca effectus, de qua non disceptamus. Quamobrem absolute respondendum erat de totalitate et completione intrinseca efficaciae ipsius auxilii gratiae divinae. Ad quam quaestionem nostri affirmative respondent, vestri autem negative. Nam de consensu, qui est effectus boni usus liberi arbitrii, nulla potest esse inter catholicos differentia quantum ad hoc quod non solum sit a Deo, sed etiam a nostro libero arbitrio. Nos dicimus ita esse a libero arbitrio, ut etiam ipse bonus usus liberi arbitrii sit ab auxilio efficaci prout illud est a Deo intime et realiter movente liberum arbitrium ad consensum. Vos autem in hac parte tantum causalitatem moralem agnoscitis in Deo, quatenus opportuno tempore dedit illud auxilium quando praescivit liberum arbitrium bene usurum illo auxilio, non tamen realiter facit quod bene utatur. Quoniam alias putatis arbitrii libertatem non servari. Nos vero contra asserimus hac via perfici ac quasi deificari. Nam qui spiritu Dei aguntur, hi sunt filii Dei (Rom. 8, 14) et qui adhaeret Deo unus spiritus est (I Cor. 6. 17). Hoc mysterium volentes comprehendere lutherani, nec valentes, in insaniam conversi, liberum arbitrium negant. Quamobrem catholici theologi non debent lutheranorum sententias approbare, quas faciunt ex antecedentibus; quae catholicorum theologorum sententiae saltem probabiles sunt. Ne amplius interim dicam donec Apostolica Sedes suam censuram interponat.

31. — SOCIETAS. — Ad secundam. In potentia naturali liberi arbitrii situm non est auxilia praevenientis gratiae proprie reddere efficacia, hoc est, aliquam vim aut efficacitatem auxiliis ipsis tribuere.

M. BAÑES. — Hoc iam saepe inculcatum est a vobis, cum quo tamen vultis stare quod etiam liberum arbitrium, quanvis non reddat efficacia divina auxila, tamen proprie reddat complete efficacia, ut patet ex his quae dicitis in duabus paragraphis antecedentibus.

32. — SOCIETAS. — In eius tamen supernaturali potestate, quam ex gratiae motione habet situm, est pium consensum efficere.

M. BAÑES. — Hoc etiam et nos verissimum iudicamus, sed insuper adiicimus quod ex motione efficaci gratiae liberum arbitrium non solum accipit potestatem, sed etiam infallibilem Dei manutenentiam, ut certissime eligat pium efficere consensum. Qua in re longe a nobis diversi estis, et a doctrina divi Thomae et divi Augustini, ut alibi late ostendimus.

33. — SOCIETAS. — Quo sicut constituitur ac redditur actu efficiens, ita etiam efficax iuxta hanc secundam acceptionem.

M. BAÑES. — Semper perseveratis in eo quod nulla gratia sit tam efficax in se et prout est a Deo, ut ab illa infallibiliter sequatur bona electio liberi arbitrii, sed semper completam efficaciam gratiae ab effectu denominatis, et infallibilitatis illius effectus nullam aliam causam vere realem seu physicam (ut vos loquimini) assignatis praeter liberum arbitrium.

34. — SOCIETAS. — At in potestate naturali liberi arbitrii situm est auxilia praevenientis gratiae proprie inefficacia reddere.

M. BAÑES. — Scimus quidem in potestate naturali liberi arbitrii situm esse deficere a bono, vel peccare, non abstante motione praevenientis gratiae, quae prius tempore excitat et invitat liberum arbitrium, iuxta illud: Vocavi et renuistis (Prov. 1, 24). Sed asserimus aliquam praevenientis gratiae non prioritate temporis, sed prioritate causalitatis esse motionem tam efficacem, prout est a Deo, ut cum illa non possit simul stare dissensus liberi arbitrii, sicut non potest stare cum absoluta voluntate Dei volentis hic et nunc hominem convertere ad se. Hoc est quod vos perturbat, putantes hac via libertatem arbitrii in suo exercitio totaliter destrui; de qua re satis dictum est in superioribus.

35. — SOCIETAS. — Non quia possit ab illis virtutem, quam per se habent, auferre.

M. BAÑES. — Illis quidem auxiliis manentibus non poterit liberum arbitrium ab eis vim quam habent per se et ut a Deo sunt auferre, etiamsi loqueremur de auxiliis quae prius tempore praeveniunt bonam voluntatem. Nihilominus non totaliter a libero arbitrio potestas quam per naturam habet renuendi, et a se proiiciendi illa prius tempore praevenientia auxilia, iuxta illud Proverbiorum primo: Vocavi et renuistis. Et hoc est claudere oculos et obdurare cor.

At vero si loquamur de auxilio efficaci prout ab absoluta Dei voluntate progreditur, quod etiam est gratia praeveniens prioritate causalitatis, negamus cum illo stare posse dissensum voluntatis; quia tale auxilium secum affert necessariam consequentiam consensus liberi arbitrii, quem Deus cum illo vult mediante illo auxilio facere.

Itaque in hoc differimus, quod vos complementum efficaciae auxilii quaeritis omnino ab extrinseco, scilicet a proprietate liberi arbitrii, et opportunitate temporis in quo Deus voluit dare illud auxilium, et neque ipsi Deo physicam causalitatem conceditis respectu determinationis liberi arbitrii, sed dumtaxat moralem; physicam vero determinationem soli libero arbitrio conceditis. Quod neque secundum veram philosophiam concedere deberetis, iuxta discursum quem facit divus Thomas 1. 2, q. 109, a. 1 ad 2, et 2, praesertim ad primum argumentum.

36. — SOCIETAS. — Sed quia impedire potest ut non efficiant, ac proinde facere ut non sint efficacia ea efficacitate quae cum actuali efficientia coniuncta est, de qua nunc agimus.

M. BAÑES. — Nos etiam ponimus efficaciam quorumdam auxiliorum, quae cum actuali efficientia per se coniuncta est. Vos autem per accidens talem coniunctionem fieri asseritis, cum in solo libero arbitrio physicam determinationem constituatis; in Deo autem moralem, ut iam dictum est.

37. — SOCIETAS. — Ad tertiam. Posito in voluntate gratiae praevenientis auxilio vere et proprie efficaci in tota eius entitate ac intrinseca virtute, stare simul potest dissensus voluntatis humanae.

M. BAÑES. — Hoc saepe saepius dixistis in praecedentibus, quia nullam agnoscitis intrinsecam efficaciam in auxilio gratiae prout a Deo realiter procedit, ex qua necessitate consequentiae sequatur infallibiliter bona electio voluntatis.

38. — SOCIETAS. — Cum integra tamen et completa praevenientis auxilii efficacia, quae ipsam efficientiam consensus involvit, neque stare simul potest dissensus voluntatis.

M. BAÑES. — Sufficiebat dicere, cum completa praevenientis auxilii efficacia. Nam integritatem illius in superioribus cum totalitate efficaciae tamquam aliquod intrinsecum soli Deo tamquam causae efficienti attribuistis; completionis vero efficaciae, quae in usu illius consistit, nullam causam physice determinantem praeter liberum arbitrium admittis. Cum itaque dicitis, cum tali gratia completa non posse stare dissensum voluntatis, perinde est ac si diceretis, cum consensu, qui est complementum gratiae, non posse stare dissensum, atque verbis intensionem interrogationis deluditis. Quis enim prudens posset interrogare, an cum consensu posset stare dissensus? Sed mens interrogationis est, an detur aliquod auxilium gratiae praevenientis tam efficax de se prout a Deo procedit, ut cum illa possit stare dissensus liberi arbitrii; ad quod vos in praecedentibus multoties negative respondistis. Caeterum de nostra sententia et eius veritate confirmanda satis superque diximus in Apologia quae ad Sedem Apostolicam a Sanctae Inquisitionis Hispanae Supremo Tribunali missa est. Ac propterea hactenus de advertentia circa vestram quaestionem haec sufficiant.

(Roma, Santa Sabina, Archivo General de la Orden de Predicadores, XIV-165).