Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Note 1°. Inadvertence differs from ignorance, in that ignorance is the privation of habitual knowledge or cognition, inadvertence the privation of actual cognition. Whence, wherever there is ignorance, there is inadvertence, but not conversely; for he who knows habitually may not actually advert, from natural distraction, or from elsewhere.

Note 2°. There can be inadvertence both to the act and to the malice, as in a drunkard or one sleeping. There can also be inadvertence to the act and

inadvertence to the act without inadvertence to the malice, as in one who knowing that today is a fast day, eats meat, adverting indeed to the eating of meat, but not adverting to the fast day or prohibition; and of this inadvertence is the present question.

Note 3°. As whatever invincible ignorance excuses from sin, because it makes the involuntary; so, for the same reason, whatever invincible inadvertence excuses from sin.

All these things rest on what has been said of ignorance, and in this all theologians agree, that for sinning formally it is required that one be able and ought to advert to the malice, consequently that the inadvertence be vincible; but the difficulty is, when someone is held to be able thus to advert, that his inadvertence be called vincible and not excusing from sin. A question made celebrated from the rise of philosophical sin. Some require an actual thought, at least confused, of the malice of the act, situated in some doubt, or scruple or suspicion of malice. Others will that it suffice if he advert to the act; because thence, they say, he can advert to the malice. We judge both opinions, generally understood, less true, and between these extremes we hold the middle way which we held above, when treating of the notion of invincible ignorance; for the same reason seems to us to hold of invincible inadvertence. Whence I say 1°: That inadvertence to the malice of the act be held vincible and not excusing from formal sin, an actual scruple is not always required, whether doubt or suspicion of the malice of the act.

It is clear 1° in those who sin from vincibly ignorant; these certainly have no actual scruple, doubt or suspicion of the malice of their act, since they are ignorant of it, and yet their inadvertence is vincible, like the very ignorance from which it proceeds. And under this head sins of ignorance are often so called in Scripture and the Fathers.

It is clear 2° in those who, although perhaps they know habitually, yet voluntarily place elsewhere the cause of inadvertence, namely through depraved habits which they foster, through passions to which they give themselves wholly, through supine carelessness of salvation, and similar ways, whereby it comes about that they have sins as it were innate, and are blind about their malice, and do not advert to it at all; for that these impious, worldly, hardened, blinded men, and such like, whenever they are carried away by the motions of the passions, are always struck by an actual scruple, doubt, suspicion of the malice of their acts, or by some pious thought, is utterly alien from experience and reason. For who would believe this of Tiberius, Nero, Caligula, Heliogabalus and similar monsters of men? Yet nevertheless their inadvertence is vincible and voluntary, not excusing from formal sin. Therefore. — The minor is proved. 1° Because otherwise the crimes and abominations of most lost men would have to be excused, which no one grants. 2° Because an evil effect following upon a voluntarily posited cause in which it was foreseen, or could easily have been foreseen, is voluntary and culpable, as we have more than once said elsewhere. But those of whom here is the question voluntarily place the causes of inadvertence and blindness concerning the malice of their acts, and either foresee that this inadvertence and blindness will follow from these causes, or can easily foresee it. Therefore.

I say 2°: Outside these cases of the first conclusion, that is, as to those who do not voluntarily place the cause from which they foresee, or can easily foresee, that inadvertence will follow concerning the malice of their acts, but suffer such inadvertence either from oblivion or natural distraction, or from another inculpable cause: that this inadvertence be held vincible and voluntary and not excusing from sin, there is required, if not a determinate actual scruple, doubt or suspicion of malice, at least some thought or cognition, whether of danger, or of the obligation to inquire, or any other whatsoever, which, were it not neglected, would of itself lead to the knowledge of the malice.

It is proved, because, outside the cases of the first conclusion, nothing assignable exists besides cognition of this kind in which anyone could be said to be able to advert, and with this posited he can advert. — This latter is clear. — The former is proved: 1° Because, since on the one hand our intellect is a necessary power, it does not determine itself to considering or knowing something, but is determined by the object or by other powers, especially by the will. The will, on the other hand, cannot determine the intellect to consider except from some previous cognition which is not voluntary, because it precedes the first volition; for the will is not borne toward the unknown, whether in itself or in its cause; whence that saying: « Of the unknown there is no desire. » Therefore in those who do not voluntarily place the cause of inadvertence, but suffer it either from oblivion or natural distraction, or from another inculpable cause, and do not advert to the malice, nothing is assignable in which they are said to be able to advert besides the said thought. 2° If our intellect were of itself proximately and morally apt for inquiring into and driving away inadvertence, there would never be any invincible and involuntary inadvertence, as is clear. But the consequence is false, as experience shows and all confess. For the upright man who, knowing well that he is bound today to fast, eats meat from natural oblivion, is excused by all on account of invincible inadvertence. Compare what I said of invincible ignorance.

You will say: By the very fact that one adverts to the act, he can advert to the malice. Therefore, if he does not advert, his is the fault, and the inadvertence is vincible.

I answer. First, that the falsity of the antecedent, generally understood, appears in the example soon brought forward. I distinguish therefore this antecedent. By the very fact that one adverts to the act, he can advert to the malice in external sins which are against the primary and secondary precepts of the natural law, I concede the antecedent; because they of themselves and easily impress their malice, and therefore, just as there is no invincible ignorance of them, so neither invincible inadvertence. In sins which are against positive precepts, or even remote natural ones of the third class, I deny the antecedent; because these, since they are obscure and of more difficult consideration, do not of themselves impress knowledge of their malice: whence, just as invincible ignorance of them is given, so also invincible inadvertence.

I said: « In external sins against the primary and secondary precepts of the natural law, » such as thefts, homicides, adulteries, etc.; because as to internal motions about the same, it seems altogether to be conceded that invincible and involuntary inadvertence can be given, because far less than external acts do they impress their malice. Whence often those who are of timid conscience are obstinately vexed by motions of concupiscence, vengeance, rash judgment, etc., which indeed they feel [should read sentiant?] and advert to, without reflecting upon the malice; which as soon as they advert to it, they reject with horror and detest.

You will ask: Aug., book I of the Retract., c. 15, n. 3, teaches that for sin there is not required « the will of sinning, » but that « the will of the deed » suffices. But he who adverts to the act, even if he does not advert to the malice, has the will of the deed. Therefore.

I answer. I distinguish the antecedent. Augustine teaches that for material sin the will of the deed suffices, I concede; for formal sin, I deny.

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work