Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart

Summa summae S. Thomae, Tomus II

Charles René Billuart (1685–1757)

Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae. Tomus II.

First published 1884

Charles-René Billuart, O.P.'s Summa summae S. Thomae sive compendium theologiae, Tomus II, treats human acts, passions and virtues, sin, law, and grace in the Thomistic manual tradition. Schola presents the complete Latin Tome II from the Paris Vives edition of 1884.


Tractatus I: De actibus humanis

Dissertatio I: De voluntario et involuntario

Articulus I: Quid et quotuplex sit voluntarium?

Articulus II: Utrum omissio et effectus ex ea secutus sint voluntaria sine praecepto ponendi actum qui omittitur?

Articulus III: Utrum violentia causet involuntarium?

Articulus IV: Utrum metus causet involuntarium?

Articulus V: Utrum concupiscentia causet involuntarium?

Articulus VI: Utrum ignorantia causet involuntarium?

Dissertatio II: De voluntario libero, sive de libertate creata

Articulus I: Praenotanda

Articulus II: Utrum in homine lapso sit libertas arbitrii seu indifferentiae?

Articulus III: Utrum ad merendum vel demerendum, in hoc statu naturae lapsae, requiratur libertas a necessitate, seu libertas indifferentiae?

Dissertatio III: De actibus humanis speciatim sumptis

Articulus I: Utrum voluntas possit velle malum sub ratione mali?

Articulus II: De motivo voluntatis quoad specificationem

Articulus III: De motivo voluntatis quoad exercitium

Articulus IV: De modo quo movetur voluntas : an libere, an necessario?

Articulus V: De actibus elicitis a voluntate

Articulus VI: De actibus imperatis.** D. Thomas, q. 17

Dissertatio IV: De actibus humanis in esse moris

Articulus I: In quo consistat moralitas in communi actuum humanorum ?

Articulus II: De principiis moralitatis

Articulus III: De concursu multiplicis moralitatis simul in eodem actu

Articulus IV: Utrum dentur actus indifferentes?

Articulus V: Utrum et quomodo voluntas humana, ut sit bona, debeat conformari voluntati divinae?

Articulus VI: Utrum actus exterior addat bonitatem vel malitiam actui interiori?

Articulus VII: Utrum eventus sequens addat ad bonitatem vel malitiam actus exterioris?

Dissertatio V: De conscientia

Articulus I: Quid et quotuplex sit conscientia?

Articulus II: An et quomodo teneamur conformari conscientiae erranti?

Articulus III: Cujus speciei et gravitatis sit peccatum agere contra conscientiam?

Articulus IV: Quomodo se gerere debeat confessarius cum poenitente quem deprehendit laborare conscientia erronea?

Articulus V: De conscientia scrupulosa, per varias quaestiunculas

Articulus VI: Utrum liceat agere cum conscientia dubia, probabili, aut probabiliori?

Dissertatio VI: De opinionum probabilitate et delectu

Articulus I: Utrum sit licitum sequi opinionem minus probabilem et minus tutam, in concursu probabilioris et tutioris?

Articulus II: Utrum in conflictu duarum opinionum aeque probabilium, de honestate objectiva actus, liceat sequi minus tutam faventem libertati, relicta tutiori favente legi ?

Articulus III: Utrum liceat sequi opinionem probabiliorem minus tutam in concursu minus probabilis tutioris, ubi agitur de sola honestate objectiva actus?

Articulus IV: Varia quaestiunculae circa praesentem materiam breviter resolvuntur

Dissertatio VII: De probabilismo moderato

Articulus I: De natura probabilitatis

Articulus II: Quaenam systemata prodierint circa probabilitatem in practicis?

Articulus III: An liceat sequi opinionem vere et solide probabilem faventem libertati, relicta tutiore aeque probabili, vel etiam probabiliori, ubi de sola liceitate actionis agitur?

Articulus IV: De usu probabilitatis et de regulis specialibus quibus conscientia in dubiis practice formatur

Articulus V: Utrum liceat sequi opinionem probabilem, aut etiam probabiliorem, relicta tutiore, cum adest obligatio certa finem determinatum obtinendi?

Articulus VI: De probabilismo compensativo

Tractatus II: De passionibus et virtutibus

Dissertatio I: De passionibus

Articulus I: De passionibus in particulari

Dissertatio II: De virtutibus

Articulus I: Quid sit virtus, et quotuplicis generis?

Articulus II: De subjecto virtutum

Articulus III: De causa virtutum

Articulus IV: De proprietatibus virtutum

Tractatus III: De peccatis

Dissertatio I: De natura peccati

Articulus I: Quid sit peccatum?

Articulus II: Utrum formale constitutivum peccati commissionis consistat in positivo, an in privativo?

Because concerning this question theologians have been most divided, even Thomists, that I may satisfy all, I shall briefly set forth the principal points of each opinion, with the responses of the adverse party.

There is proposed the opinion placing the formal constitutive of sin of commission in something privative ?

1° According to Scripture, the holy Fathers, especially St. Thomas, sin is nothing, it is aversion from God, it is lack or privation of due perfection and rectitude. Ergo.

2° Sin is essentially evil, nay supreme evil. Yet evil is essentially privation; for every being, qua being, is good. Ergo.

3° and chiefly. If moral malice or the formal constitutive of sin were something positive, God would be cause of sin, etc. The consequent is more than false and expressly condemned in Concil. Trid., sess. VI, can. 61 . Ergo. — Prob. sequelae maj. God ought to be cause of every real positive, otherwise he would not be first and most universal cause, which requires that every real positive, under every real and positive formality, be from him who is the fountain of all being. Ergo.

Responses of the adverse party

They observe 1° that evil is twofold: absolute and simply evil, which includes no goodness or entity, as privation of coldness in hot water; respective evil and secundum quid, which includes some entity and goodness, and thus is evil to one, while it can be good to another, as heat in water. In the act of sin both evils are found: the respective evil and secundum quid, namely a positive tendency toward an object dissonant from the rules of morals; and the absolute evil and simply, namely the privation of rectitude connoted and caused by the positive act, or accompanying it and founded in it.

They observe 2° that privation can be considered in two ways: in fieri and in facto esse. In fieri it is something positive, in facto esse it is nothing. It appears in death, which in fieri is something positive, namely disease or a lethal wound; in facto esse, mere privation of life. So in the act of sin: privation of rectitude in fieri is something positive, namely the tendency of the act toward an object dissonant from the rules of morals; in facto esse, a mere privation resulting from this tendency.

They observe 3° that there are two kinds of aversion: one privative, the other contrary; that in every sin there is aversion from God, not only privative but also, at least virtually and interpretatively, contrary, inasmuch as man by sinning not only withdraws from God, but virtually and interpretatively at least rises up against him, transgressing his law, denying him obedience and casting him off as friend and last end. These things observed,

They answer to the first, with St. Thomas, q. 2 de Malo, a. 1, ad 4, that sin is called nothing, not on account of its formal self, but on account of the mode or privation following or accompanying it.

Aversion is said on account of the same connoted privation, or aversion is taken not only privatively but also contrarily.

Privation of due perfection or rectitude is said because it founds and involves it, or we speak of sin as it is evil simply, not as it is moral and respective evil. Sometimes also the holy Fathers speak of habitual sin.

To the second they answer, that sin is evil, not simply and absolutely, but moral and respective, which does not consist in bare privation.

To the third, they deny the consequent. To the proof they distinguish. God is cause of every real positive under the character of entity, I concede; under the character of deformity, I deny. Or in other terms, he is cause of every real positive materially, I concede; formally, I deny. That is, God is cause of every real positive simply and absolutely, not as founding and connoting a consecutive or adjunct privation. But the formal constitutive of sin is real positive, not as effectible, but as defectible; not materially and absolutely, but formally, as founding privation: whence it does not follow that God is cause of sin.

They answer 2° by retorting the argument, and say, the adverse opinion labors under the same difficulty. For thus they argue: The foundation of the privation in which the adverse opinion places the formal constitutive of sin, reduplicatively as such, is something real positive; for negation or privation cannot be the foundation of another negation or privation, else to this prior negation another negation ought to be assigned as foundation, and so on to infinity. Ergo, if God necessarily causes every real positive in sin, he causes its foundation as such. — They subjoin: He truly and properly causes sin who causes its foundation as such, especially since formal sin, in this opinion, is privation. Now privation is not caused directly and per se, but results from the positing of the foundation, nor can it otherwise be caused; because, since it is nothing, it cannot of itself and directly terminate influx.

§ II.

There is proposed the opinion placing the formal constitutive of sin of commission in something positive, with the responses of the adverse party.

1° Scripture explains sin through conversion toward an evil object. Jerem., II, 13: My people have done two evils: they have forsaken the fountain of living water, and have digged to themselves cisterns, broken cisterns, that can hold no water. And Osee, IX, 10: They became abominable as those things which they loved.

2° St. Thomas, 1ª 2ª, q. 18, where he begins to treat ex professo of human acts in the order of morals, teaches, art. 5, ad 2, and q. 72, a. 1, c, and art. 9, ad 1; likewise q. 79, a. 2, ad 3, that the constitutive difference of a sinful act, qua such and as it is subdivided against moral good, is not a privation but something positive, namely a positive tendency of the act toward an object dissonant from reason; but that privation has reference to it only consequently.

And 1ª p., q. 48, a. 1, ad 2, and q. 1 de Malo, a. 1, c, says that evil simply differs in this from moral evil, that evil simply consists in privation, but moral evil in something positive to which privation is joined. Whence q. 2 de Malo, a. 11, ad 13: « Sin, he says, is not pure privation, as darkness, but is something positive. » And 2ª 2ª, q. 6, a. 2, ad 2: « Deformity [of sin] imports not only privation of due form, but also a contrary disposition, »

3° That is the formal constitutive of sin from which sin has that whereby it is first moral evil. Yet sin of commission has first that whereby it is moral evil through the positive and vital tendency toward an evil object. Ergo. — And 1° that thence it has being moral evil is proved, because that tendency proceeds freely from the will as subject to the rules of morals, and regards a moral object, namely one dissonant from the rules of morals. Ergo it pertains to the moral line, and contracts from that object some moral species, not goodness, not indifference. Ergo formal malice. 2° That from that tendency it has first that whereby it is moral evil is proved. That tendency morally evil precedes the act's privation of rectitude; for the act of sin lacks rectitude because it tends toward an evil object, since every motion tending from one term to another first per se regards the term to which, whence follows aversion or withdrawal from the term from which. Ergo.

And granted that privation would not follow but precede or at least accompany the act, as some will, nevertheless the argument would stand, because it cannot be but that the moral tendency of the act toward a moral object does not contract moral species, since every act is specified by its object.

4° Formal morality taken generically consists in something positive, namely in real transcendental order toward an object subjected to the rules of morals, and it is divided into three species: goodness, malice and indifference, as we said in the treatise on Human Acts. Yet a positive genus cannot be contracted through privation, but only through positive difference. Ergo the constitutive difference of moral malice, like that of goodness, is positive.

Responses of the adverse party

To the first it is answered that Scripture explains sin, now privatively, now positively, so that the privative is formal and the positive material. But others urge that this answer is not only gratuitous but also false, both because God complains no less of the positive than of the privative, and because only formal sin is abominable: here however the abomination is something positive, namely love.

To the second it is answered, that St. Thomas speaks of sin materially and considered in physical being, not formally and in the order of morals, or for formal malice; or, as others say, of sin of commission as it is commission, not as it is sinful. But true, say others, St. Thomas, 1ª 2ª, from q. 8 to 18 had already treated human acts in physical being; from q. 18 inclusive onward however he treats the goodness and malice of human acts. Ergo at least the texts cited from 2ª 2ª are badly expounded concerning the specification and constitution of sin as regards the material of sin. Moreover there and elsewhere the holy Doctor speaks in the same manner of the constitution of formal moral good. Ergo.

To the third it is answered, that this tendency does not terminate at the object reduplicatively as morally evil, or as deformed against the rules of morals, but only materially and speculatively; for it regards it formally as a certain good useful or delightful, since no one intending evil acts. Whence it follows that that tendency has from the object only that it be materially and fundamentally evil, and not formally.

To the fourth it is answered that morality in common is not a univocal genus to goodness and malice, but analogous, importing two diverse characters, one positive, the other negative. But others urge against that positive tendency of the act toward an evil object, which is a true positive species in the moral line, not good, not indifferent. Ergo evil. Ergo it stands under the genus of the same character.

Articulus III: De peccato omissionis

Dissertatio II: De distinctione specifica et numerica peccatorum

Articulus I: Varia peccati divisiones

Articulus II: Unde petatur distinctio specifica peccatorum?

Articulus III: Utrum peccata commissionis et omissionis specie distinguantur?

Articulus IV: Unde petatur distinctio numerica peccatorum?

Dissertatio III: De comparatione peccatorum ad invicem

Articulus I: Utrum omnia peccata sint inter se connexa et paria ?

Articulus II: Unde sumatur inaequalitas peccatorum ?

Dissertatio IV: De subjecto peccati

Articulus I: Quodnam sit peccati subjectum ?

Articulus II: Utrum peccatum saltem veniale possit esse in et a solo appetitu sensitivo, absque omni actuali influxu voluntatis; omnesque motus sensualitatis sint peccata?

Dissertatio V: De causis peccatorum

Articulus I: An et quae ignorantia sit causa peccati, eaque ipsa sit peccatum?

Articulus II: Utrum possit dari ignorantia invincibilis juris divini positivi?

Articulus III: Utrum dari possit ignorantia invincibilis juris naturae?

Articulus IV: Utrum ignorantia invincibilis juris naturae excuset a peccato?

Articulus V: De inadvertentia ad peccatum

Articulus VI: Utrum ignorantia excuset a poenis per leges positivas statutis?

Articulus VII: Utrum Deus sit causa peccati?

Dissertatio VI: De peccato originali

Articulus I: Utrum sit peccatum originale ab Adamo ad posteros transmissum?

Articulus II: Variae quaestiones circa traductionem peccati originalis breviter resolvuntur

Articulus III: Utrum beatissima Virgo Maria peccatum originale in sua Conceptione contraxerit ?

Articulus IV: Utrum S. Thomas negaverit beatam Virginem Deiparam fuisse a peccato originali immunem?

Articulus V: In quo sita sit essentia peccati originalis ?

Dissertatio VII: De effectibus peccati

Articulus I: Utrum ex peccato actuali remaneat in anima macula seu peccatum habituale, et quid sit ?

Articulus II: De reatu poenae

Articulus III: Qualis poenae reatum inducit peccatum?

Articulus IV: DE POENA DEBITA PECCATO ORIGINALI

Dissertatio VIII: De peccato mortali et veniali

Articulus I: Utrum detur peccatum veniale ex natura sua distinctum a mortali ?

Articulus II: In quo et quomodo peccatum mortale et veniale inter se differunt ?

Articulus III: Utrum veniale disponat ad mortale, possitque fieri mortale, et e contra mortale fieri veniale ?

Articulus IV: Quis sit finis ultimus tam peccantis mortaliter quam venialiter?

Articulus V: Utrum peccatum mortale in ratione offensae sit gravitatis simpliciter infinitae?

Articulus VI: Utrum homo in primo instanti morali usus rationis teneatur se convertere ad Deum, possitque esse peccatum veniale cum solo originali?

Tractatus IV: De legibus

Dissertatio I: De lege in communi

Articulus I: Quid sit lex?

Articulus II: Utrum promulgatio sit essentia legis?

Articulus III: Quinam possunt ferre leges?

Dissertatio II: De lege aeterna et naturali

Articulus I: De lege aeterna

Articulus II: De lege naturali

Articulus III: Utrum lex naturalis pati possit dispensationem ?

Dissertatio III: De lege humana

Articulus I: De quidditate, necessitate, qualitatibus et divisionibus legis humanae

Articulus II: Qualis legis humanae promulgatio requiratur ut obliget?

Articulus III: Utrum lex pendeat ab acceptatione populi?

Dissertatio IV: De potestate legis humanae

Articulus I: Utrum lex humana possit praecipere aut prohibere actus internos?

Articulus II: Quomodo debeat poni opus praeceptum, ut legi satisfat?

Articulus III: Utrum leges humanae obligent in conscientia?

Articulus IV: De lege poenali

Articulus V: Quandonam leges humanae obligant sub peccato mortali?

Articulus VI: Quaedam aliae quaestiunculae circa obligationem legum humanarum breviter resolvuntur

Articulus VII: Quinam subjiciantur legibus humanis?

Dissertatio V: De mutatione legum

Articulus I: De mutatione legum per abrogationem et cessationem finis

Articulus II: De consuetudine

Articulus III: De dispensatione

Articulus IV: De interpretatione legum

Articulus V: (APPENDIX) — De privilegiis

Tractatus V: De gratia

Dissertatio I: Praeambula de variis erroribus circa gratiam

Dissertatio II: Praeambula de variis naturae humanae statibus

Articulus I: Explicantur quinque status naturae humanae

§ I: Status naturae purae

§ II: Status naturae integrae

§ III: Status justitiae originalis, naturae lapsae, et naturae reparatae

Articulus II: Utrum status naturae purae fuerit possibilis ?

Articulus III: Utrum homo in statu naturae lapsae nondum reparatae minores vires habeat ad bonum morale, quam habuisset in statu naturae purae?

Articulus IV: Utrum tam Adamo quam angelis fuerit necessaria gratia per se efficax ad perseverandum?

Dissertatio III: De necessitate gratiae

Articulus I: Quid intelligatur nomine gratiae?

Articulus II: Utrum homo sine gratia possit aliquod verum cognoscere?

Articulus III: Utrum homo lapsus possit facere vel velle aliquod bonum absque gratia?

Articulus IV: De necessitate gratiae ad amorem Dei naturalem super omnia tam affectivum quam effectivum, et ad vitanda peccata

Articulus V: Utrum homo possit se praeparare ad gratiam sine gratia?

Articulus VI: Utrum homini justificato necessaria sit gratia actualis ad singulos pietatis actus?

Articulus VII: Utrum homo in gratia constitutus indigeat speciali auxilio gratiae ad finaliter perseverandum?

Dissertatio IV: De essentia et divisione gratiae

Articulus I: De essentia gratiae

Articulus II: Variae divisiones gratiae

Articulus III: De gratia gratis data speciatim

Articulus IV: Utrum detur in hoc statu naturae lapsae gratia sufficiens?

Articulus V: Quo sensu admittenda sit gratia sufficiens ?

Articulus VI: Quid et quotuplex sit auxilium gratiae sufficientis ?

Articulus VII: DE GRATIA EFFICACI

Articulus VIII: Expenduntur varii modi explicandi efficaciam et causalitatem gratiae per se efficacis

Articulus IX: De causa gratiae

Dissertatio V: De justificatione peccatoris

Articulus I: Utrum in justificatione impii peccata vere deleantur et auferantur, et non solum tegantur ?

Articulus II: Utrum ad remissionem peccati, qua est justificatio impii, requiratur gratiae infusio ?

Articulus III: De actibus ad justificationem peccatoris adulti requisitis

Articulus IV

Articulus V: Quaedam questiunculae ad complementum questionis D. Thomae breviter resolvuntur

Dissertatio VI: De merito justi

Articulus I: Quid et quotuplex sit meritum ? quas conditiones requirat ?

Articulus II: Utrum homo possit aliquid mereri a Deo ?

Articulus III: Utrum opera justorum quae fiunt ex gratia, sint meritoria de condigno vitae aeternae ?

Articulus IV: De his quae cadunt sub merito

↑ Top of work