Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

In this article the question is principally of habitual and sanctifying grace, which by antonomasia is called grace, whereby namely we are constituted sons of God and heirs of the kingdom, to which actual grace is reduced, as disposition to form and motion to term; and which therefore does not constitute a species distinct from habitual grace.

You will ask 1° whether grace is an intrinsic gift.

I answer. Affirmatively . It was decided of faith in the Council of Trent, sess. VI, can. 11, against Lutherans and Calvinists.

[There is read: « If anyone says that men are justified either by the sole imputation of the justice of Christ, or by the sole remission of sins, excluding grace and charity which is diffused in their hearts through the Holy Spirit and inheres in them, or even that the grace whereby we are justified is only the favor of God: let him be anathema. »]

And it is evident from the Apostle, I Tim., IV, 14, saying: Neglect not the grace that is in thee. And II Tim., I, 6: I admonish thee, that thou stir up the grace of God which is in thee. This matter will return when we treat of justification.

You will ask 2° whether habitual grace is a quality of the soul.

I answer. Habitual grace is a habitual gift remaining in the soul, and therefore of the genus of quality .

The first part, which the Council of Vienne had chosen as more probable, the Clementine de fide defined, Trent, sess. VI, chapter 16, saying: « Our justice is said to be ours, because we are justified by it inasmuch as it inheres in us. »

(In the aforesaid Clementine, lib. I, tit. I, cap. unic., it is said: « Since with respect to the effect of baptism in infants certain teachers of theology are found to have held contrary opinions, some of them saying that through the power of baptism guilt indeed is remitted to infants, but grace not conferred; others, on the contrary, asserting that both guilt is remitted to them in baptism and the virtues and informing grace are infused as to habit, if not for that time, as to use: but we, attending to the general efficacy of the death of Christ, whereby it is applied equally to all the baptized through baptism, have judged, with the approval of the sacred council, that the second opinion, which says that informing grace and the virtues are conferred in baptism upon infants as well as adults, ought to be chosen as more probable and more consonant and in accord with the sayings of the saints and of the modern teachers of theology. ») According to the opinion which the Council of Vienne approves, grace is in the soul as form. But form is of the genus of habit, as is said in the exposition of this opinion. Therefore grace is a habitual gift. Whence by the Tridentine it was defined that it inheres in us.)

The reason is 2° . God provides no less for those whom he loves toward having supernatural good than for creatures whom he loves toward having natural good. But he so provides for natural creatures that he not only moves them to natural acts, but also bestows on them certain forms and virtues which are principles both radical and proximate of acts, so that of themselves they be inclined to such

motions, and thus the motions whereby they are moved by God be connatural and easy to creatures, according to that, Sap., VI, 1: He disposeth all things sweetly. Therefore much more those whom he moves toward obtaining eternal supernatural good he infuses certain forms or supernatural qualities, according to which they may be moved sweetly and promptly by him toward obtaining eternity. Now these supernatural forms are grace and the infused virtues, grace as radical principle of supernatural operations, the virtues as immediate principle.

The second part also is evident. Quality is a permanent habit difficultly movable, disposing the subject so that it be well or ill disposed in its being or operating. But sanctifying grace is permanent, as is evident from what has been said; it is difficultly movable, as much as lies in itself and its principles, namely leaning upon divine influx, and of itself importing an inclination contrary to sin, which is destructive of it, although per accidens, by reason of state and subject, it can easily be moved; and finally it disposes man, of himself indifferent to good and evil, so that he be well disposed concerning divine things. Therefore.

You will ask 3° whether sanctifying grace is a participation of the divine nature.

I answer. Sanctifying grace is a participation of the divine nature, not only morally, consisting in rectitude of will and imitation of the holiness and justice of God in his works, but also physically: not in this sense, that through grace the divine nature as to essence is communicated to man; but in this sense, that it is a gift distinct indeed from the divine nature, but analogically and imperfectly imitating and expressing it, according to that express saying of St. Peter, epist. II, 1, 4: By whom (Christ) he hath given us most great and most precious promises, that by these you may be made partakers of the divine nature. The reason is. By divine nature we understand that which in God is conceived as root of the divine perfections and radical principle of the divine operations, namely seeing himself intuitively, loving himself with beatific love, making all things outside himself. But sanctifying grace physically imitates and expresses this fountal and primitive perfection of God. Therefore. — Proof of minor. The just man by force of sanctifying grace is radically disposed and inclined toward seeing God intuitively, toward loving him with blessed love, and toward doing all things for him. Moreover he [grace] is the root of the infused virtues, which are images and participations of the attributes. Therefore.

You will ask 4° whether sanctifying grace is really distinguished from charity.

[Durandus holds that it is distinguished by name only; Scotus, formally; some, virtually, by reason of diverse offices; the Thomists, with the Angelic Doctor and many outsiders, really. With these latter, more probable.]

I answer. Affirmatively .

It is proved 1° by authority. The Apostle, Rom., V, 5, says: The charity of God is poured forth in our hearts by the Holy Spirit, who is given to us. By Spirit however is understood the grace whereby the Holy Spirit dwells in us. Trent, sess. VI, chapter 7: « The renewal of the interior man takes place through voluntary reception of grace and gifts. » Augustine, de Dono perseverantiae, c. 16, n. 41: « Grace precedes charity. » Therefore.

It is proved 2° by reason . Charity supposes grace. Therefore. — Proof of antecedent. Virtue supposes nature proportioned to itself. Whence, as human virtue supposes human nature, which it disposes in order to obtaining a natural end, so supernatural virtue supposes a nature elevated to supernatural being, which it disposes congruously in order to obtaining a supernatural end. — I subjoin. But charity is a supernatural virtue, and supernatural being is communicated through grace, as was said. — It is confirmed. Grace is a participation of the divine nature; charity, a participation of the divine will. But these participations are distinct. Therefore.

For the solution of objections, note that the same effects are not rarely attributed in Scripture to grace and charity, not because they are one habit, but because they are interconnected among themselves and inseparable from their nature, and each in its mode concurs toward justification.

You will ask 5° in what grace is subjected.

I answer. To be subjected in the very essence of the soul, and not in any of its powers; because the perfection of a power is an active virtue, but grace is not an active virtue, but something prior to virtue, as we said. Therefore.

It is confirmed. Through grace we are regenerated into sons of God. But generation terminates to essence prior to its termination to powers. Therefore.

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work