Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

[Custom is twofold : one of fact, the other of right. Custom of fact is defined by St. Thomas : « Frequent acting freely in the same manner. » Custom of right, which follows from custom of fact, is defined by Isidore, book V Etymol., c. 3, cited chapter 5, dist. 1 : « A certain right instituted by manners [that is, by frequent acts], which is taken for law when law fails. » Here chiefly custom of fact is treated.]

St. Thomas attributes three things to custom : first, that it introduce law, namely when it exists apart from law and presupposes none; secondly, that it abrogate a law laid down and received; thirdly, that it interpret it. But custom can obtain these three in a twofold way : 1° by way of connivance, when the superior personally consents tacitly or expressly to the custom, to which no determined time is required; 2° by way of prescription, when the custom has prevailed for a certain time, with consent concurring, if not personal, at least juridical or legal, of the superior, as will be explained below.

Whether therefore and how custom can obtain these three things, we inquire. Wherefore

I say 1° : Reasonable custom can introduce law where there is none, as well by way of connivance as by prescription.

[It is proved from both laws. From canonical law, cap. In his, dist. 11, where it is said from Aug. ad Casulanum, epist. 36 : « In those matters concerning which divine Scripture has established nothing certain, the custom of the people of God or the institutes of our forefathers are to be held for law. And as corrupters of divine laws, so despisers of ecclesiastical customs are to be coerced. » Likewise cap. Illa, dist. 12, from the same Aug. ad Januarium, epist. 54 ; who in each epistle reports the celebrated saying of Ambrose : « Whichever church you come to, keep its custom. » And elsewhere. From civil law. L. De quibus, ff de legibus, and elsewhere.]

It is proved by reason. In reasonable custom can concur all the things required for law, namely honest matter useful to the common good, the intention of binding oneself and legitimate authority, whether of the community, if it be free, or of the prince manifestly approving, either personally or legally, that custom and intention. Therefore.

I said : « Of the prince approving, either personally or legally, » because a twofold consent of the prince is distinguished, one personal, the other juridical or legal : Personal, when the superior, aware of the custom, approves it, either expressly by word or by some manifest act, or tacitly, by not resisting it while he easily could. Juridical or legal consists in this, that the laws or predecessors of the present superior have declared and enacted that such custom introduces law; to which consent, as is plain, it is not required that the custom become known to the superior. That therefore custom may introduce law by way of connivance, personal consent is required, at least tacit; but that it may introduce it by way of prescription, legal consent suffices.

[You will ask whether all customs long-lasting and general obtain the force of law.

Answer. Customs which consist in the frequent repetition of the same acts, however long-lasting and general they be, do not obtain the force of law unless they were observed with the mind of binding oneself. The reason is, because custom is taken for law. But law is constituted through the will of obliging. Therefore. Whence the custom of saluting B. M. V. thrice a day at the tolling of the bell, of purifying oneself with blessed water at the entrance of the church, etc., never obtained obligatory force of law, because these acts were always frequented from mere devotion. It is known moreover whether a custom was introduced with the mind of binding oneself, if it be observed constantly and universally and not without considerable inconvenience; if transgressors are punished; if pious men commonly so judge. But in doubt whether a custom be from devotion or obligation, whether under grave or under light matter, whether it oblige under sin or only under penalty, the more benign part is to be held; for no law obliges unless it stand established concerning it. So St. Ligor., lib. I, n. 107.]

I say 2° : Reasonable custom can abrogate human law, even irritant, or derogate from it, as well by way of connivance as by prescription.

Of the way of connivance there is no difficulty, because law hangs upon the will of the legislator; whence, the will of the legislator being changed, and this manifested outwardly, the law ceases. But through free connivance toward a custom contrary to the law is manifested in fact the change of will in the legislator. Therefore. I said : « Free connivance, » so that the legislator can easily hinder it and does not hinder it; for if he tolerate it because he cannot resist, or defer to another time, it is not free consent sufficient to abrogate law by way of connivance.

The second part is proved from both laws. From canonical law. Cap. Cum tanto de consuetudine, Decretal. lib. I, tit. 4, c. 11, it is said : « Although long-standing custom has no mean authority, yet it shall not prevail so far as to generate prejudice against positive law itself, unless it be reasonable and legitimately prescribed. » By which exception the canon plainly signifies that reasonable custom legitimately prescribed can derogate from human law. From civil law, L. De quibus, ff de legibus : « Most rightly has this been received, that laws are abrogated not only by the suffrage of the legislator, but also by the tacit consent of all, through disuse. »

It is proved by reason. Human laws are subject to the authority and will of men, no otherwise than other human things and rights. But human things and rights can be changed and transferred independently of the will of their lords through the authority of law, as happens in prescription. Therefore likewise human laws can be changed through the authority of law, independently of the personal will of legislators. — I subjoin. But the laws decree that reasonable custom legitimately prescribed prevail over human law, as is plain from the laws praised above. Therefore.

Hence you will infer that no determined time is required in order that custom abrogate law by way of connivance, but that it suffice that connivance or personal consent of the legislator stands established; because the law ceases not by right but by the changed will of the legislator himself. When however one proceeds by way of prescription, determined time is required; because then it ceases not from the changed will of the legislator, but from the disposition of law, and therefore time determined by law is required in order to prescribe legitimately. Whence the common opinion is, that in order that custom prescribe against civil law, ten years are required; against ecclesiastical law, forty years; because thus common law disposed for the prescription of other civil and ecclesiastical rights.

[Prescription of forty years seems required against ecclesiastical laws, from cap. De quarta, lib. II Decretal., tit. 26 de praescript. and cap. Ad aures, ibid., where is read : « Prescriptions of forty years exclude every action altogether. » But Lessius, lib. II, chapter 6, dub. 14, n. 17, and others cited among the Salmanticenses, de Legib., chapter 6, punct. 3, § 2, n. 17, say probatively that ten years suffice, whether the laws be received or not; because no greater reason is to be had of custom against ecclesiastical law than against civil, since no law distinguishes between these laws. Lessius answers moreover to the texts cited, that they speak not of laws, but of rights and goods immovable of the Church to be prescribed; but under the name of rights the laws of the Church do not come. So St. Ligor., lib. I, n. 139.

You will ask 1° whether good faith be required in order to prescribe against law.

Answer negatively, with St. Ligorio, lib. I, n. 107. Even by sinning can custom be made. Salmant., de Legib., chapter 6, punct. 3, § 1, n. 11, with Suarez. For custom holds a threefold state. In the beginning, all sin who introduce custom against law. In progress, those sin not who now use it, already introduced by their forebears, but they can be punished by the prince. At the end they sin not, nor can they be punished, who use it now prescribed. So Salmant., ibid. n. 13, and others. The reason is, because, when custom is clothed with all the conditions required, among them is found the consent of the legislator such as was described above.

You will ask 2° whether custom can prevail, if a law be passed with the clause : « Notwithstanding any custom whatsoever. »

Answer. The clause is commonly understood of a contrary custom already existing, not indeed of a future one. Salmant., de Legib., chapter 6, punct. 4, § 2, n. 43, and others. But if the clause reject any custom whatsoever, even future, Salmant., ibid., n. 43, with Suarez, say it is more probable that such a custom can abrogate the law. For if some custom must be judged unreasonable at the time the law is passed, it can become reasonable at future time, unless it be adverse to natural or divine law. St. Ligor., ibid., n. 108.]

I say 3° : Custom can interpret law.

It is plain from law, cap. Cum dilectus, Decretal. lib. I, tit. 4, de consuetudine, etc. L. Si de interpretatione, ff de legibus. In both custom is called « the best interpreter of laws. »

[Interpretation moreover is twofold : one doctrinal, according to the mind and sense of the legislator; the other authentic, which proceeds from a superior and has the force of introducing some sense which is received for new law, although perchance it agree not with the first intention of the legislator. In both ways custom can interpret human law; but in the former way only natural and divine law.]

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work