Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

I suppose, from the tract. on Human Acts, dissert. I, the division of ignorance into antecedent, concomitant and consequent. Re-read.

I say 1°: Ignorance can be a cause of sin , not per se, because since it is privation and not a being, it cannot of itself influence an act; but per accidens, as removing what prohibits, inasmuch as it removes knowledge which, if present, sin would not be committed.

I say 2°: Concomitant ignorance is not a cause of sin , because it does not remove knowledge which, if present, would impede sin, but with it present sin is committed equally. Antecedent and consequent ignorance are causes of sin, because they take away knowledge by which, if present, sin would be prohibited: yet with this difference, that antecedent ignorance is only a cause of the act of sin, or of sin taken not formally but materially, because the act following from it, as regards the circumstance of sin, is involuntary, since that circumstance is invincibly ignored; but consequent ignorance is a cause of sin formally, because the act following from it, even as regards the character of formal sin, is voluntary, since this character is voluntarily and vincibly ignored. Concerning antecedent or invincible ignorance of divine and natural law, whether it exists and whether it excuses from sin, we shall speak more fully in what follows.

I say 3°: Invincible ignorance is not sin; vincible ignorance of things one is bound to know is formally in itself sin, not however on account of its own self, but on account of negligence in learning . But all are bound commonly to know: 1° the things that are of faith, 2º the universal precepts of law, 3° each one, those things which pertain to his state and office.

The Reason of the first part: because invincible ignorance, since it is not in our power to overcome it — for it is called invincible because it cannot morally be overcome — is not voluntary. It will appear more clearly from what must be said below.

The Reason of the second part is: because voluntary omission of a due act is formally in itself sin. Yet vincible ignorance of things one is bound to know is voluntary omission, at least indirectly, of a due act, namely due cognition, in negligence of learning. Ergo.

[You will ask 1° what things are causes of vincible ignorance.

I answer. Four are counted, namely: negligence, passion, wicked habit, thoughtlessness.

1° Negligence. « When anyone, says St. Thomas, 1a 2ae, q. 76, a. 3, c, neglects to learn, on account of labor or other occupations, that whereby he would be withheld from sin, such negligence makes ignorance itself voluntary, and sinful, provided it be of things one is bound and able to know. » But that ignorance be sin, there is required 1° that it be of things one is bound to know, e.g., things that are of faith and the universal precepts of law, or those which concern one's own state or office; 2° that negligence in learning be voluntary and culpable, that is, that man advert to the obligation imposed upon him and to the means proposed to him for acquiring competent knowledge, and refuse to employ them; for, as the Angelic Doctor says, q. 3 de Malo, a. 7, c, negligence from which culpable ignorance is born is nothing else than « not applying the mind to knowing what one ought to know. »

2° Passion. For ignorance becomes voluntary through passion when someone deliberately wills to follow it, foreseeing at least confusedly and in general the evil effects naturally about to arise from such passion, though he perceive them not in particular; for then he wills them at least in their cause. Whence St. Thomas says, q. 3 de Malo, a. 10, c: « Posited that reason be bound by passion, it is necessary that perverse choice follow. But it is in the power of the will to repel this bond of reason. For reason is bound from this, that the intention of the soul is applied vehemently to the act of sensitive appetite, whence it turns away from considering in particular what it knows habitually in universal. To apply intention to something or not to apply it exists in the power of the will. Whence it is in the power of the will that it exclude that bond of reason. The act therefore committed which proceeds from such a bond is voluntary: whence it is not excused from guilt, even mortal. But if the binding of reason through passion proceeded so far that it were not in the power of the will to remove a bond of this kind, suppose that through some passion of soul one should fall into insanity, whatsoever he might commit would not be imputed to him as guilt, as neither to another madman, except perhaps as regards the principle of such passion, which was voluntary; for the will could have impeded from the beginning that passion proceed so far. »

3° Wicked habit. Ignorance becomes voluntary by reason of a wicked habit, when namely someone does not care efficaciously to amend a wicked habit. For those acts are sins formally which are sufficiently voluntary in themselves or in their cause. Yet acts which proceed from a wicked habit are sufficiently voluntary in themselves or in their cause, namely in the bad custom which was voluntarily contracted. They are also sufficiently deliberate; for, as St. Liguori says, lib. II, de Peccatis, n. 4, « sinners of this kind ill habituated, although they have cognition less prompt than others, nevertheless always have some actual cognition of their crimes sufficient for rendering acts deliberate and mortal. For since they make little account of sin, there is not made in their souls that sensible and memorable impression which is made in another having conscience less depraved: and hence it happens that in their memory there remains no vestige of that actual cognition which they had sufficiently before concerning the sin, or a vestige so light, that being questioned they easily answer that they did not advert. » Ergo.

4° Thoughtlessness. To prudence pertains to regulate all actions of man; and since nothing right or rightly done can be done without her guidance, and thoughtlessness is opposed to her, whatever acts are done together with ignorance arisen from thoughtlessness become sins, because such ignorance can easily be overcome. Thus St. Thomas proves, 2a 2ae, q. 53, a. 4, c, that thoughtlessness is a special sin contained under imprudence: « Consideration chiefly pertains to judgment. Whence also defect of right judgment pertains to the vice of thoughtlessness, insofar namely as someone fails in judging rightly from this, that he will not consider the things he can consider. »

You will ask 2° whether culpable ignorance of things one is bound to know is a special sin distinct from the sins of which it is the cause.

I answer. 1° Ignorance of things which man is bound to know not on account of themselves but on account of the work here and now to be done or avoided, is not a special sin distinct from the sin which follows from it, because by no other title is one bound to know those things than by reason of the work here and now to be done or omitted; and thus it takes its whole malice from that work, no otherwise than an act good or indifferent from elsewhere which is the cause of culpable omission takes its whole malice from the omission, and constitutes one sin only with it. Hence he who approaches one not his own, vincibly ignoring that she is married , commits one sin only of adultery; likewise he who does not fast on the vigil of St. Matthew, vincibly ignoring it to be the vigil : and it suffices to say in confession: « I committed adultery, I did not fast on the vigil of St. Matthew, » without his accusing his vincibile ignorance.

2° But ignorance of things which man is bound to know on account of themselves is a special sin distinct from the sin of which it is the cause, opposed to studiousness. For then ignorance does not take its malice from the effect or consequent sin, but has it according to itself, inasmuch as it is against the precept of knowing these things on account of themselves and not on account of a work here and now to be done or omitted. Hence he who from vincible ignorance of the Incarnation blasphemed against Christ would sin with twofold sin: of ignorance against infused studiousness, and of blasphemy against religion; likewise he who from ignorance that adultery is sin would commit it; also a confessor, judge, physician who vincibly ignores the things of his office or state, by this very fact sins with a special sin of ignorance, and if thence he act badly, or there be proximate danger of acting badly, he commits another distinct sin; for he is not bound to know these precisely by reason of a work here and now to be done or omitted, as in the first answer, where such obligation is transient with the work, but by reason of state, and therefore it is permanent.

You will ask 3° what ignorance is reckoned invincible.

I answer. that ignorance to be invincible which cannot be overcome with moral diligence employed. I say moral, not supreme, but such as prudent and God-fearing men are wont to employ in similar business.

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work